Skip to main content

Full text of "Commentaria in omnes epistolas apostolorvm, Pavli, Petri, Ivdae, Iohannis, Iacobi et in eam qvae ad Hebraeos inscribitur, scripta, recognita, emendata & alicubi aucta à Nicolao Hemmingio"

See other formats


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 





Early European Books, Copyright © 201 0 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 



Early European Books, Copyright © 201 0 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 T copy 1 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2“ copy 1 









Early European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2°copy 1 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2°copy 1 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 











COMMENTARIA 

I N 


OMNES EPISTO 

LAS APOSTOLORVM, 

PAVLI, PETRI, IVDAE, IOHANNIS, 

I A C O B I, ET INEAM QJ" AEADHEBRAEOS 
infcribimr : fcripta, recognita, emenda- 
ta, & alicubi au<5ta 
a 




NICOLAO HEMMINGIO. 



In Tr^fationefummadoUrinA EccUfiarum Danica- 
rumbreuipme indicatur. 


A R G E N T ORA T I 

Excudebat Theodolius "Rihelius, Anno 
M. D. LXXXVI. 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 




I o 


SERENISSIMO,IL=^ 

LVSTRISSIMO AC P O T E N T I S- 

SIMO PRINCIPI ET DOMINO, 

D. FRIDERICO, EIVS 

NOMINIS SECVNDO, DANIAE, 

NORVEGIAE, SLAVORVM ET GOTTORVM REGI, 
Duci Slefuigae^olfatix, Stormariae,& Ditmarfiaj, 
Comiti Oldenburgenfi & Delmenhorftenfi, 

&c. Domino fuoclementif 
fimo. 



V M regius ProphetaDauidi Serenis 
fimeRex,deEcclefia Dei (cuius ipfe 
ciuiserat) ita canit: Propter domum 
Domini Dei noftriquasram bona ti- 
bi, fighificat piorum Regum &Prin- 
cipum (qui potentia, autoritate&b- 
pibus valent) ftudia omnia confilia- 
’ que eb referenda efle,vt gloriam Dei 
propagare, acdomoDomini,h.e. Ecclefiaj Dei bona que- 
rere &prodefle ftudeant.Nam cum homines ideo primum 
creati fint, & poftea ifdemti, vt fint templum Dei, & in hu- 
mana (bcietate Deum celebrent, par efl: profe<Sto, vt illi qui 
in humana Ibcietate inter alios in eminentiori loco confti- 
tuti fiuit, Redlotes & Gubernatores , ftudio promonendas 
3 o gloris DeijfouendaeSc ornandae Ecclefiaefingulari tenean- 
tur. Eftfiquidem hic prscipuus finis omnis eminentis in 
mundo, vtficut dignitatis gradu fimilitudinem quandam 
DeireferuntPrincipes, ita limilitudinis huius cogitatione 
accendanturadreparandam & poliendam in humana fo- 
cietateviuam Dei imaginem, qus in iufticia&landtimo- 
niaverapofitaeft. Hunc finem politici magiftratus Paulus 
agnolcit, cum iubeat fieri preces pro Regibus & alijs in emi- 
nentia confti tutis. ita enim ait: Adhortor ante omnia, vt 
fiant deprecationes, orationes, poftulationes Scgratiai um 

a a<5tiones 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


N 


P R AE f A T I O. 

3(5tionespro omnibus hominibus, pro Regibus & omni- 
bus in eminentia conftitutis, vt tranq^uillam & quietam 

vitam degamus in omni pietate &grauitate. Hic Paulus fi- 
nes plures politici magillratus facit, inter quos fummus eft 
pietatis propagatio & conferuatio , cui reliqui deftinantur. 
Nam & tranquilla vita, videlicet cum ab externis hoftibus 
non turbatur humana focietas, dcquieta, cum finguli fiia 
officia fideliter in comunem vtilitatem fine OTAu^>-^a-i ^»4 
viciofaciunt,&grauitas morum, feuhoneftas pietati alen- 
dae &fouendae ancillantur: quae pietas vtprqpofi tam habet i q 
gloriam Dei : ita omnia fua ftudia & confilia refert ad ean- 
dem propagandam & illuftrandam inter homines. V erum 
cum legimus multos Re^es olim abieciffe, & audimus ho- 
die non pamm multos abijcere curam Ecclefiae, tanquam 
ad fe minime pertinefitem, non funt piorum Principum a- 
nimi prauis gubernatorum exemplis,qux funt(proh dolor) 
pene infinita,perturbandi,fed haec ordine cogitent pij Prin- 
cipes. Primum, quod Deus faepe permittat impios regnare 
Vtgraffantiahominum peccata tyrannide & impietate gu- 
bernatorum puniat, non vt fuboitosprorfusabijciat, fedvt 2 o 
fuoiuftoiudiciomifericotdiae locum paret, hoc eft, vt ho- 
mines caftigati quafi virga Dei ad gratiam ipfius in vp a poe- 
nitentia confugiant. Secundo cogitent furores diabolo- 
rum incitantium Principes ad multa fcelera quibus defor- 
niaturEcclefia. Nouerunt enim ful^itos gubernatorum 
exemplis inuitari ad peccandum , vt & P oeta ait : Regis ad 
exemplum totus componitur orbis.Tales ergopleriqj fiint 
fubditi,qualis eft qui illis praeeftT ertio, cogi tenthanc cqn- 
fufionem admonitionem efle de duabus rebus, videlicet ^ ^ 

deconfufbordineaPrincipecreaturarum homine, qui per * 

peccatum luum omriem & confufionem in mun- 
dum inuexit, 6 c depoehis ^ternis qu^ praefentem confufio- 
nem excipient in omnibus ijs, qui per veram poenitentiam 
adDeumnonconuertunoir. Qi^rtb, cogitent multo lai^ 
dabiliuseffe paucos pios imitari, quam multos malos, vnu 
Theodofium.quam multos Nerones. Procul proinde abfit 
a piorum Principum animis tyrannica illa vox, qux Atreo 
tribuitur,vt eft apud Senecam : Sanifitas, piet^ , fides,pri- 
uatabonafunt,qu«tiuuateantReges. Non enim fanditas, 

pietas, 


pietas, fides, priuata tantum bona fiint, fed fiint communia 
omnibus pijs,vt verae riotae filiorum Dei, quibus a mancipijs 
Satanae (quae releruantur aeternis poenis) diftinguuntur, 
Dauid,Ezechias, lofias non propofuere fibi imitandos 
Reges impios, quales tunc temporis omnes fuerunt ih or- 
be terrarum, adeo vt Poeta diceret:Regia res fcelus eft. Qua- 
re? quia Deum magiftram , qu^ diabolum maluemnt. 
Fridericus & lohannes Fridericus duces Saxonia: non fecud 
funt exempla plerorumqj Principium, eorumque potcntif 
I o fimorum,qui adorabant Babylonicam meretricem,fed De- 
um ducem fecuti fiint,ac ipfius gloriam vanitati huius mun 
di fapienter praepofixerunt , nec reuocati a pio curfli fiant v^ 
nifiimis prophanorum hominum argumentis, inter quae 
haec fiint praecipua: Turpe eft difcedere a maiorum inftitu- 
tis : Pulcrum & laudabile eft paternis veftigijsinfiftere : In- 
conftantium hominum eft a recepta & multos annos ap- 
probata religione defcilcere, & nouam religionem quam 

f jatres eorum ignorauerunt ample<fti : Inciuile & cmde^ 
e eft , ordinem beneconftitutum perturbare , prselcrtim 
2 o cum omnes mutationes fint mortiferae , &c< Quid er- 
go fecerunt ? in mentem reuocaruntdi<ftumDauidis:Li> 
cerna pedibus meis verbum tuum v & di(ftum Chrifti^O- 
uesmeae vocem meam audiunt ; &.praemQttitionern Da- 
nielisde Mahometico& Antichriftiano regno : exquota- 
< 5 tumeft, quod potius voluerint leadiungere paucis bonis 
quam multis malis. Potius Deo adhaerere fide', ac in euni 
Ipem ponere, quam multis principibus impijslcadiunge- 
re, in quibus non eft f^us. Fateor quidem, turpe efle a ma- 
iorum infti tutis difcedere, modo pia, honefta & laudabi- 
S o lia fuerint. Nam fi fint impia turpia & fcelerata, impium, 
turpe & fceleratumeft, in illis conlenefcere propter maio- 
rum autoritatem. Veftigijs paternis infiftendum puto , mo- 
do in pietatis & honeftatis ftudio figantur , fecusfi in perni- 
ciem tendunt, & in interitum certum. Noneftinconftan- 
tiae afcribendum , fi quis a religione veteri, modo viriola 
fuerit, defcifcat, qualis eft Antidirifti. Neque noua religio 
iudicanda eft, qux ad multos annos opprefla delituit, & 
poftea rurfiis bonitate Dei emerfitabfterfis fbrdibus ppo- 
tificijs. Inciuile & erudeleeft ,.ordinenx conftitutumper- 
„ \ a 3 turbare, 


P R AE F 


turbare, modo ifte ordo non fuerit potius confufio longa 
confiieradine firmata, quam verus & legitimus ordo. Ne- 
queveram eft oratoris di< 5 tum : Omnes mutationes funt 
mortiferae. Nam mutatio ab errore ad veritatem, ab im- 
pietate ad pietatem, a Satana ad Deum, ab interitu ad vi- 
tam, falutariseft. Haec ergo cum vanitatis &ccecaeratio- 
nisfintargumenta,meritocontemnitfides, quaenon fen- 
fuum aut rationis tenebras, fed lumen verbi Dei fequen- 
dum ducit. Homm fandiorum Regum & Principum ex- 
emplum fecutus eft (vt de domefticis dicamus) D. Fridcri- 1 o 
cus Rex Daniae eius nominis Primus, auustuus, Rexfere- 
niffime, paternus. Hic enim inter omnes Reges Europae 
primus fuit , qui puram Euangelij dodhrinam a beato Mar- 
tinoVuitebergaepropofitam, & aPontificijs erroribus vin- 
dicatam & repurgatam, amplexus eft, qui vt exemplo mul- 
tosinhoc regno ad pietatem inuitauit: ita autoritate fua 
regia eos defendit, qui purx religionis femina in his regnis 
primi iecemnt. Q^d autem plene non reformauerit Ec- 
clefias & aboleuerit idola & infignia Antichrifti , non in 
caufTa fuit ipfius voluntas , fed potentia illorum , qui tum 2 o 
partes Antichrifti per ignorantiam tutati funt. Vt enim 
Paulus per ignorantiam impedimento fuit curfui Euange- 
lij: ita etiam in hoc regno multi potentes non ex malitia, 
fw ex ignorantia curium Euangelij ad tempUsintercluf^ 
runt. Friderico patri & in regno & in pietate, fucceflit fi- 
lius D. Chriftianus eius nominis tertius pater tuus, 6 Rex, 
perpetua memoria digniflimus. Hic exemplo optimi pa- 
tris non pelfimosquolque propter multitudinem & exter- 
num fplendorem, fed optimos imitandos fibipropofiiit. 
Nam diademate regio a (enatu regni huius fapientiffimo 3 0 
ornatus, omnium primum de domo Domini cogitauit:& 
quiafciuit fe Principem & Regem creatum effe non pro- 
pter delicias &vanam mundi gloriam, led propterEcclcfi- 
am Dei fouendam& gloriam Dei propagandam inter ho- 
mines, prima&pra:cipua eius cura fuit j vtminifterium 
Euangelij inftituetur& confirmaretur tale, vt in eo Apo- 
ftolica (implicitas cerneretur. Vocauit Vuiteberga in hunc 
v(um optimum & dodliftimum virum Dodlorem lohan- 
ncm Pomeranum piae memoriae, per quem adiundiisei 

quibufdam 


21 


3 ' 


3rly European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 
lages reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhaj 
'l 802 2° coDV 1 


R AE F A T I O. 


l- I O 

e 


a 

s 

1 

120 

1 


i- 

c. 

3 3 0 

k 

i- 

)- 

1 

f- 

c 

i 

1 


qtubu^ampijs& fapientibus viris huius regni incolis, A- 
c^demiamHaihienlemaChriftierno rege Daniae eius no- 
minis primo,anno Domini 1475- eredlam , & a Sixto Ro- 
mano Pontifice omnibus priuilegijs, qu* & tum habuit, 
&poftea habitura erat Academia Bononienfis, donatam, 
(i»,’»*«i. 6 u «» 7 i^«f»«)fediaminitiria teporum pene coUaplam, 
. additis Ihpendijs, inftaurauit, & quafinouam erexit. Scho- 
, teitainftauratae, vtliimmumconferuatoremprarfecit, vi- 
rum Nobilem , lapientem & pium D Johannem Frijs, Rct 
j o gi^Maieftatis Cancellarium prudentilfimum, optime de 
patria lua,fcholis & Ecclefia Chrifti meritum. HicD. lo- 
hanes Frijs cum ante annum in morbum incidiflet, & frur 
ftratentataeflent remedia, circumdantibus cognatis &a- 
micis tanto panono le deditui lugentibus, ait : Dilcedite a 
pie vos mortui,ego fiim inter viuos. Quae vox victricis fidei 
m agone mortis certiflimum tedimonium erat. £t paulo 
pod in ^ra inuocatione Dei in manus Domini, podquam 
expleuiue t aetatis fiia; annos 77.animam tradidit. 

Porro Academia ere<fta,ordinauit quoque lancdiflimus 
20 Rex leptem Superintendentes in regno Dani*, & quatuor 
inNoruegia,quiEcclefijs reformatis pr*edcnt, cauerentqj 
ne quid de fermento Papidico remaneret, neue aliunde in- 
ueheretur. Et quia Indidimus Rex voluit poderitaticon- 
(ultum, curauit, vtpadoribus ludis dipendijs prolpicere- 
tur. Vtquenondefiderarentur, qui olim inminiderium 
edent fiicceduri, Icholas triuiales reformauit, addita libera- 
li eleemolyna in dilcentiumlubleuamen, Hoc patris tui 
exemplum lerenidime Rex, noiilblumpieimitatuses, ve- 
rum etiam multum fiiperadi. Nam non ibliim qu* pater 
J o tuus pie ordinauit literis confirmadi ( quod pietatis erga 
patrem tedimonium fuit) verumetiam dipendiadilcenti- 
uni auxidi naultum.Nam hic in Academia centum fchola- 
dicos liberali alis eleemoj^na, qu* fingulis annis excedit 

S uatuqrdaleorummillia, Iplendida indilcentiumvfum 
omo in area collegij extru<da. Profedbrum quoq; dipen- 
dia multo ampliora recidi, quam fuere. Praeterea Rolch il- 
di* magnum numerum pauperum Icholadicorum libera- 
li menla fudentas : qu* res odendit, & quo fis animo erga 
domum Dei, hoc edJECclefiam, & qukn cupias Ecclefiam 

a 4 bene 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 







P R AE r X 


I o. 


bfenecoftitutam pofto-istraderc. Pwro quiafcisEcdefrirtt^ 

Dei his Quatuor rebus, fincera do<ftrina,pio iacrarnefltdrtt 
vdu,giauitate ceremoniarum, &honeftatedi{ciplinac erigi, 
fulciri &corderuari, omnes conatus tuos eb dirigis, vt ill 3 
falua& impolluta maneant, qua in re te vere regem & nu- 
tricium Ecclefiae oftendis. 

Caeterum vt alijs quoque conftet, qualis fit in hoc re- 
gno Ecclefiarum conftitutio , breuiter exponam Ecclefia- 
rum noftrarum dodtrinam de iftis quatuor, quibus Ecclefi- 
am Dei erigi, fulciri &conferuari diximus. l o 

Dodtrinam Legis & Euangelij puram bcfinccram no- 
ffracEcclefiat profitentur. Et quoniam Deus autoreft huius 
dodh:inje,omnium diligentilfime traditur innoftrisEccle- 
fijs vera Dei noticia: quam conftanter retinemus & defen- 
dimus prout traditurin Icriptis Propheticis &Apqftolicis, 

& breuiter concepta eft in fymbolis Apoftolico, N keno, A- 
thanafiano,Ambrofiano, &deteftamur omnes veterum & 
recentium opiniones cum fcriptis ficris & fymbolis pu- 
gnantes. De lege Dei noftraeEeclefiae docent, quod pu- 
ram, perpetuam, perfc( 5 tam &fpiritua!em oboedientiam 2 o 
requiri t:ex quo (equitur, neminem legi Dei fatisfacere poC 
fe,autiuftumfieriex operibus legis. Deinde docent tripli- 
cem vfum efle legis diuinae, videlicet, externum, internum 
&fj3iritualem:quos in hunc modum difcernunt. 

Externus qui paedagogicus eft , pertinet ad externum 
hominem, cuius mores difciplina legis coerceri debent, 
propter multas cauflas, quai diligenter explicantur in no- 
ftrisEcclefijs. 

Internus vfusfpeiftat ad internum hominem,quem fi- 
ftitlexcoram tribunali Dei, accufat tranfgreflionis, propo- 3 o 
nitiudicium Dei, inculcat fententiam iudicis Dei clamna- 
toriam, idque in eum finem,vthomo agnito morbo qua^ 
ratmedicum,agnito debito expetat gratiam, agnita ira Dei 
imploret eiufdem mifericordiam, breuiter vt agnito pecca- 
to confiagiat ad propitiatorem lefum Chriftum. Hic ergo 
vfus legis ojjcratur in corde hominis contritionem, quam 
primam poenitentiae partem faciunt. Eft autem haec con- 
tritio dolor cordis ex agnitione peccati, ex fenfu iuftaeirae 
Dei,& ex merito damnationis noftri conceptus, & propriae 

confeiendae 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


P R 


AE P A T I O. 


eonfcientiac teftimonio confirmatus,vt videre eft Adtorum 
2. vbi contritio hxc compun( 5 tio cordis dicitur^ . 

Spiritualis vfiis legis pertinet ad hominem ipiritualem, 
hocelt,ad hominem luftificatumfide, Serenatum per Ijji- 
ritum imetum. Huic enim lex vt cena viuendi norma pro- 
ponenda eft. Et tametfi ne renams quidem poteft legem 
prxftare : tamen oboedientia renati placet, quia is non eft 
fiib lege, led fiib gratia. Nam legem i mplerc poft hominis 
lapfuminhacvitafbliusChrifti eftproprium. 

IO DeEuangelio docent Ecclefixnoftrx, quod fit vniuer- 

l^is prxdicatio poenitentix , feu couerfionis & remiflionis 
peccatorum in nomine Chrifti. Ita enim Chriftus ipfe aid 
jtalcriptumeft. Scita oportuit Chriftum pati Sc refiirgere 
a mortuis, Sc prajdicari in nomine eius poenitentiam ( id eft 
couerfionem ) Sc remiflionera peccatorum in omnes gen- 
tes, ( hoc eft omnibus gentibus. ) Tria ergo facit Euangeli- 
um. Primum monftrat beneficium Chrifti , videlicet, re- 
miftionern peccatorum. Secundo oftendit modum appli- 
cationis, videlicet, quod hxc remiflio peccatorum i js qui 

2 o conuermntur ad prxdicationemEuangeli) contingat. Hxc 

autem conuerfio fit per fidem in lefiim Chriftum,quam fi- 
dem fecundam poenitentix partem faciunt, eamq; defini- 
untefte firmam noticiam Sc fiduciam promiflx rhifericor- 
dix propter Chriftum. Et quia cum fiefe remiflionis pecca- 
torum iufticia, regeneratio, falus Sc vita xterna coniunSfa 
funt , tribuuntuthxc quatuor fidei in foiptura, Rom. 3. fide 
iuftificamur. Item , arbitramur hominem iuftificari fide 
abfque operi bus legis.Iohan. 1. Dedit potefbtem filios Dei 
fieriijsquicreduntinnomen eius.Ephef2. Fide^uatie- 

30 ftis.Iohan. 5. Omnis qui credit habebit vitam xtemam. 
Sed omitto teftimonia, qux paflim fixnt obuix Terti6,gra- 
tiam vniuerfMem prxdicat Euangelium , iuxta hanc afleue- 
rationem Chrifti, Lucxvltimo: Oportetprxdicari in no- 
mine meo poenitentiam Sc remiflionem peccatorum o- 
mnibus gentibus. Hxc enim afleueratio manifefte indicat 
gratiam efle vniuerfalem. Atque ideo noftrx Ecclefix non 
recipiunt dogma illorum, qui nefeio quas Parcarum tabu- 
las cum Zenonis familia fingunt , docentqj Deum ab xter- 
no quofdam deftinafle xternx vitx, quoldam vero xter- 

a S nis 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


r 


1 o. 


nisfijpplicijs, idqueablblutc,ab(que omni conditiqncfi-- 
dei&oboedientiae,atqucita tacitepartem Euangelij ab^ 

lent. N os antem ifti opinioni Stoics opponimus vniuerla- 
le mandatum Dei, quo omnes iubentur audire Euageliuni 
&aedere:vniuer{alem promiflionemgratix, quae omni- 
bus promilcue offertur :vniuerfale AtiTj»» agni tollentis pec- 
catum mundi: & vniuerfalem obfignationem 
baptilinum & facram Chrifti ccenam. De hac re cowoMi- 
me docent Eccleiiae noftrac, gratiam vniuerfalem effe affir- 
mantes cumProphetis & Apoftolis. Neque aliud vult Pau- 
lus Rom. 9 . lo. 11. capitibus , quam docere gratiam vniuerfa- 
lem effe , contra ludaeos , qui fiia culpa exciderant gratia , eq 
quod fide iam accipere noluerint opinione propriae iufti- 
C13B obcoccati. Si ergo confilium Dei creantis nominem,fi 
beneficium Mediatoris pafli pro mundo attendimus, gra- 
tia vere vniuerf^is eff Verum fi hominum maliciam &; in- 
fidelitatem confideramus , gratia particularis fit hominum 
vicio,qui oblatam in Chrifto gratiam reluunt. 

De noua oboedientia (quam tertiam poenitentiae par- 
tem faciunt) haec eff noftrarum Ecclefi^m ex verbo Dei 
concepta fententia.Cum fide remiflionis peccatorum non 
folum coniundfa eft iuftificatio,ideft, imputatio iufticis 
Chrifti. Nam credenti imputatur Chrifti oboedientia, yt ea 
iuftus cenfeatur coram Deo , iuxta illud Pauli : finis legis eft 
Chriftus in iufticiam omni credenri : verumetiam fandifi- 
catio , cuius effedus eft noua oboedientia , feu bona opera 
interna & externa diuinitus mandata: qux opera cultum 
Dei effe definimus, cum fiunt iuxta voluntatem Dei, hoc 
eft, ex fide in gloriam Dei. Hunc cultum dicimus effe fru- 
dum regenerationis feu fandificationis feu iufticiae fidei 
fcu fpiritus,ita enim Petrus & Paulus loquuntur. Et tametfi 
bona opera praefertim interna non poffunt feparari a fide fi- 
ducix, tamen fides ijs natura prior eft , quemadmodu & re- 
generatione natura prior eft fides etfi non tempore.Horum 
operiun neceffitatem multiplicem effe docemus in nqftris 
Ecclefijs,hocfemper cauentes,ne tantillum dignitatis aut 
meriti ijs tribuatur in negotio iuftificationis &laluationis. 

Prxterea quia diff utatur a multis de viribus hominum, 
&voluntate, nosdiftinguimus internon renatos Serena- 
tos. 


IO, 


30 




2 ( 


3C 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 
Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhaj 
LN 802 2° copy 1 




IO, 


\ 



i 


i 20 

1 

c 

1 

\ 

[- 

a 

1 

c 

1-30 

:i 

fi 

[- 

» 

tl 

IS ■ 

It 

I, 

Ir 

?. 


P R AE F A T 1 O. 

tos. Non renatis adimimus ,cum Paulo Rom* juuclidum;, 
voluntatem & vires benefaciendi (hoc eftpracftandiDco 
verum cultum) Etli autem latemur voluntatem non coa^- 
dleled libere alia prae alijs eligere: tamen dicimus eam Irr- 
uam efle in non renatis i non quod coade led quod Ijjon te 
feruiat peccato. At in renatis , quia doda & reformata Ipi- 
rituDeieft voluntas, libere ren undat dominio peccati, & 
liibijcitfe Deo, eiquelcruit. Et quemadmodum non vult 
voluntas aliquid vere boni , non dodfa&motaaDeo: ita 

1 o do^&motaaDeo, poteftaflentiri Scnonallentiri, alio- 

qui Stephaniis non re<5te obieciflet Iuda:is , quod Ikpius re- 
ftitilfentSpiritm landto, neq; Elaias & Paulus redfe dicerent 
Deum expandifle manus ad populum contumacem & co- 
tradicentem : neque opus eflet minifterio verbi, quo homi- 
nes inuitantur ad fidem & oboedientiam : & confirmaren- 
tur S toicas opiniones de Parcarum tabulis; 

■ Sacramenta (qux funt altera pars minifterij Ecclefix) de- 
finimus cum Auguftino, eife fignagratix,vt qux telletur de 
f auore Dei erga eos qui illis rite vtuntur. In his concurrunt 

2 0 verbum inftituentisDei,res promifla, fignum externum, & 

fides, fine qua facramenta cedunt vtentibusin indicium; 
Hxc omnia complectitur Auguftinus cum ait : Accedit ver- 
bum ad elementum &fit lacramentum. Verbum fcilicet 
Dei infti tuentis, promittentis, & requirentis fidem promifi 
fionis,& elementum, quo res promifla fignatur. Sunt er<ro 
quatuor in quolibet Aeramento , viddicet Verbum 5u 
mandatum Dei : Signum externum ( i n hoc Ipedtanda eft 
analogia ad rem fignatam. Nam fi facramenta vt ait Augu- 
ftinus, comparationem non haberent earum rerum, qua- 
30 rumfuntfacramenta,noneflentfacramenta. Quadecaufi 
faaquibufdam patribus illa externa figna lymbola dicun- 
tur. Sunt enim ^mbola proprie non quxlibetfigna , led 
ea qux comparationem quandam habent cum rebus fi- 
gnatis,vt ex etymo conflat) Res promifla, & Fides promifi 
noni refpondens. Fide enim res lacramenti accipitur, reti- 
netur,poflidetui'. Agnolcimus autem duo tantum Aera- 
menta noui teflomenti Ecclefix communia, videlicetBa- 
ptifirmm & Ccenam dominicam. 

Baptifinum ( primum fignum gratias in riouo teflamen- 
' to) de- 


F R AE r A T I O. 

to ) definimvis ex verbis Marci dicetis , fuit in deferto Iohan- 
nes baptifans & prxdicans baptifmum poenitentia in re* 
miffionem peccatorum, efle teftimonium diuinum, quod 

poeni tentibus ( hoc eftjconuertentibus fead Deum per fi- 
dem) remittuntur peccata. Cum peccatorum remimone 
coniundka fiint iufticia^ reconciliatio, fandtificatio , lalus oc 
vita aeterna. Analogia figni ad rem haec eft. Vt enim aqua 
abluitur corpus a fbrdibus: ita confcientia hominis a mor- 
tuis peccatis fanguine Chriftipurgamr & regeneratur per 
Spiritum fandum. Habet enim aquacomparationem & lo 
ad fanguinem Chrifti, &ad fpiritum regenerationis. De 
vfudo^ntnoftri copiofeexfcripturis, damnantes Anaba- 
ptiftas , qui fepius iterant baptifmum, hoc eft , quollibet Cx- 

piusbaptifant. , . 

Coenam Domini ( alterum fignum gratiae innouote- 
ftamento) in qua panis &vinum fymbola corporis &fan- 
guinis Domini diftribuuntur , docemus efle facramenturn 
corporis & (anguinis Domini , atque adeo noftrae per yidi- 
mam Chrifti redemtionis ab ipfo Chrifto iam morituro 

pro peccatis noftrisinftitutum &commendammEccle(iae 20 
vfque dum venerit ad iudicum , idq; ideo vt fit perpetua re- 
cordatio Chrifti tradentis fuum corpus & effundentis fu- 
um fanguinem pro nobis, vt fit obfignatio noui foederis de 
gratia &remiflione peccatorum propter meritum Chrifti, 
vtq, fit teftimonium copulationis noftri cum capite noftro 
Chriftox uius corpore & fanguin(^yerc p^imur^odoj^ 
re fimus quod dicimur^hoc eft,Chriftiani. 

Reijcimus & damnamus dogma transfiibftantiationis, 
exeo natum, quod Thomas Papiftarum coriphasus, non 
re 6 tb intellexerit , iuxta Ecclefix omnium temporum lo- 3 0 
quedi modum, facramen talem praedicationem efle, in qua 
res quae promittitur & offertur, attribuatur figno,vt facra- 
men ti finis & vfus cogitetur, &vniofacramentalisintelli- 
gatur , qua res, quae fide accipitur fubfigno vifibili, quod 
fenfii percipitur , repraefentatur. Hanc facramentalem prae- 
* dicationem ( vt veteris teftamentiteftimonia praeteream) a 
Chrifto difcere Thomas potuiflet, qui calicem nouumte- 
ftamentum vocat, & a Paulo , qui circumcifionem 
iuftitiae fidei*, baptifmum lauacrum regenerationis, & pa- 
nem 


IX) 


2C 


30 


3rly European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 
lages reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
s| 802 2° copy 1 


AE 


r 

CIO 

e 

L- 


l- 

a 

i- 

0 

E 20 
5“ 

1- 

e 

o 

e- 

s, 

n 

> jo 

la 

a- 

li- 

>d 

B- 

)a 

e- 

ic, 

a- 

tn 


nenibenedidlioniswi-aiKa!- corporis Domini appellat. Ta- 
ceo Augullinum,Theodoretum, 6 c alios multos,qui cla- 
rillimis verbis idem tellantur, quorum teftimoniaerpiteo, 
quia res luce clarior eft. Quid quaefb dulcius cogitari po- 
teft: qubn Iaeram Chrilli coenam efle teftimonium Deij 
quod fideles anima iungatur capiti llio Chrifto firmiffimq 
foedere,qubdpa{caturpanevitaj, quieillefixs Chriftas,qui 
dedit corpus firum pro nobis , & efilrdit languinem pro 
multis in remiifionem peccatorum , hoc elt , in teftimoni- 
lo, urn, quod Deus remittat omnibus credentibus peccata, & 
recipiat eos in gratiam propter merita filij. hoc enim eft il- 
lud nouum teftamentum , cuius ipfe Dominus meminit 
in Aeramenti huius inftitutione. Sed quid hic facit Sata- 
nas? yt hanc dulcilfimam confblationemobruat, excitat 
quos ludicat fibi idonea efle inftrumenta ad obruendam 
veritatem Dei, vt homines occupati inanibus ipeculatio- 
nibus, fruftrentur vero teftamenti Chrifti fi-udta Pruden- 
ter proinde faciunt rniniftri Euangelij in hoc regno, qui 
funt contenti fimplicitate verborum Chrifti & Pauli, nec 
2 0 mouentalijslitem,led verum vfiimcoenae lumma cum di- 
ligentia auditoribus fuis inculcant. Rogo fratres omnes , fi 
qui forte ha:c leduri fint,vt non iudicent de hac noftrarum 
Ecclefiarum lententia ex anticipatis opinionibus, fed ver- 
bum Dei vt regulam , & Ecelefiae vocem vt regulse teftimo-- 
nium audiant, ftudeantqu^ne tantaefaiutisqushocobfi- 
gnaculo nobis obfi^natur veritatem nimium altercando 
aniittant. Oro te fili Dei > qui ipfa es veritas , vt nos doceas, 
vt in veritate tua nos dirigas , yt nos tibi iungas , quo te & ifi 
hoc mundo ,& in omnem aeternitatem cum omnibus ele- 
Bo dis celebremus beati,Amen. 

Miflam papifticam non iudicantnoftri coenam efle Der- 
mini, fed coenacDominicjB facrilegam prophanationem, 
quamvna cum traditionibus humanis pugnantibus curh 
verbo Dei (qualis eft inuocatio fandorum , adoratio ido- 
lorum,aqua luftralis, purgatorium, rofaria , monach ifmuSi 
impurus coelibatus, interdidio coniugijfacerdotum.ftata 
ieiunia, cum opinione meriti ) exeerantur. 

Ceremonias fequuntur, quas diximus tertium locum 
obtinere in Ecclefiae minifterio. In his fpedatur iuxta Pau- 
li dodri- 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


P R AE F A T I O. 


11 doarinam ordo & decor, noir quilibet, fed qui faciunt 
ad xdificationem non ad deftrudtionem. Hic damus ali- 
quid confuetudini, retinentes quofdam veteres ritus adia- 
Jhorosfine fuperftitione , quemadmodum Vuitebergae 
quoque faciunt. Nam vt dodrinam eandem , ita quoque 

ceremonias fimilescumVuitebergenfiEcclefiaretinemus, 

nuUo modo damnantes eos , qui in quibufdam reformatis 
Ecclefiis diuerfas a nobis habent ceremonias. Nam tunda- 
mento laluo, piorum eft , non morose ligitare de humanis 
ceremonijs, priefertim fi pro cultu non habeantur & deten- 1 o 
dantur. Norunt enim licitum effe mutare ceremonias pro 
temporum & locorum ratione, modo non perturbetur Ec- 
clefi* incolumitas, hoc eft,donec non offendantur infirmi, 

quorum ratio habenda eft _ i r c i 

Dilciplina, quae quartum locum occupat in Ecclefiac ful- 
cimento, talis a noftris recepta eftj quae ex poteftateclaui- 
um dependet , & ex ea concludi poteft. Hanc nimium la- 
xatam effe omnes dolemus , & optaremus aliquando feue- 
riorem difciplinam non folum noftris, fed etiam ali)s pene 
omnibus Ecclefijsreftitui. Sed metuendum eft ne grex epi- 2 0 
curcorum, & multitudo peccantium tantum bonum im- 
pediatinmultorumexitiurn. , 

Quantum autem ad priora illa, videlicet dodfrinac fin- 
ceritatem , redtum vfiim (aeramentorum , & grauitatem 
ceremoniarum conferuandum attinet, facis, lerenilsime 
Rex,pie& fideliter officium tuum, vt nihil in te defiderari 
pofsit. Nam vt ceremonia; prjefcriptam ordinationem Ec- 
clefiafticam vt regulam fequuntur , & (aeramenta ex tradi- 
tione Chrifti dependent : ita doiftrina Legis & Euangehj ex 
Propheticis 6c Apoftolicis (criptis petitur. Et quia varixfunt J o 
(e<5fx,qux omnes fercle referunt ad Prophetica &Apofto- 
lica fcripta y adiungimus nos ijs qui fymbola Nicenum , A- 

thanafianum,Apoftolicum,&Confe(sionemAuguftanam 

& Corpus do(5frinx incorrupte ample<5funtur. Hxcenim 
tanquam regulas fincere do(5h"inx , Rex (ereni(sime,pie de- 
fendis, vt & in (cholis & in Ecclefijs vox Dei incorrupta ma- 
neat,& incorrupta ad pofteritatem,quafi per manus veniat. 

Vt autem hoc tuum ftudium pro mea tenuitate iuuarem, 
(crenifsime Rex , (cripfi (Itperioribus annis Commetaria in 

omnes 


1 o 


20 


3 o 


3rly European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 
lages reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhaj 
'l 802 2° coDV 1 



R AE F A T 1 O. 


L- 

S 

e 

LS 

a- 

is 

1-10 

:o 

c- 

ii> 

il- 

li- 

ia- 

le- 

N 

le 

ai- 2 0 
n- 

In- 

ne 

ari 

k- 

di- 

|ex 

int 

lo- 

,A- 

im 

im 

de- 

na- 

iat. 

m, 

lin 

les 


omnes Apoftolicas epiftolas, (^ue ad noftras manus pemc- 
nere , & ea {eorfi m edidi , dicata al ia alijs amicis & patronis, 
& nunc eadem recognita , emendata , au(fla ac vel uti noua 
in vnum volumen congdla lub aulpicijs tui nominis in lu- 
cem prodire volui, cum vtextet meum teftimonium dema 
pietate , de amore illuftrandi glori am Dei , & de ftudio tra- 
dendi dodrinam Euangelij pofteritati incorruptam, tum 
vtmeam obferuantiam erga R. M. T. declarem. 

• , * taque,lerenilsim e Rex.vt pro tuU foli ta clemen- 

I o da hoc meum qualecunque ftudiumfereno vultu lulcipi- 
as,boniq 5 confidas. Ego vicilsim , id quod alioqui debeo, 
te Deo, in cuius manu corda fixnt regum , alsiduis precibus 
commendabo , rogaboqj eum vt te Ipiritu iapientix & ti- 
moiisfiii donet, faciatque vt tota tua gubernatio cedat in 
gloriam Dei , aedificationem Ecclefix & ornamentum re- 
gni: in quo te Deus conftituit Regem & Pallorem :vt tan- 
dem in xterna vita fruaris conluetudine lancflilsimorum 
rcgum^auidis, lofix , Ezechix', Aui tui Friderici primi, pa- 
tris tmChriftianiTertij & aliorum, qui pietatem erga De- 
um, lufticiam &: clementiam anteferebantvanitati &pom 
px huius mundi. Rede enim putabant mandatum Dei ad 
fe pertinere quod ell pfalmo fecundo hifce verbis : Et nunc 
Reges prudenter agite , erudimini iudices terrx, leruite Do- 
mino in timore, & exultate ei cum tremore , olculamini fi- 
lium &c. Vale Rex clemen tilfime integer animo , corpo- 
re & Ipiritu. Deus Rex regum & Dominus dominorum te 
tuumque regnum cum lubditis omnibus fiia bonitate cin- 
S^^^niflisluis angelis tueatur, vtpie &lan<5le tranlado 
curfii huius vitx , & conlcientia pie; & l^de prxftiti officii 
3 o delederis. Hafnix Calendis lanuarij Anno i$ 7 u 


Scrcnifl:R.T.M. 

deditilC 


20 


Nicolaus 

Hemmingius. 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 







4T 'i 

k . 

\ ;' 



- 





'7- 


u 


u 


r 


h' 

I 




> 2 T A 7 ■ n ‘• 


' -I' ,.■ '' ' ijo Ji.f”; i r.'dirtfrio 'rj;bd:Jirn;j:j ■ ; y- , 

'h' -/:7 v\V^ t CJir.vr; ; <■ ' ) ^ - '.g 

|b?.o .:ufi3;':c|6'': : bfiS • nuasdiupo 

j ~ ( I cnnn {hcrjf.^J-^biivIc^xuuili .tLiof-»- 


.M.T.a:nin3ic> 

X'ib;.3'j 




, . A 





X- ^ 


• 



, 1 


■j’-. . - ■ • 





~b:j r: ■ ;r ‘x-oij 


■ ' 



3 

T.l;';::.' 

i ■■■ r " oo j- r.’; 





ij}: . / 

■ • - " 'V 

■ : - i 

r 


t 

10 

i-lj: 

: ■ -3.-^ 






- o - i 

-r. 




% 


>. 




x;; 

> y ■ ^ - r 



■'r- 



.i ; • . :.fTM 

' ' ■ ' ■ V' ’ 

* ■ - 4 


, ‘X ' >; . ■ l : ' i 


/.r» 

1 


ducir 

■ ' -■ ■ 

< ’ ' * ' i"' L 

■ V 




'ii - y ^ "3'-’ 

! . ' X -a 

• ^ . . 



20 


[r^ ' ^ ' r ':r 

•■^■’ ■, ' ^ ■. ■ ■ ■ ■■ 










-e:::: 

; < PKJJ '■ ‘7 ■•' : 

, ■> -) r ^ 




fdtxnof:ii 

vf'4y^ * ^ 

! ^ :' m' 





. :'o ' 

r . • • ' ■ ' ' '/ : O * i ■ ■ - ' 





; / ) ■*• ■ j t 

x '; i.;;.-.> -X 

?■ 


U 

!• >: 77 ijs;}inu'^ 


. V b f- •••:': 




l-jb ’ ;r,; "-rn’ 

•r iur^'ii.:.7 ^ xr 

^■-3 .. r’!ir • ; ■/ 

' ' "■' T’ 





X" ^ • 




-00 

' xibni Ini! 11 

. ' ' '. ■*'• • > ' ■ 

V' 



-.^rioi.n ;iu5lo,'- 

ji-x ;; 

. V- r'3; •' 

.'■.n 



-._r,-.r, cfT:l'i" 



/luii 

4 


. , r' nifTirb 

[;riir:o'J'3 rnjxcjT v 3'^! 



4^ 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 
Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhac 
LN 802 2°copy 1 


IO 


SPLENDORE GENE- 

RIS VIRTVTE AC PIETATE 

CLARISSIMO VIRO DOMINO HERMOLAO TROL- 

Xl E £ QJ” ITI AVRATO, AC SENATORI REGNI DaNIAE SAPIE N« 
TISSIMO, DOMINO DE HERLVFFHOLM, SVO DoMiNO AC 
PATRONO, GRATIAM £T PACEM . 

PREC AT VR 


20 



NICOLAVS HEMMINGIVS. 

CCLESIA FILII DEltN HOC MVNDO ROSAE 
inter fpinas cnatjE haud inepte comparatur. Nam vt (pinae cir- 
cumquaque Rofam cingentes eam premunt depungunt, vnde 
tamen illa firagrantior redditur : Ita Ecclcfia vndique prefTa du- 
ris, latius odorem (pirat, ac (iiam fragrantiam veluti exhalando 
emittit efficacius : atq; nouis fubinde accelTionibiis augefeit ma- 
gis: id quod Ecclefiaehiftoria legentibus ob oculosponit,&o- 
m ni um fandiorum teftatur experientia. Spina: autem quae hanc rofam cingentes 
premunt & pungunt, funt tribuli ac zizania hxrefeon , tyrannidis , hypocrifis,flagi- 
tibrum , & variorum fcandalorum in dodirina & moribus, vtinterim taceam no- 
thos, fylueftrcs& aridos furculos, qui non Icuc damnum verx ac germanx Ro(x 
inferunt. Has fpinas Sathan Chrifti hoftis^7rbv<5'(^fpargit&fcminat,vtRofam, 

^ ^ quam Chriftus fua manu piantauit, premat, fuffocet, planeque in nihilum redigat: 
aiu,fiidn6npotcft, vt hoc faltem efficiat, ne lite fuosfpargat flores ac furcul os c- 
mittat. Hoc ftudiu m omnibus temporibus Sathanx fuifTe,manifeftum efl. Quid 
nontentauitiadio primo huius Rofx femine in Paradyfo? quid non machinatus 
cft,Yt femen huius Rofulx,hoceft, primam promifsionem protoplaftisnoflrisfa- 
dlamfuffocaret? an non fratrem aduerfus fratrem armauit? an non impulit dege- 
nerem furculum Cain, vt Abelem fratrem occideret ? idque non aliam ob caufam, 
vtlohannes teftatur, quam quod opera Abcl fuerunt bona, & contra opera Cain 
40 fuerunt mala ? nunquid hoc parricidio fuffocata eft rofa Chrifti ? nullo modo. 
Nam ex fanguine Abcl,tahquam ex femine quodam prcciofiflimo, plures enati 
funt furculi. Seth enim frater Abel furculi perpetuo in xterna vita viren tis,& miil- 
ti ab eo nati tanquam plantulx noux fuppullularunt : quas etfi Sathan fuis fubin- 
de fpinis punxit, vitra tamen mille & quingentos an nos, hOceft,vfque ad dilUiiium 
(in quo colledlis prius germanis furculis in arcam Noe iufti, fpinas fuffocatas Do- 
minus perdidit ) conferuata eft Rofa. Quid ? an hic fatigatus Sathan quiefeit ) nc- 
quaquam.Nam mox poft diluuium nouas fpinas feminatCham enim filium Noe 
ad fe pertrahit, vt transfuga fadtus Sem fratrem perfequatur : qui tamen perfecutio- 
nentquaquam_fradus,conftanterretinuitVrimam promiffionem, atquefemen 
huius Rofx vfque ad tempora Abrahami quam latifsimc fparfit. Etfi autem in- 
terca Sathan fuis venenatis fpinis maximam orbispartemoppleuerat, nihilomi- 
nus tamen Rofa hxc fiias vires retinuit, ac multos fuafragraniia exhilarauif. Nam 
C H R I s T V s Hortulanus Abrahamum de Hur Chaldxorum euocatum pulcher- 
rimum huius Rofx furculumin terra Chanaan piantauit ,tametfi nec iCi^rRofai 
fpinis Sathanx immunis erat. Nam ibi , nunc famd ,Duncpercgrinatione, nunc 
aliis modis tentatus Abraham,infradto tamefi animo expedlahlt cbnfolationcm. 

A Vnde 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


^ . 


a epistolia . 

Vndc fa£tum quoque eft i quod Rofa haecprcclofa, maiora i ndicslnacnki^a 
perit. Ifmael quidem furculus aridus Ifaacum fratrchi,qui fuit in hacRofarener-^ 
rimusfurculus,pcri:ecutuseftiredfruftra. 'Nam comagis creuif «Sc gtoripfioreft' 
fadaRofa. Poftquam enim vidit Ifaac enatam dc (cnouamplantulam,nempfe^ 
lacob^uijtametfi nothi dcaridifurculi, hoc eft,Eiau& Laban,vtaUostaceam^cuin» 
giauiterprelTcrunt, in radice manfit fbecundus furculus. Ab hoc enim duodecim 
alij prodiere furculi. Etfi autem omnes illi iurculi non manferunt in radice. , Naiii 
quidam exaruerunt, & in nothdS & adulterinos degenerauerunt : In magnum ta- 
men numerum indies propagati funt. Inter quos vnus tenerrimus , nempe Io- 
leph in Aegyptum florcntilTimum regnum eft tranflatus , vt ibi fructificaret, ac fua 
fuaueolentia totum Aegypti regnum opplcrct: id quod non fine magnis certami- 
nibus praeftitit. Qmd enim non mali fandus hic/urculus in Aegypto pertulit, 
priufquamin tantam Rofam exercuit > Nam primum vrtica foedida & ardens il- 
lum vrere tentat,hoc eft, turpi fTima fcemina cum ad adulterium folicitat : vt ifta ra- 
tione arcfcat,& de natiua cxcindatur Rofa. Sed fruftra hoc conatur Sathan. lofcph 
enim manu hortulani conferuaturillajfus.' Ver u m cu m hac via fe fruftra adortum 
efle fandum virum cernit Sathan , alia cum aggreditur , ac fpina tyrannidis ipfum zq 
omnino fuffocarcftatuit. Conijeitur itaque opera SafhanaccaftifTimus hicfurcu- 
Ius lofcph in carcerem, ac ibi inter fpinasiccleratorum hominum & infoetoribus 
peffimis praeter omnem fuam culpam iacet & premitur. Sed quid hic lofepho ca- 
ftiftimo Rof^furculocontigit? idem plane quod magni authores de naturali Ro- 
fa feribunt. Vt enim naturalis Rofa iuxta coepe vel allium fata fragrainior reddi- 
tur: ( Nam foetor coepe vel alii j ad fuaucolcntiam Rofx conferre dicitur) Italo- 
fcphiniufta impudicae fbeminae querela, obtredationibus , iniurijs, foctorc carccris 
creuit,longcqucilluftrior ac potentior cuafit. Nam e carcerc cdudus Iofcph,fccun- 
dusaPharaoncin regno Aegypti poft interpretationem foniniorum regis fedus ^ ^ 
cftjhuiusinduftriapoftca per totam Aegyptum infiniti furculi plantati & difperfi, 
adeo quodipfa Agyptus fada fit veluti quaedam Paradyfus Domini Nam hiefra- 
grantiffimus furculus lofcph ad fc radicem , nempe lacob patrem , cum tota fui fa- 
miliaattraxit, qui adaliquot annos in Aegypto nouosfubindefurculosemifcrunt, 

& in regno Aegypti fuauiffimc fpirarunr. At quid interim Sathan ? num fterti^ ? 
num abijeit arma ? nihil minus. Nam poftquam lacob , lofcph, atque al ij plurimi 
furculi in Paradyfum cccleftem tranflati fiint, fpinam quandara prxgrandem plan- 
tat Sathan in Aegypto : quae fpina non parum preffit ac punxit furculas , qui in Ae- 40 
gypto remanferunt,qui tamen quotidie fub oneribus & aeftu creuerunt magis, & in 
niedijsfoetoribus& laboribus multiplicati funt. Spina autem illa praegrandis fuit 
alius Pharao,qui non nouit lofcph, r Hic enim cum fuis aulicis furculos Domini 
fupra modum premere & pungere coepit, Q^are hortulanus iratus ingratis Aegy- 
pti incolis, fuos furculos in alium rranfplantauit hortum, ac populum Ifraeliticum 
tranftulit per mare rubrum: in quo fpinam illam praegrandem, hoc eft, Pharaonem 
&cius Satellites oppreffit. Deinde quia multi ex his furculis lofeph paulati m de- 
generare coeperunt , in deferto quadraginta annis torus caftigatus eft populus , Vbi 
tamen noui ex illis enati furculi, tranflaKi funt poftea in terram Chanaan,vbi ryrfus ^ ^ 
indderuntinfpinas non paucas, quo enim magis Rofa haec crefeit, eo fpinaj iuxta 
nafcunturafpcriotcs: quibus iterum mifere lacerata, non tamen prorfus emarcuit. 
Nara fubinde Hortulanus mifGsferuis,fpinas, quantum fieri potuit, cuulfit : ne pe- 
nitus Rofa arefcerctfUfFocata fpinis 5 c periret. Quid contra hos Dei feruos & cufto- 
des huius Rofx, hoc eft, fandos iudices, Reges & Prophetas machinatur Sathan? 
alios ad fe prorfus allicit, vtfibi dent nomina ,vtcx Regibus plero fque: aliosgraui- 
tcr vulnerat; vtDaaidcm,Ezcchjam,^c. Deinde femina zizaniomm mittit in 

agrUin 


ic 


ac 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 
Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhaj 
LN 802 2° copy 1 



DEDICAT ORI A, 


ra^ 

ph 

Itu 

im 2Q 
cu- 
>u$ 
ca- 
lo- 

iat- 

lo- 

rris 

in- 

tus 

rfi; 

Pra- 

.fa- 

nt, 

mi 

an- 

Ve- 40 

:in 

uit 

ini 

5 X- 

im 

de- 

^bi 

fus ^ ^ 

«a 

lit. 

Ae- 

to- 

la? 

ui- 

iii 

im 


a^mRofaram, donec prim^lln decem tribus transferantur in Babylonem, & 
poRca reliquus populus in captiuitatem abducatur , incenfo templo & ftnfla ciui- 
rate lerufalem. An hic Rbla Domini omnino emarcuit > An hic om nino dilpc- 
rijt ? Nullo modo. Nam ifto peregrinationis labore, 6 c Regum Chaldaeorum ty- 
rannide fatigata quidem eft Ecdefia , attamen magis lucet ac illuftrior efficitur, 
qudmvnquam antea in terra Palgeftma fuit. Etfi eriim graui premuntur feruitute 
corporis apud Babylonios , tamen animis piorum non defuit Ipiritualis libertas. 
Excitat cnimDE vs Prophctas,qui veluti diuini quidam Agricol* Rofam hanc 
dodrina&confblationibus erexerunt, vt feruitute Babylonica minime frangere- 
tur , fed vt potius inuida manens , duris quibus premebatur, gauderet. Hoc cum 
xgre ferret Sathan,rcgem Babylonicum inipellit, vt impium edidhim deadoranda 
Ratua proponat, videlicet, vtomneS in certum locum campi coi ledi ^ clangente 
buccina, fe coram ftatua regis incuruarent : additis minis ,vt qui hoc facere rccufa- 
rentjViui in ardentem caminum ad hoc paratum conijeerentur. Qmd hic facerent 
pij ? Multi fanc furculi huius camini ardore exaruerunt, adc<f vt Ro(a Domini o- 
mnino iam perire videretur. Non enim dubium eft , plurimos ifto impio edido 
10 pertrados efle in andriolatriam,in qua & perferunt. An non hic palmam videtur 
obtinere Sathan > habet regem focium, fumhium orbis terrarum Monarcham: 
habet confiliarios regis paraftatas: habet regios fubditosfibi obnoxios: habet ho- 
fpites ludscos plerofque fub fiio imperio captiuos. Adum igitur plane videtur dc 
RolaDomini. Verum euentum (peda. Clangitur buccina, incuruantur omnes 
coram idolo regio , exceptis tribus viris qui impio edido parere reCufarunt. Hos 
cum rex ira percitus curaflet in paratum incendium mitti, eccehortulanuiipfe fi- 
lius Dei in caminum ignis fimul defecndit, dcaftans his tribus viris cohibet flam- 
mas,ne innocentes enecare pofllnt. Hoc ftupendo miraculo perterritus rex Ba- 
bylonius, reupeat viros illos illxfbs, acDcum ipforum verum Dcumagnofcitdc 
praedicat.idque non folus,fedcum tota fuaaula& fubditis. Atque ita rex qui antea 
fpina fuit pcftima,fitfurculusRoftB praeclarus. Vide quomodo Rofa Christi 
nonfolum inter tribulos , non inter fbetorestantUm, verumetiam inter medias 
flammas fragrat floretque. Hic Sathan fua fpe fruftratus, an quiefeit > immo magis 
furit, tanquam leo ereptis catulis , fortiusq; incumbit,vt perdat hanc Rofam : quod 
vt faciat focilius^nobiliffimum Roft furculum aggreditur,Danielem landifTimunt 
virum,ac fuis artibus efficit tandem, vt propter proftratum idolum Beel in fpecum 
40 leonum deuorandus conijeiatur. Sed quid fit > contra omnem expedationem Sa- 
thanae potenti Dei manu defenditur Daniel,& alitur diuinitusfeptem dies in fpecu, 
& deinde incolumis e fpecu prodit : Vnde fadum eft , vt magis fuoS flores Rofil 
hxcemitteret,& plures in regno Babylonico furculos faceret. Verum Sathan rur^ 
fus furibundus nouas molitur infidias. Quendam enim nobilem virum Aman 
nomine excitat,qui Regi facile perfuadet , non fine periculo tot hofpites eofquc ca- 
ptiuos in fuo vagari regno, & impetrat litcras Regis Babylonici ad omnes regios 
prxfedos , vt ftatim acceptis literis furculos huius Rofx omnes excinderent, vt ifto 
padotandem Rofa extirparetur tota, & periret radix. SedhiciuxtaProuerbiura, 
malum confilium confultori pcfTimum fuit. Nam Aman,vt antea in fummo Re- 
gis fauore fuit, &confilio fuo perdendos ludxos eflcRegiperfuafit, in patibulum 
fufpenfus infami morte perijt , & prxmium fuis dignum fadis accepit. Poft huius 
Tyranni & Ecclefix hoftis interitum, rurfusRofa Domini erexit fe magis magif 
que, adeo quod etiam Regum maximorum patrocinio tranquilla in exilio fiio fue- 
rit. Inter hos Reges Cyrus Pcrficus Rofx infitus , mandatum dedit, vt ludxi in fu- 
am redirent terram, templum ac duitatem lerufalem iterum aedificaturi: quod 
mandatum, etfi aliquandiu abfente Cyro impedi tum fiiitaftuSathanx, tempore 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 



I i: 


I o 


4, E P I S T O L A 

t^menLongimani rurTus cdidtum proclamati^pi eft , vt populus libqcrcdirctjjSc vti 
bcmciuitatemque aedificaret. Hoc temporcRo (a Domini, in magnis aru mnis, 
floruit. Nam gaudet patientia duriSfijQuadrmgcntis etenim & nonaginta annis 
v 4 que ad Chriftum ducem , verum Rofx Dominum >varijs ijsq; venenatiflimis fpi- 
nisRofam hanc prafocarcconatuseftSathan ^foris bello, intus haereticorum para- 
ftrophis,donec in fummasanguftias itjeriim reda^ka fit, ab omni parte cam premen- 
tibifs rpinis,adco,Vt paucifli mi germani furculi, aducniente Mcfiia,fupcrfucript,vt 
Zacharias, Simeon, Anna Prophetifla, lofeph, cum fuisfamilijs. HicrurfusSathan 
haud immerito triumphare videtur. Nam & rcgespercgrini&impij dominaban- 
tur in populo Dei, & fu mmaautoritas penes haereticos, qui tum temporis cathe- 
dram Mofis occupabant, fuit. Venit itaque DominusRolk, tempore olim a pa- 
triarcha Iacob,5c poftea aDanicIepraedido, ac Rolam fuam prpftratam fere Sccon- 
culcatam,dodtinaerigit&fulcitconfolationibu5; quod cum cerneret inimicus, 
extrema ten tat, & primumaducrfusCnRiST?VM/accrdotcsfummos& fedarios 
fophiftica armat. Deindefenatores impellit ,;vt manusmijecre Christo cogi- 
tent. Poftea Pilatum toparcham nomine Romani Imperatoris , & Herodem te- 
trarcham fibi adiungit, denique totum populum in cam fententiain abducit, vt 20 
Christvm cruci affixum interimant: quod& fadumcft. Ex quo rurfus in ma- 
nu Sathanae vickoria fita fuifle videbatur. Verum & hic fua fruftratur fpc Sathan. 
Nam tertio dierefurgens D o M in v s furculos proftratos crigTt, frados confolidat, 
ag Rofam fua m lepi mento munit firmiffimo ,^quam dicPcntccoftcs aqua lalutari 
rigatarn fuo lando Spiritu foecundat. Emittit enim agricolas in vniuerfum or- 
bem, qui huius Roftsfcmina late per orbem diflcroincntiac interea fpinas fiirciilos- 
que degqncrcsigni comburit. Nam ludaeos ingratos,qui radicibus fpinarum quam 
fandxhuicRoIkinfcri maluerunt, magna flragcpcrVeipafimum affecit, actan-, 
dem perpetua vaftatione politiam Moneam , iuxta praedidionem Daniclis,delc- ^ ® 
uit. Haec cum in Pal^ftina aguntur, duodeciip Apollo li , & Paulus femina Rofe 
coelefiis in multis locis fpargunt faciuntque breui admodum tempore, vt Rola to- 
tam fere terram filis fiarculis & floribus impicat. Veru m ne fic quidem Sathan to- 
ties profligatus &vidusquiefdt,immo potius furibundus magis dira seftuans fre- 
mit > fpinas feminat, tribulos & zizania tjTannidis, haerefeos d hypocrifeos iacit, 
quibus ad extirpandam hanc Rolam , iam plus quam vnquam antea florentem 
abutitur. Se^t^J^enyidrixmanfitrofajnouafubindc viriditate pullulans & fur- 
culos e fanguinc martyrum producens. Haeccum cerneret Sathan, &pofiquam 40 
Rofam fexcentis fere annisi triumpho Chrifti, tyrannide, haerefi& fophiftica op- 
pugnaflet, noua ftratagemata excogitat, ftatiiitque regnum Antichrifti ftabilirc. 
Exdtatigitur Phocam tyrannum & parricidam ,quiRomanoPontifici primatum 
& imperium fuper omnes alios Epifeopos concefiit. Qiys res Sathana non ora ni- 
no infeliciter ceffit. Nam Papa, hoc eft, Antichriftus , non vt apertus hoftis Rofie, 
fedvtamicusdccuftos, fraudulenter Rofam inuadit, aevt olim ludas Dominum: 
itaipfeofculoEcclcfiam prodit Nara cum mentitur feferuiim feruorum Dehqui 
re vera eft feruus Sathanx , prxterquam quod fibi ius vendicat in Rofam Domini, , 
innumeros lupos ouili pelle tedos emittit , qui graflantur in Rofam , flores & fur- ^ ^ 
cqlos vaftant: hoccft,infinita monachorum agmina aduerfiis hanc Rofam armat 
liiperftitionc varia, «Scprsecipucmifl&tico idolo, vt tanquam veneno quodam Sa- 
thanico Rofam inficiant , vt ita infeda tandem fponte concidat Deinde & aliud 
regnum Sathan inftituit, nempe Mahumeticum, quod aperte Christvm blafi 
phem at, Rofam,premit, furculos cucllit Atque ita Papa Antichriftus, fimulatus 
Rofx amicus, & rex piahumeticus hoftis profeffus, Chr i s t i Ecclcfiam Inuadi^nr, 
vthicaperto mattc,yicfubdoUs artibus Rofam hanc npbilemdeftruat, Hocftra- 

tagema. 


ic 


2C 




4C 


5C 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


us 

n- 

vt 

m 


I o 


le- 

»a- 


n- 

Vt 20 

la' 

m. 

it> 

irl 

>s- 

m 





:o- 

o- 

rc- 

m 

ir- 

JH 40 

^P- 

ijU 

tn: 

ui 

ni, . 

at 

»a- 

ad 

115 

ir» 

la. 


D E ,D I C A T O R I A. y 

tagcma» ctfi non omnino infeliciter ceffiflb videtur Sathanx, vitra jS>oo. annos : ta- 
menRofam hanccoeleftem penitus extirparc non potuit, fem per cnini manet ra- 
dix, ctfi in ca pauci interdum germani fiirculi inueniuntur. Cxterumcum iam in 
immenfum crefceretAntichrifti imperium, adeo vt fpinxfua amplitudinefurcu- 
losRo(xtegcrevidcrentur,Doniinusrurfus emittit (eruuminduftriuniMartinum 

Lutherum, qui ante annos quadraginta Antichrifti technas & infidias mundo re- 
uclare coepit. Huic mox plurimos fideles fcmos,inprimi& vero Philippum Me- 
lanchthonemadiunxit,eflfccitqucvt Rofahxc plurcsfpiras &furculosper totam 
Europam emitteret, adeo vt a temporibus Apofiolorum vix fragrantior fuerit 
hxcRofa, quam nunc cft.fpiratenim odorem fuum per Germaniam, Daniam, 
Angliam, Noruegia m, Scotiam & infulas multas pro.cul fitas, ( 5 c iam pullplarc in- 
cipitinPolonia, Bohemia, &inflorentiflimo regno Gallix, in quo regno magis 
fuas vires inrenditSathan,vtfubruatfurcuIosRofae illic pullulantes, quam vfquam 
alibi. Nam non ignorat a£lum efle cu m fuo fideliflimo (eruo Papa , fi femen Rofx 
huius radices in regno Gallix nobililTimo egerit. 

Hxc clarifiime vir admonere volui, propofita pulcherrima imagine de fortu- 
20 na Ecclefix in hoc mundo, idque ideo: primum vt cogitetur ditium Domini : Por- 
txinferorum non prxualebunt aduerfus eam. Vtut enim furit Sathan nun- 
quam hanc Rofam penitus extirpabit. Deinde vt confblcmur nos prxfcntia 
C H R I s T I in Ecclefia, & promifiione permanfurx Ecclefix in mundo vfque ad in- 
dicium, ne frangamur tot fcandalisdodbrinx & morum, qux hodie multos non 

peflTimosgrauifilme vulnerant ,& ne abijcianius confclEonem ,& transfugiamus 

ad ^itra hollium , ficuti multi omnibus temporibus fecerunt , & hodie non pauci 
fraaipcrrecutionibus&fcandalis,faciunr. Poftrcmo,vtdcveraconfcruandxEc- 
c^lixrationeadmoncamuriquxratioinomnibusEcclcfixhiftorijsvna&cadcm 

cfle deprehenditur, videlicet puritas dodrinx, cui ancillatur fanOa morum difei- 
plina. Hxc enim do^rinx puritas fons eft ille fal utaris, vnde rigatur Rofa Domini, 
neintertotfpinas tyrannidis, hypocrifeos, fophiftices & fcandalorum fuffocetur 
& emarcefeat. Hxc dodlrinx puritas aliunde petenda non eft , quam ex fontibus 
Saluatoris, hoc eft, (criptis Propheticis &Apoftolids : inter qux non infimum lo- 
cum obtinent Epiftolx Paulinx , & prxeipue ea, quam ad Romanos fcripfir. Hxc 
enim prxcipuafincerx dodrinx capita monftratdc explicat : quare eam fingulari 
diligentia ab omnibus pijs legendam & cognofeendam elTe iudico. Verum vt 
40 commodius a fimplicioribus&tyronibus S. Theologix minus exercitatis intclli- 
gi pofii t , Com mentarium qualemcunque in eam publicare volui , fperans bonos 
& pios viros confilium meum haudimprobaturos. Eifi autem nouiquorundam 
iudicianobisaduerfari: tamen non volui propter paucos finiftrciudicantcs, mul- 
tos bonos, qui hanc meam opellam expetunt, defraudare. Cxtcnim quia , Vir 
Clarifiime, omnibus literatis hominibus patronus es confians,&in me multa be- 
neficia priuatim contulifti , volui hunc Commentarium fub tuo nomine prodire 
in lucem : vr te patrono fit acceptior multis ,vtqucextet aliquod mcx erga tegrati- 
Q tudinis tefiimonium. Etfi autem vilius forte videtur hoc munus , quim vt tanto 
viro offeratur: tamen cum animum tuum nouicandidum,&fincerum, non du- 
bito quin potius anim um donantis , quam doni prxftantiam fpedes, idque exem- 
plo Chrifti (in quo folo pie gloriari foles ) qui pluris fecit mulierculx pauperis mi- 
nuta xra mifia in gazophylacium, quam ^Icndidas diuitum donationes. Hic 
enim rebus precium non ex quantitate carum, fed affe£lu donantium imponere 
folet,iuxta vetus didum,a;<«f iV» Rogo igitur a mantcr,vt & tu hoc 
literarium opufculum eo accipias animo, quo a me offertur. Valevna cum vxorc 
tuacaftifllma D. Brigitta fiUanobilifilmi viriD. M agni GoeicJ )ominideKrenkc- 

A 3 rup 

I 


r 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


S E P I S T 0 L'A D E D I C. 

nipfr1ir;(r.ma-tnpmorix,<uii ptimUs in ho cregnoreoogiaEMgdofltn^ 
fuit,fcd prius frripfisft eq«entib»ad ip funi 4 beato Xvilhcranriffiajca^jnteu^bis, 
Huius etiam patrocinio primi praeco nes^rcuo cati Euangelij in his regnis Iccuri fue- 
runt ; donec Deus fanaifs. regem Chriftiaiium tertium , fidelifli mum Ecdefia: Del 
nutricium, & defenforem cxdtauit,qui in hoc regno fcholas rcformauit,conftituiC 

Ecclefiarum fideles miniftros,ordinauitftipendia docentium &difccntium religi- 
onem & alias artes: cuius veftigiisinfiftit filius Fridcricus IL Rex nofterclemcn- 
tiflimus , cui toto pedore cum omnibus 'pijs opto falutarem gubernationem, vt 
quieram & tranquillam vitam agamus in hocmundo, inornni pietate dccaftitate. 
Iterum vale corpore , animo & fpiritu, integer , patrone optime. Hafnia. Anno 
Domini M. D. LXII. McnreDecemb. 


1 - 0 ' 


ARGV* 




20 


30 


40 , 


1 • 

/ i 

- 

iri:; 2 x 0 1 . 

'■ 



' , 

. lU 'i 


• 1 . 




-1 

:i' m it 


‘''■'j ' , 





i : 


, ' ; -!5 : . ) ■ . ' ; . ■ 








'-lar--; 

jf 


■ N : 

; MixU; 


X . I * ; ; 


. ■ . .A - ' 




'j 

. f»> - - • f 


j i 





■ ■ , . ‘ .1 ■. ■ ■ 

../iii * -ii 

, * . /f i ‘ ' 


t 

i 

..ii 

» 

:ii;j ^ ' 

. r 

. h:. :: 



jiu» ■ 


• 

t:.. 

XV ‘ 


'i ■ 


h 






UMJ > i. ‘i 

■ - 


,.jr, 

. - . ‘ .21 01 ; XI 

I 




. •" * - 

i riiv 



hl 

•i 

A 








ariy European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 
lages reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhaj 
'l 802 2° coDV 1 


it 

L- 

i- 

e.i6 

o 


A RG VMENT VM 

ai- IN EPISTOLAM AD ROMANOS. 

'■ iUii 

V T ^ ® ^ ^ * E V GENERALIS PERIOCHA H V^X V $ N O B !• 

lis EpiftoI® ad Romanos fcriptx, explicatius ab auditoribiw intelligatur,qua£uor 
nobis ordine cxplkandaliinc. P k i m v m, quis iit huius cpiftoj* autor^ Secvn- 
D VM, <gix fuerit ipfi fcribcndi occaiio. Te rt.i v^ , quje principalis qujtftio 
& j A R T V M , quis tradatiojiis ordo (eu oeconomia totms EpUloJx, 




DE P R I M O^ 


C V M de authore huius Epiftol^c Diuo Paulo nunquam dubitaucritEccIcfia,fru- 
ra ea quxltio agitatur. Verum quis & quantus hic Paulus fuciitjopcraeprecium eiHndi- 
2 0 habenda fintipilus iciipta intelliganius. 

-ir itaque primum, vocationum ad minifteriumEcclcE* magnam 

ellcdiucrfitatem. Nam eft & vocatio peculiaris, quae immediata dicitur, &commu- 

genera vocationum maxima fanc cft differentia. 
Nam peculians illa duas habet notas, quibus ^ communi diftinguitur. Harum Prior 

erroris fu« dodnnaeadmiftum effe.Huius telfimonij partes fu ntquatuor: Prim a, Im- 
^ ^ in^mediarainftniAio. Tertia, Vifibilis donatio 

Spmtus fanai (loquor enim de mihifterio nbui Teftamcnti.) Qvarta, virtus 
obfgnrid^"^ Deusveriuremdoarin* Apoftolic* confirmauit&: 

^ Vocatio coMMVNis neceft vniuerfalis, fedcft alligata vel certa: nationi, vt E- 

pi eorum apud nos, vel cert*prouinciar,vtpra:p6'fitorum, qui Crxcis®c^?rr:7if dicuntur, 

vel certs ciuitati aut pago, vtparochorum & eoniriv, qui fiintillis additi fiwipyoiCtxi Wu- 
f ^>nec habet communis vocatio & mediata infaUibilc teftimonium dc immota verui- 
te,leu quod ninil habeat erroris admiftum, licuti prior illa habet, 
r 1 r°A vocationem priori generi fubijci, excomanifeftum cft, quod I>oa 

tcclefi* dodor, vt ipfiusprofediones ad varias gemes, 

daApoftolica, &Epiftolarumeiuideminrcription^stcftanrur, verumetiamquodfic 
immediateabipro Christo ad minifteriumEuangclij vocatus, quod diuinitus fitin- 
40 * Spiritu.s fandi dono iit inauguratus minifterio,quod denique va- 

rijs miraculis luam vocationem & dodrinam confiiTnarit. 

I M MED I A T A vocatio P.TuIi & viiiucrfilis, confiimatur Ador. 9. vbi Luras narrAr, 
Paulum, cum adhuc fpiraret minas ad uerfus Ecclefiani 
Chrilti, & cadentem in terram audiffe vocem dicentem fibi: Saule, Sauhi cur me 
perequerisf qui dixit: Quis ^ Dommef & ille: Ego flim Iesvs quem tu per- 
lequeris, durumeft tibi contra rtimulum calcitrare. Ettrerrens ac ftupens dixit: Do- 
mine quid vis me facere? Et Dominus ad eum. Surge & ingredere ciuicatem , 8 c 
ibi dicetur tibi quid te oporteat facere. £t paulo poft Domin us ad Ananiam dubitan- 
tem de Pauli conuerftone. Vide, Inquit, quorriam vas eledionis eft mihi, vt por- 

tet nomen meum coram gentibus & regibus & fili js Tf aa Hinc illa Pauli gloriatio de 
lua vocatione ad Cal.i. Paulus Apoftolus non ab hominibus, neque perhominem, fed 
perlEsvM Christvm & Deum Patrem. Proinde vo(jatio Pauli & immediata & v-. 
niuerlalis eft. u l 

Deinde Paulum diuinitusinftruAumcffe de Euangelio, primum teftaturA- 
nanias dicens ad Paulum: De vs patrumfnoftrorumprjaeordinauittc, vt cognolccres 
voluntatem eius, & videres inftum illum, ’& audires vocem ex ore eius. IdcmEpifto- 
la ad Galatas oftendir, vbiin hunc modum feribit de {cipfo Apoftolus, contraaduer- 
larios autoritatem Apoftolatus fibi veiidicans: Notum vobis facio fratres Euange- 
lium, quod Euangelilatum cft lime, quod non cftftcundum hominem. Neque cnina 
ego ab hom inc accepi illud, neque didici :Sed per teuelationern Iesv Christi. 

A 4 Hvg 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 






A R G V M r N 


r M. 


i l!-> 


i ::i . 


lO* 


20 


Hvcetiampertinetraptus Pauli in tertium coelum, vbi non 
mino Euangelium didicit, venimetiam vidit arcana, qux reuelate hominibus fasdT- 

Ecc 

^"lipe^eoi^&loquebantmlinguis&ptophetaba^ 

Chnllmperme, in obJdientiam gentium, fermone 

Hiiiusrei &Liicas meminit, qui virtutes per Paulum editas tcltatur, adeo vt etiam lu 

per languidos deferrentur a 

fpiritus nequam egrederentur. Aaorum 19. Adolelcentem mortuum excitat, Atto 

H is&iimilibus miraculis Deus obfignauitApoftqlatim &doarinam ^ Hi* 
teftimonijs acceditzelus Pauli in propaganda Euangelqdoarina, pericula plur ,q 

pairuseftcerra 8 cmari,& (anguis tandem, quo fuamdodfrinamconfirmaui . . , . 

hIc ideo copioliust me diita funt, vt 
fliiantafit illius autoritas: quam certa & indubitata fit eius doftrjna: quanta deniqd 

reuerentiad«ceatd 6 centes\difcentes inhanctherautorum coeleftium apothearn in- 
gredi. Non enim fecus accipienda funt quxhmcpromit Dei 

fleaum oreanum,per gentium Apoftolum : atque vox co:leftis,quam ipfe coeleftis Pater 

decoelo foifuit. QuapropteromniaquxinhacEpi(lola,atqueadeoinali)s Pau i p 

continentur, eius autoritatis elTe fciamus,vt quemadmodum in dogmatibus extmend 

&confirmandis:itain erroribus refutandis vajeant non minus, quam 
tarum.adeodueChriftiipfiusteftimonia. Huius rei vel ipfum Apoftoli nomen nos ad- 
™«n»renoteritNamcumApoftolusChtifti dicatur Paulus, hxc quatuorCmulcogitan- 30 

S^avoiTnS 

o p mW erroris fit doarinx ipfiu? admiftum, 8c Qj o D non fecus atque voci ctelefti 
nft*quodq’uifpiam obijciatPetri errorem, qui non minus Apoftolus fuit quim 

paulus, dctameneumerralTePaulusoftenditadCalat. 2. Nam ifte error vitxfuit,non 

doarmx^ o^^oiat^ De perfonaautem hoc quoque 

foerit natura vehementior. qu 6 accefsit folertia quxdam fingulari$, &heroicu. zelus 
BrooiffandiEuaneelii& reprimendi errores. Quod ideoobferuandumeft,quiainde 
5 i'putationumaculei,anticfpationes crebrx,& redargutionesacutx, facilius intelligun- 40 
tur*^ Namquipaulbvehementiores funt, haud raro medium difputatioms curfum 

intitrumpunt, nuncinuehentesinaduerfarios, nuncanteuettentes qux^^^ 

poffe videbantur. Vndefxpeoratioturbatiorac intncatiorredditur. Verumadmon.ti 

nec huiufmodi interieaionibus offenduntur, nec quo minus Apoftolum mteUigant, 
impediuntur. 


D 


S E 


N D O. 


maiiiaudiuerant dodrinam Euangclij, & fidem in Ctiriltum receperant, ocu Ji*ut 
fluidam nirfus abijeiendam fuadebanc, Quidam cam inficere & peruertere, ^itim 
effore, partim malicia conabantur. Fuerunt tutem tum temporis Romx & ali- 
bi tria doiftorum genera, qui vtver* doiSkrinx, ita Paulo quoque Apoliolo aducrla- 
bantur Nam quidam cx Iu dxis non conuciffi, totum Euangelium repudiarunt, 
^idcmconuerfi, legem & Euangelium confuderunt. & genuum 


IO 


20 


$o 


40 


50 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


A t 6 V M B N T V M. 


Li^m 

non 

uod 

:elus 

inde 

jun- 40 

■fum 

bijci 

!>niu 

janr» 


56 


ftur- 
Ro- 
hinc 
iitim 
: ali> 
icrfa- 
runr. 
Ti ad 
;lium 


uill^ACLA IQUAlHUr /ipoiioiica* 

E«angelijfontcm,vndcaqua (alutis haurienda eraciiumanis 
bm d^daTc^U^ itaqucmalis vt occurrat Apoftolus, hanc fcribic Epifto- 

•r* s.' *“ Do(ftorum genera (ciuitPauIusexfinculisfcre ver- 

«lu«,ni,ndia„fam fudere! ^uo 

dodrinam Pauli r^derentinuifam Romanis. Ideo difputationcm fuam itainftituit, vc 

Vndefedum eft, quod hxc EpiflolatoISficI! 
bari quibus legitimus docendi ordo non parum tur- 

• ^r* Habuit praeterea Apoftolus ratioiiem infirmitatis piorum, cui, quoriesa- 

Oi ; h ®°*°^®"^*’"^®^*^“^.»*^4>“un‘<^<ijgrcftiouis>nuncoccupaxionis febemat?* 

y^i xc gemeranimaduerterit, multo facinus hanc nobilem Epiftolamintelliect, 

10 

^DE TERTIO. 

fti Melia'torrsL*n?fid^l^!!^^*''*“ eftin hac Epiftola, vtveram &imfliotamd«Chti- 
doc«t « eam^ueeonfirmet: hoceft, vt 

rum C^ifti ^ fine legeabfaue Philofophia, beneficio- 

c?edid«i’idSilU^^^^ «c ralutis fieripartic^les, quotqnotin Chriftum 
mifsio Grati* vnk,erfaU, perfonamm veinaoonnm ratione. Eft enim pro- 

ne (eri jj ^ ^®^*hcia Chtiftf omnibusabfque‘di(criini- 

ftol* hoc r Cnrtcln^iturftaqueftatnsprincipalil huiufM- 

aulm n?! mfiqukdi rk fiU & vZ, 

quam Dm frafirtht & apfrai^ tuxta aternum fuum daerttum. Dmium autm aZL 

Ze & ni^imud, gratu&fdtutxpartkiptM 

ilintitSZ fuumMraum decora, JtumL^n^Z 

^maepar^jqte ptrfinarm & mumim' nlbeOU, iuMcatio & foL ton~ 

St Tnm WnTh^’ controuerfa erat, cum a l2d«isple- 

ritqufe, tum i gentibus. Minorem rtaque mde 4 medio primi capitis vfaue ad fi- 
cum fit'mirsimisdcinonftraTionibus oxvcrispriLipijs ^titis priiar. Nai^ 

Apoftolus^analyffn, d L^parte^feorfimTe^ 
nuitur. ^ ^ **^ctfifint plurcs, dux tamen funtprxcipux, quibus rcliquxconti- 

homini™ “ credentem folafide faludt fieri participem, fen quodidemeft, 

hominemnoniuftificarioperibus,fedfideabfqueopetibus. ^ 

o . V 

1 u AjHocgratuit* (alutis beneficium, non pertinere ad peculiarem aliquem 

p pu unijita rehqux nationes excludantur : Sed promi(cuead omnes homines qui fide 

liuUo habito perfonarum aut nationum 

Ex prima parte dux emergunt quxfiiones. Vna, Vtrum homo iuftificari pofsit 
2^cd' ^*tc*^’*'^^^'**'**”*^^***^™ *^c(in Paulus confirmata medio primi capitis vljq; 

^ Altera, Kumhomo infUficetur folafide necne f cuius affirmatiuamthcltn ex- 
ponit in tertio, & confirmat, declarat, illuftrat, anticipatis obredionibus a principio ouar- 
ti vfquc ad finem odaui. ^ ^ 

Ex fecunda minoris parte, plures quxftiones emergunt.Scdprxcipua eft. Num 
uiutis promifsio pertineat etiam ad gentes. Quod dum firmis rationibus conuincit, 
tracuntur5cvicinxquxftioncs;QuifnamficYerus Iftael.? Sintne ludxi reiedi? Qux- 

namift 


40 


50 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


A % 


6 V M » M ^ *f M. 


t«tDo«ovrttrafanaam&inculpiumfineoffendic^ H*cdefcopo,ftatu,« 

Sprburqu*ftionibushuiusEpiftola, Vndeex qu*aion 

fo!tr«paSuiu.EpiftoUcffedeprehendunw 

funt,poftreraa parjnetisa. 


D E QJ/ ARTO. 


lO 


De ordine epiftolari, quiepigrapha, falutatione, tradarione &dau(uIaYaUdi- 
aionisabfolPitiir^nonoput^eftadi^nere. Nam hicvel pueris noafsimuseft, quarede 

iraaationisordinctantumhoclocodidtunis (iim. 

E XX) RD I V M itaque,quod eft tTa^ationis principium, ex proprijs locis 

ti*.atlm^nis!ddaii^ris%partibus.qu*funtexpofitio,ra^^^^^^^ 

tio^ conftat-itavtiuxta Rhetorum prxcepu finis cxordi), _ 

primx partis tradationispropofitio, dc vera iuftificandi ratione, quam mo " 2,0 

primx pa Deinde, priufquam acceditad mopofitionis luftam confir- 

1.. _ lAr.. Jun..! — ^ dauk. Nam & hoc prxcipiunt 


gu mento confirmat- ^ j 

mationem, duo prxiudicia qux caufie- obiiabant 

1_ ^1:.. n»nr«nci4 rteriillllSL 


Rhetores, cum alia quam noftrafententia petfuaia eft auditorias, '^^**f** *"*®*J*?*^ 
ad noftr* fententix affertionem defcendatw, diluamus. 

feritefttia animos auditorum occupat , fruftra conamur, quod tpn fenumus j 
perfaadere. 

P t * I V o I c I A ‘autem hxc funt. PairivM, Pfeudoapoftoli, qui 
erant conuerfi, partim legem naturx,vrgebant, panim 

Srovndvm* Pfeudoappftoli, qui ^rant ex ludxis conuerfi, legis yrgebant ope- 
m 4orrem^uEf« P^attem '^ribus legis aferibebant. H« prxiud.ci^uerm 
ApoftoLs , antequam iuftam fux caulTx confirmationem aggreditur , idque &«« >>*« 

demonftraiione: »««* 

funtfaUous legit. NuUi ergo eperibift legit mftificantur. 

Maiorem, quiarecipiebaturabaduerfariis, leuiter tantum attingit. Minorem 
veri, qux eft ab ifto loco primi capitis: Reuelatur 

autem luftieia Dei, argumentis ab experientia vniuerfali, ludicio 9“ 

cSone,&pronunciatisfcriptur*.confirmat.Hispr*iudici;s amotis, Apoft^^^^ 

fam aeereditu^c primfim iuftificationis expofitionem texit,in qua circumftanti s 

nesprofequitur,quodfieriinplenisexpofitionibusprxcipiuntRhetores. 

Expositione abfoluta,infertrem vniuetfamdequaagit,invniu»pr^^^^^ 

formam contradam, hocmodo:Atbitramurigituriuftifieanhom.nemp«^^ 

peribus. Mox admonet, hanc iuftificationis gratiam promifeue ad omnes pertinete, « 

liatiiUre legi.m,tantum abeiTe,vt eam aboleat luftificatio hdei. 

Deinde in Qv ARTO capite.occupationis fchemate ingreditur ptopofitio n« c on- 
firmationem,proponit4ue Abrahxexenriplum.eum fuiscircumftantijs, vnde & veraiu- 
Rificationis ratio & fidei definitio colligitur. ^ 

M o X in (3 V I N T o , vt vis & ratio iuftificationis clarius cognofcawr , eius elTedus 

attingit, cuicollationemcauiarumdamnationis&iuftificationisfiibijcit, vtcuiacce- 

ptum feratur iuftificationis beneficium, innotcftat. 

Deinde vicinam quxftionem, idque per occupationem, aggreditur m Sex t o cai 
pite,ne quis audiens ex operibus non efle iufticiam, vitx licentiam ex iuftificationis do- 
arina colligat, fymbolo Baptifmi Chnftianorum officium efle fanaificationi ftu- 
derc, oftendit. Huc additur exhortatio, vt Chriftianiexcuflb peccati lugo, luitiax 
feruiant. 

In Septimo necelTariam do^rinam addit Apoftolus de lege Dei, in quaex- 
olicatur natura, finis & eife^us legis, oftenditur quomodo ab illa liberati fint cre- 
dentes* Nam homines non ftupim audientes fine legis operibus credentes emam 


ro 


to 


30 


40 ; 


50 , 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


no 

Ic-i 

IC- 

icx 


nclO 


'n 

[m- 

»bi- 

, fit 
>ar- 
ifir- 
iunt 
jatn 
:aria 
alijt 

ibuf 


IO 


A R « f M E N T ▼ M* I I 

Df ojnfidlx«piitan,c^iunt:Quid ergo lex vult^^cur lata cft? 

v»liin videbat Apofiolus adhuc maxime concuti fidelium animos duabuf 

"^^^“^•"«ioncmalediaionis, & crucis acerbitate , qux velut^uo 

ohinis confolanlr AD^ftT"' *f* confirmare videtur, contra has ma- 

^oftolus credentes in o<aauo capite, oftendens, necroalediaio- 

queat nos feoai»»**”' "" vllam in mundo afiJuSionem tantam elie, vt 
pientis. ^ ***^' *^“*“* ^**> gf**»ito nos iuftificaotis ficin fuam fidemrecU 

j' ? * *f?‘^*‘'°■^eP^^^^*P»«^s&v^cinaruraclu*ftion^m,vnd«Pti- 

rerbeneficiLrrT^n^^^ inquaoftenditurpromifcuepercinereado;^ 

membrum ^ confirmatur fecundum iudicationis 

Deus tantum? in tertio attigit : An ludsorujtl 

-j j *’9n & gentium ? certe & gentium. Huius partis oeconomia 

abfurditates^^r”'” «ft> quod qui non animaduertunt, in multat ftoicai 

mum fiiam if fibi viamliernitnouoexordiolo, inquoprj* 

Sdai. u?umTr"° M 'r ‘“‘**°’* D * > " » *. quia pe^fuafum e«t 
a o pofidonem do 5“‘” k T ?">"««. Apoftdns cpntra.iam pro. 

non omnes (fraeIir*V^**^ fip *^ugitandam relinquit, quam exprimit, videlicetquod 
dif rTwfm r/C '■'qP/onulimnif, quam propofitionem hoc fyllogifmo llau- 
. Tmtum ver, ifr^hufmt fib, frm.ponu. Plurimi « eant Ahab* nati l,n furtt vtrilfiat. 

fitirimiex carne Ahabanatinmfmtfil^promiponit. 


Ope- 
ertte I o 
:hac 
NttiU 


>rem 

4une 

turx 

uiuf. 

om- 


lonis 

neo- 

re,& 

con- 

:aiu- 

sAut 

acce- 

0 ca- 
sdo- 
iftu. 
(Ucix 

laex- 
t cre- 
oram 
Deo 


40 


50 


eaos, eoquodiufticuoperumtumidi, & fiducia carnis Abrahainflatf inChriftum 

& Crxci nron^^^^^^^^ „ed.derit a lufticia fidei excludi, nec effe difcriLh ludxi 

r.'-’ P™Pf®‘^**quod Deus jitdiuesin omnes. Atque hac fententiaprineioaliseft 
£-inr° oriatur iufticiafi^ei doceat 8c 

fcripturisconumcitludaospropriaculpaexcidiiregratia. “«•«““«*« «oceat «p 

nedefperentludai, quafi prorfuselTentreieai. eor 
lum ntcnl, ^*’™'*''*“°«'‘>u»oftendit, nonefle penituS reieaum Judaicum popu- 
lum.nec Dei promifiiones fore imtasijs, qui eas fide ampleauntur. PdNfec conuer- 

eren?tan"r!'!?“5®'"*V’j"“"*T quafidigni 

aii-rpA gf* '“pneludais. Tandem hanc iecundam partem in fummam contrahit, 

2^,® ® a-,“ P®! «P°'i“ omnibus qui credunt .nullo hec perfonarum nec 

,,, '°”uui habito dilcrimine. Huiciententiafubiungit exclamationem , in quaadmi- 
<50 . 45 dcinexhaufiam mi(^icordiam volentis gentes idolatras, fa^tra-* 

lat ore participes , lane myllerium aliqu4nditi latuiile Petram , a<^a docent *Apo^ 

I ^ -r^’ Atque hxcclt tra^tatio fecund* partis minoris propofiripnis in principali ivi-s 
opimo hiiius Epiftolac , videlicet, quod a gratia iuftificationis hemo excludatur propter 
onem nationis conditionem , modo firma fiducia in gratuitam prdnii fti- 

fiinZ-' ^ “ P»'*'"’ EpiftoI* aggreditur Apoftolus in capite D v o d e c i m o, vt autem 
Harir n!“ P”"' ?rgumentatione,ita hanc maxima parte expolitione traifiat Apoftolus. 

,«ngerie.Xo;um^1£^ 

' Pmn. 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


I ' 


c A p V T U» A 

DEiNDEin Decimoiektio d«oboedientiaergaMagift»tijm&«in»ofEcioagk» 

’’’’ E'd««Sriul*o“&'^^ propter ciborum 

& temporum difcrimin». huic maloin DecimoQva'^T'»..'"*‘**.*“ 5 = commendans 

«riu&uecaritatisregulam, quam in tota vitafequiconuenit.MonetigKurinfirmitatem 

&atrum ferendam e(u, repetens breuiter & oftendens vocanonem gentium ad Euang^* 
iim e(Te GtAam Dei confilio. Adhzc properans ad finem f libertatem orationis exculaiy 
fuam in minifterio fidem & beneuolentiam erga Romanos indicat, Cur hai^enus noi^ 

dis dirsidiorumauthoribns, Epiftolam feufta imprecatione grati* & gratiarum aftione 

'**”h*c de tradlationis ordine & methodo coprofius admonenda duxi, qudtotiuso-' 
rationis oeconomia perfpeaa, partium enarratio &cilids ab auditoribnspercipiamr. ' 

* PoRRoinfinguIorum capitum enarratione huncfequiqrdinemconftitui. PrimO 

loco caputpropofituminfummam contraham, qu^ofummatimcoprehendipofsit, quod 

fufiore Apoftofi oratione explicatur.D e « n » Eleiufdem partes & ordinem md.«bo,quo 
materi* membra confpiciantur. T v m exegefin, quo genus fermoms & phrafes intdli^ 
Bantur,adijciam, vn'acum obferuatione locorum communium, & accommodationi 
loarin*, ad iudicium firmandum, & mores formandos. Adhscenim duo vniuerft i® 
Icriptura referenda cft* ^ \ 


10 


20 : 


c A P V T I. 

■ Summa Capitii Primi 

^findka4ApofioUtmfuUutmtdte,dcfirHulmonftrdta luan^lijdiguitdtey fduftdprecdmKomd- j q 
nuyhmeuoUnttdm&dttmtmmtxvrdio captat Apofiolus^fitumer^a Romanos amnmmdecUransyntm- 
Tum quod ipjis quoque Budngeliunh quod fidet tufiktamprddtCAt» annunnare fit promtus,mox Vmuerjum 
mundum peccati & imufiicU arguens. 


Ordo partfs' Capitis Trimi. 


?c:rt 


PARTES Cdpitie huius aptifimo ordine cobarentesjunt quatuor. PK IM A,Epigrapba.S E C V Uj 
D A, Salutatio. TERTI A, Exordium, in quo captata beneuoUntia & attentione, principalem celltgtrpr^ 
pofitionemdefideiiufiicia. QJARTA, Dmonfiratio, qua mundam vniuerfistn peccato obnoxt^^^ 
demonfhat. Hac propofitione & copiofa confirmatione abfoluttur, tHq, vt tn vwifwryi/i/irrMf diSum eH, 
praiudiciorum,qua caujfa Apofioli nocere videbantur, refutatio. 

EXE GESIS CAPITIS PRIMI, CVM ^ 

OBSEAVATIONE D 9 C T R I N A R. V M. ^ 


’ A V LV s feruus Iesv Chri- 
sti, vocatus Apoftolus , fe- 
P gregatus in Euangelium Dei, 
quod antea promiferat per Pro- 
phetas fllbs, in feripturis (an- 
dePiliofuo (qui natus eft ex femine 
Dauid (ccundum carnem, qui declaratus 
cft Filius Dei in potentia fecundum (piri- 
tum fanftificationis ex rclurrc£lionc mor- 
tuorum) Iesv Christo Domino no- 
^ftro,per quem accepimus gratiam & Apo- 


Hsec Prima pats capitis cft, 
nempe epigrapha, in qua fune duo 
obferuanda, nempe paitcs epigra- 
phx dc amplificationes. Partes indi- 50 
eant, quis quibus feribat, videlicet 
Paulus Romanis, Apoftolus Chrifti 
gentibus. 

Verum hoc loco tituli quibus cum 
feriptor ipfcjtum illi quibus feribitur, 
ornantur, funtpcrpcndcndi. 

Scriptor ipfc Paulus, feruum fc 
Chrifti fatetur, cumque minime vul- 
garem, Sed Apoftolumdiuinitusvo- 

ftola- 


30 


40 < 

I 

i 

I 

l 

I 

\ 

i 

1 

50 fi 

t 

\ 

1 

2 

i 

1 

I 

t 

c 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


O M A N O S» 


K 


8 0 - 

ui 

40|d 

3 UO 

sili-; 
on^ 
crlai 2,<X 


50 


mmt^ 

erfim 


:VNj 

'irpr$~ 

umeffe 

40 


is ef!> 
t duo 
pigra- 
indi- 50 
ielicet 
^hrifti 

18 cum 
ibitur, 

um (c 
ic vul- 
tus vo- 

ftola- 


catumac fegregatumin Euangelium 
Dei. Cum autem fe ieruum Chrifti 
fatetur, religionis profeftiocft, qua 
fe diflentire a prophanis Ethnicis & 
incredulis ludatis, & amplecfti Euan- 


A D R 

ftolamm , in oboedientiam fidei in omni- 
bus gentibus iuper nomine ipfius, in qui- 
buseftis&vosvocatilEsv Christi, om- 
nibus qui eflis Romae dilectis Dei , vocatis 

lanclis. - . 

ftra m T vtilitatis extern X gratia, vel colludere cu hoftibus.vel no- 

1 0 rem i N D E, fe Apoftolum feribit, vnde nos excitabimur in amo- 

nui CnmTnrtm a? doarinx,^uam affert, de qua re fupra in argumeto admo- 

. r. « ^<ldit ft vocatumjCrxcexanTir, id ell,eum qui vocatione diuinacoftitu- 

ipfum calumniantes, quali inferior effe exteris a^ 

ftarn vocationem non attingant,nifiad eam legitime vocentur.Quod fequitur: SeR^Ha- 

nunciare. Segregatus, id eft,qui ante fuit inter Pharifxos & hoftes Chrifttiam deeo nu- 

mero exemtus, delimatur Euangelio Cbrifti prxdicando. 

vrD^ \ j ^“^^/.^^^“^"^J^^^^^srucceflrorcsillitandemre^ledicimerenturjqui 

Mam n«f pr^dicandum Euangelium Dei vocati,munus fimm fincere obeut. 

tradinnni*c'!^ "r* loco obtrudunt hominibus humanas 

mannntichwr. 

vetatur doriarr^P^^^ ^ m Epicoris. Hic,qux ell eius impudentia, non 

dSnnrf. . r ^ r ' ‘“'«‘Eore effe,ciiffi tamen res ipfateftetur,eum tude pro- 


20 


Omnibus qui Roms eftis, dikais Dei„ 
vocatis fandis. 


Hic primum obferuandum cft, 
quod Romanis.quos inter gentes nu- 

jo quatuorbypotbefescolliganrur. Px.ma. Vocati^^tm^enlm^dg^S^^ 

co diuino heru S e c v n d a, Dodrinam qux in hac Epillola Romanis proponitur,effe no- 
b. cum iU.s comunem^am & nos de gentibus fumus.T e rti a, Vocationem ad Euan, 
gebum effe gratuitam. Nullum enim roerimm nili mortis afferre poterant prophanx se- 
nul^'Lbbo ^ 'f’® vniuerfalem, nullo vel perfonarum^rel nat^o- 

Hr^uextusr^^ ®*‘l“‘'"''‘*®EcriptioRomanoruquibusfcribic Apoftolus, iuenim 

Dileftis Dei, vocatis ftndis. Hic obferuemus tres vocationis 

vocfi^rE**'*'**r filio caros habet. FoVMll^^quxeft 

V calis Euangelii pridicatio certifsimum dileiftionispaternx tellimonium, EtEix a~ 

r fi^Cfcgafone ab impuro mundo, purificatione cotdis ex fide 

profeaa & fanaimonia vitx,pi| 56; exercitijs Confiat. Hx tres cauffx quotiefeunque vel 
nobis velalqs prxdicatur Euangelium, vel cum nos ipfi legimusaut cogitamustuahEc- 
hum, veniantnobis mmentem, cogitemus vocem Euangelijteftimoniumdiieaionis 
ei erga nos eile, cogitemus Deu velle nos vocali praedicationi oboedire, cocitemus quod 
vocatio requirat fanditate, qux & frud’ & finis vocationis noftrs ex- 
I tit.Hadtenus de partibus epigraphae.Nunc amplificationes interiedas videamus. P ri- 
M A dt comen^datio Euangelij,in qua dilapfus eft hac occafione : Dixit fe fegregatu in Eu- 
5p angelmpeijhuciamapponitamplificada: QuodipfeantepromifcTatper Prophetasfu- 
^sinrcripturisfandis.Verum,vtftudiofi locos comendationis Euangelij in promtu ha- 
bent, quos fparfim Apoftolus attingit, vnum bretfitcr colligam, hoc modo. Primus fu- 
baiturabautoritate diuina. Habet enim Euangelium Deum ipfum autorem.Secudusab 
^tiquitate.Non enim hodie aut nudiuftertius eft notu. Sed iam qlim a Deo promifTum, 
enef.^. Tertius, a Prophetarum tcftimoni/s,qui Prophet* adi Spiritu Dei locuti funt. 

emo rem vilem, inquit Ambrofius, magnis praecurfbrib* nunciat. Quartus, ab obicdo. 

ttit cmm Euangelium dodrina de filio Dei Domino noftro Iesv Christo. Quin- 
tus,afmdu,nempequod Euangelium fit organum annuncianda: gratia: DEi&f^tis, 
quaeolterturprxdicaqioncEuangclij in filium Dei, credentibus. Sextus, ab Amplitudine, 

B nimirum 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




i: ,A r T t 

nimirum quod Euan gcllu non tantum ludaico populo, fcd ct 5 am omnibus gentibus (Tt 

deftinatum.S E oquzftiit amplificationis huius caufaf ludxi calumniabantur & rei jcic- 
bantEuangeliuni tanquam doctrinam recens natam, ignotam Prophetis 8c Patriarchis. 

Horu m criminationi opponit autoritatem Prophetarum, per quos ipfe Deus ia olim pr^- 
nunciaueratEuagelium de fuo filio. Si modum quaeris, quo Deus per Prophetas fuos an- 
te promiferat hoc de filio fuo Euangelium. Refpondeo, Quod id fecit & lignis & verbis. 
Signorum funt alia facrificia, alia (aeramenta, alia typi. Verbis Propheta: concionantur 
nunc de perfona fili j Dei, nunc de officio, regno & (acerdotio, nunc de aduentu & tem- 
pore aduentus,nunc de fadis ex quibus agnofei deberet aduenieiis Mefsias,nuncdebe- 
neficijs Mefsiat erga homines. S e c v n d a amplificatio profopographia eft, & manat ex I O 
prima.Fadaenim mentione obiedi Euangeli), qui eft Icfus Chriftus,in pcrlbnx Chrifti 
deferiptionem excurrit, quaefint cius naturx, qux gloria, quodque officium oftendens. 
C^inatuseft, inquit, ex femine Dauid fecundum carnem. Hic humanitas vera Chrifti 
:^ritur,in quaaflertione metionem Dauidis focit,proptcrpromifsioncm Danidifa^a. 
Promilit enim Deus, vt Chriftus de femine,hoc eft, pofteritate Dauidis nafcerctur. Hxc 
promifsio primum fa(fta eft Dauidi,2. Samuclis 7. vbi promittitur filio Dauid folium re- 
gni perpetuum, & thronus firmus vfquc in fcculum.Dcindc,hf c promifsio fxpius incul- 
catur, vt Pfalmo 72. Deus iudicia tua rejgi da, & iufticiam tuam filio regis. Et paulo poft, 
verfu quinto ; Timebunt cum dum fol&lunafplendcbut, hoc eft, perpetuo.Pfalmo 89. 

In fccmum cuftodiam ei mifericordiam meam, &pa<ftummeum firmum erit ei &pona 20 
in (eculum femen eius,& thronum ipfiusficut dies coelk Huc Plalmus iio.Dixit Domin* 
Domino meo, pertinet.ltem, Pfalmus igi. Memento Domine Dauid.In hoc Pfalmo ex- 
prelTedicitunDcfrucftu ventris tui ponam fu per fedem tuam. Ex his (cripturx locis tri- 
tum erat apud ludxos, quod mefsias eflet naftiturus de (emine Dauidis. Hinc cxci apud 
Matthxu: Mifcrcrc mei Domine fili Dauid. Atque hxc caula eft,cur Matthf us capite uSc 
Luc.cap.3.adeo diligenter genealogiam Chrifti recen (eant. 

Qui declaratus eft filius Dei. Id eft , certis & infallibilibus tefti- 

monijs & operibus diuinis ab eo edi- 
tis comprobatum eft,quod re verafitiilius Dei. Huc illud elogium i.Timoth.j. Deus ma- 3 O 
nifeftatus eft in carne, iuftificatus eft in fpiritu,&c.Sed quomodo hf c declaratio eft fa<fta.^ 

In potentia (ecundum (piritum (an£lifi- Pcrpotentiamintclligit miracula 
cationis ex refurte^ionc mortuorum. diuina , quibus I e s y s (c verum clTe 

Deu comprobauit, dum in his terris 
vifibilis inter homines verfaretur excis vifum reddidit, claudis vtambularet,lepro(bs (a- 
luuit, mortuos excitauit.Huc illud ad Iudxos:Si mihi no creditis, operibus meis credite. 

Secundum fpiritum (an^lificationis ex Hoc eft,Declaratus filius Del exeo, 

refurredione mortuorum. rcfurrcAioncm fuam cx 40 

mortuis dederit die Pentecoftes (uis 
difcipulis Spiritum (andum,qux Spiritus donatio aperte teftatur de omnipotetiaChri- 
fti,& diuina eius natura. Habemus ergo hic tria, qux Iesvm Nazarenum filium Dei 
effeconuincunt. Pkimvm, eft miraculorum varietas, qux edidit cum adhuc vifibilis 
verfaretur inter ludxos.Secundum eft, quod fua virtute refurrexerit a mortuis. Tertum, 
Quod refufeitatus a mortuis, difcipulis fuis dederit Spiritum fandum, idque vifibiliter. 
Ador.2.Extremapotifsimum Apoftolus vrget , vt qux in omnium oculos incurrebant^ 
Capita teftimoniorum de vtraque natura Chrifti compledihocdifticho poterimus: Di» 
Sum, cultus, opm>confefto,munerayquinque huc, Quu Jint naturu CHRISTI nos rite docebunt. Ex hoc 
prxterea loco licebit colligere Qjat vo R.,quxpiosde Chrifto (cire omnino neceflariuni 
eft. Horum Primum eft, quod nofter Mefsias fit verus Deus. Secundum, quod fit ve* 
rus homo. Tertium , quod non fint dux perfonx vt dux naturx , Sed vna perfbni i a 
duabus naturis diuina & humana fubfiftcns. Quartum, quod fit fandificator, &vi- 
dormortisjhoceft, Sacerdos &Rex, qui populum fuum liberat a peccatis eius. Hxc 

S uatuorfimul fides intuebitur, ne vilis Sathanx infidijs fuccumbat. Teutia ampli- 
catio ex fecunda nafeitur, hanc ideo appofuit, vt fuum Apoftolatum aduerfus aduerfa- 
rios fuos Pfcudoapoftolos tueretur ac defenderet. Vt ergo ilii extenuarunt Pauli Apofto- 
latumiita ipfe Paulus contra alTerit,fe Chrifti gratia fadumefieApoftolum, idque inob- 
adUntiam fidei inter gentes fuper nomine C h x 1 s t i, hoc eft, vt prxdicet Paulus 

gentibus 



C 

10 d 
ci 
n 

£ 


I 


fi 



e 


fi 

b 

c 

n 

€ 

e 

11 

30 I, 

t 

r 

c 

r 

c 

t 


40 


1 

I 

1 


50 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


A O 


ROMANOS. 




is(it 
jcie- 
chis. 
prf- 
san- 
irbis. 
intur 
tcm- 
:cbc- 
latex lO 
hrifti 
dens. 
hri(H 
faaa. 
Hxc 
mrc- 
incul- 
)po(l> 
no8p. 
pona 20 
>min* 

10 cx- 
:is tri- 
[apud 
cet.dc 


30 


; tefti- 
50 edi- 
isma- 
:faaa? 

racuU 
imeiTc 
; terris 
fos fa- 
redite. 


Lex eo» 
am ex 40 
es fuit 
i Chri- 
mDEi 
iiibilis 
ertum» 
biliter. 
ebant. 

LIS : Df. 

Ex hoc 
farium <o 
Ifitrc- 
[bntin 
I &vi- 
Hxc 
ampli, 
iuerla. 
Lpodo. 

: inob. 
Paulus 
intibus 


gentibus Euangelium, 8c gentes prxdicato Euangelio oboediant, credantque in nomen 
Chrifti.Cum autem dicit,Super nomine eius, materiam Euangclij exprimit, qux eft no- 
men Chrifti.Significat autem nomen relationem ad prxdicationem Euangelij. Talem 
liquide Chriftum credamus oportet, qualis nominatur,hoc eft,prxdicatur nobis in Eu- 
angelio.Cum autem dixilTet,in omnibus gentibus,addit hypothelin,inquiens: 


Inter quas eftis & vos vocati Iesv 
Christi. 


Id ell,qui Euangelio IesvChristi 
obtemperatis. Nam quid de Dei fi- 
. lio reAefentiunt, hi vocati fiefan^i 

XO dicuntur,vt inquit Ambrolius. Deinde cum dicit:In oboedictiam fidei in omnibus gen- 
tibus, inter quas eftis & vos, rationem redditeur Romanis feribat, qux ratio hoc lyllogiP- 
mo clauditur.Ego Paulus a Chrifto defignatus fum Apoftolus , vt Euangelium inter ge- 
tes prxdicem.C^are cum vos litis ex gentibus, Apoftolatus meus requirit, vt vobis etiam 
Euangelium prxdicem. 


Gratia vobis & pax a Deo patre & Do- 
mino noftro Iesv Christo. 


Mos eft feribentibus ad amicos anr 

tiquifsimus Sc humaniftimus, a falu- 
tatione incipere. Verum hoc eft di- 
ferimen inter lalutationes ciuiles & Apoftolicas: III^ quidem funt ?/x/)t^',teftantes de be- 
2 0 cum Cui feribitur, vt to ^^drleiv^ro vyetcuy^ysLpud Grxcos.Eta- 

pud Latinos , Salutem, (alutem dicit, iubet (aluere. Hx vcr6 funt non folum (pi\iK^ fcd 
etiam reiigiofx,rummam beneficiorum Euangelij continentes. Nam gratia eft hoc loco 
fanor Dei & beneuoletia,qua Deus pater in Chrifto nos compleditur, recipit nos,& no- 
bis remittit peccata.P a x effedrus gratix, videlicet gaudium Spiritus fanai, tranquillitas 
confcientixjbrcuiter omnia profpera adeoq; falus ipfa. Vthxc grtia & hxc pax Romanis 
multpUeetur optat Apoftolus, idque a Deo patre noftro & a Domino I es v Christo. 
VtCratix& Pacis vocabulafidcm requirunt: ita Patris &Domini voces nos adoptionis 
& oboedientix admonebunt, qux omnia vni lefu Chrifto accepta ferri debent. Habemus 
ergo in hac falutatione tria. Primum, fummam do(ftrinx Euangelij, qux gratix & pacis 
nomine lignatur. Secundum, confutationem Pleudoapoftolorum, qui cx operibus la- 
lucem quxrunt.Tertium,Admonitionem de officio noftro, hoc eft, de fide & oboedien- 
tia erga Deum. InEpiftolisad Timotheum & Titum, inter Gratiam & Pacem interpo- 
nit Apoftolus MifericordiarT),qux prima origo noftrx falutis eft.lta ergo ordinandx funt 
cauftxfalutis. Miseri cord ia, quaafficitur Pater cceleftis intuensin miferiamgcnc- 
rishumani. Gratia, qua donatur Filius, vt Iit vidima pro peccato. Pax, 
qux eft reconciliatio fide accipienda ad prxdicationem Euangelij.Hanc pacem comiun- 
turfruiftus vberrimi & fuauifsimi, cum in hac vita tum in futura. 


40 


EXORDIVM. 

HocExordium iuxta normas Rhetorum formatum eft. Prxcipiunt autem Rhetores, 
vt exordium iuftum, plenum &perfed:um,quatuor ex partibus, Expofitione(qu 5 &pro- 
poiitio exordij dicitur) Ratione, Redditione & Comprobatione componatur. Has par- 
tes itainftitui oportet, vt non folum loci exordij,qui funt bcncuolcntia,attentio & doci- 
litas afpergan tu r prudenter. Verumetiam vt oratio fpontein iplam propolitionem,qux 
exordij finis efle debet, feratur.Has leges Paulum in hoc fuo feruafle exordio in explana- 
cione patebit. 


Primum quidem gratias ago Deo meo 
per lefum Chriftum, fuper omnibus vo- 
bis, quod fides vcftra ann undatur in toto 
5 o mundo. 


Expolitio exordij eft , per quam k 
fuo ftudio erga Romanos beneuo- 
lentiam captat. Eft enim certi fsimum 
indicium beneuoli animi, obalicu- 
iu8 felicitatem & commoda, Deo gra- 
ebeio 


tias agere. Cum itaque Paulus teftatur, Icpeo gratias agere, quod fides, hoc eft, refigio 
fcu profelsio fidei Romanorum anunciatur in toto mundo, id eft, palsim per omnes Ec- 
defias, fe Romanis optime velle, & lalutem eoru exanimo cupere,fignificat. Quod autem 
dicit, Deo meo, per pronomen, meo, non excludit ^os,quafiipfi Deum eundem non 

haberentjScd quod eft commune,fibi per fidem applicat. Eft igitur hxcadicdio, meo, 

fiducix argumcntu,non exdufionis indicium. Deinde in verbo eft empha- 

B 2 fis, quA 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 





\6 


t: A P V T 


fiSjquafignificaturjiiec addendum nec detrahendum efTequicquam Euangelio praedica-, 
to Romanis.Angcli enim,id eft,nuncij munus eft, ea tantum qu* fibi commifla AintjJiar- 
rare. Quare & Ucerdotes Angeli dicuntur,id eft, nuncij, quia non fua, fed eius qui ipfos 
mifit,nunciant.Porr6 haec expofitio quatuor nobis fiippeditatjhypothefes. Primam, om- 
nia bonaad Deum autorem referenda effcj&prziertimannunciationem Euangelij. Se- 
cudam, Oportere eos qui beneficia Dei fentiunt, datorem & agnofeere & celebrare. Ter- 
tiam, Omnia bona per Chritlum hominibus dari, atque ideo per eundem gratias Deo a- 
gendas efle. Quartam, Miniftrorum verbi Dei efTe, atque adeo omnium piorum, congra^ 
tulari ijs , quibus Deus fuum de filio Euangelium patefacit, idque non fine gratitudine 
mentis & bcneficij praedicatione. q 


Tcftiscnim mihi eft Deus (cuiferuio 
infpiritu meo) in Euangelio filij ipftus, 
quod indefinenter mentionem veftri fa- 
ciam, femper in precibus meis rogans, vt 
(fi aliquo modo tandem profperum iter 
nadus fuero per volimtatemDci) veniam 
ad vos. 


Secunda pars exordij, qu* eftex- 
poficionis ratio, a figno ccrtirsimo 
fumta, vnde expofitio concluditur 
hoc modo. Paulus femper mentio- 
nem facit Romanorum in fuis preci- 
buSjCupit^j vtfibi profperum ad illos 
iter conti ngat,&c. Ergo procul dubio 
Paulus gaudet arqj Deo gratias agit, 
ob Romanorum fidem ac religionem, j q 
^ Vcrumvtrationihuic,qu«perrenon magis firma videbatur quam expofitio, fidem ad- 

hibeant Romani,iureiuran do eam fulfitApoftolus, inquiens ; 'J eftis mihi eft Deus, ac fi 
dicat, Deum qui fblus corda fcrutatur&nouit omnia, vindicem cupio, fi hac ita no func 
vtdico. Verum nequis iufiurandum hoc Icuitati aferibar, apponit argumentum con- 
ftantia,&inquit:Cui feruioin fpiritu meo (id eft, promtifsimoanimo>&colo fpirituali 
cultu)in Euangelio filij ipfius. Nam diligentia mea & labor indcfelTus in vocatione ad 
pradicandum Euangelium fatis me a leuitatc vindicat. Quod additur in rationerSi quo- 
modo tandem profperum iter na<ftus &c.Argumetum eft admodum expetentis occafio- 
nem proficifeendi ad Romanos, quare rurfus fuamergaipfos teftaturbeneuolentiam. 

Porro ex hac ratione aliquot veiles admonitiones extruamus.Primam,iuramen tum jo 
aliquod licitum contra veterum quorundam errorem, & aiiabaptiftarum infaniam.Se- 
cundam,iurantibus fidem habendam efle, modo Deum timere eos vitae ratio atteftetur, 
alias minime.Teniam, cultum Dei fpiritualem cflTe, docere & difeere Euangelium, modo 
fides praeluceat. Chartam, officium miniftrorum verbi Dei efTe non folum Ecclefiam do- 
cere & verbo Dei p4fcere,verumetiam pro Ecclefia orare. Quintam, Stoicam necefsitate 
cucrti.Nam fi felix in rcbuSjucceffus precibus impetrari poteft,profe(fto non omnia eue- 
niuntincuitabili necefsitate. Sextam, rerum profperum fuccefTum a Deo cflc,qu5 
timoris Dei & feriat inuocationis admonebit. 


Defidero enim videre vos , vt aliquod 
impertiar vobis donum fpirirnale ad vos 
ftabiliendosjhoceft» vt communem exhor- 
tationem percipiam apud vos,pcr mutuam 
fidem veftram fimul& meam. 


Redditio rationis eft, tertia exor- 40 
dij pars a caufla finali fumta. Paulus 
expetit impertiri Romanis aliquod 
donum fpiritualc ad eos ftabiiien- 
dos. Ergo Paulus cupit venire ad Ro- 
manos. At ne quis ex aduerfari js Pau- 
li hoc di<ftum arrogantius interpre- 
taretur, metriafmovtitur, ac exponit, quod illa fpiritualis doni collatio, nonficaliud 
quam vt Paulus & Romani fe mutuo exhortentur, idque per communem fidem, quo a- 
Tiimi vtrinque confirmatiores reddantur.Ac fi dicat,Don um illud fpirituale, quo vos cu- 
pio ftabiIiri,huiufmodieft,vtego vos mea fide cxhorccr,& vosmevcftrafidcvicifsimcx- 
iiortemini,vt ita mutua fide confirmati, proficiamus in vera & fincera Chrifti religione. 

Ex hac pericopaaliquot colligamus hypothefes, harum fit Prima, dotftoris prafentis vox 
multo cfficacior eft ad docendum & confirmandum, quam ledtio feripti abfentis. • Vn- ^ 
de monemur, ytauide audiamus docentes in Ecclefia, nec putemus cumnaufeantibus, 
ad verbum Dei fufficere nobis domefticam leiftionem & mediationem priuatam. Ha- 
betjinquic Hieronymus,ncfcio quid latetis energiae viua vox, in aures difcipuli deau- 
toris ore transfufa, fortius fbnat. Secunda, commendantur hic officia mutua dodorum 
ficauditorum,videlicetvtfe mutuis exhortationibus confirment &ftabiliant in fide& 
pietate.Nam mutua exhorcatio,eft fidei communis fulcrum ac ftabilimentum quodda. 

1 ertia. 


cIO 


' 2:0 


.'30 


4.0 


JO 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 


'IO 

Ux- 

imo 

[icur 

itio- 

rcci- 

iUos 

abio 

lem. 20 
iad> 

,ac fi 
fune 
:on- 
tuali 
lead 

]UO- 

ifio- 

n. 

tum jo 
.Se- 
;tur, 
odo 
do- 
icato 
5ue- 
nos 


xor- 40 
ulus 
uod 
ieii- 
Ro- 
•au- 
pre- 
iiid 
oa> 
cu- 
cx- 
>nc. 
vox 
Vn. 

)US, 

hla- 
au- 
um 
e& 

Ida. 
tia> 


50 


urircnnlti organa funt,perqu* illa hon 

ex\(i^o funt Anabaptift*, Stenchfeldius & fimileTTqui 

lideprimiturhii-fi^ ‘ <lew*l>unt efficaciam. Quinta, Exemplo Pau- 

busdo^o^ qui velufexalto del^ciuteos.qui minori- 

mari & fiilciri nn(T Apoftolus, fateatur Ic vel a neophytis Roman is confir- 

cl O ^ colatum Intuentes igitur Pauli exemplum, difeamus quicquid nobis dono- 

"tTrn^cXfaC. 

Nolo autem vos ignorare fratres, quod Comprobatio hxc cft & pr*fum- 
Ispe propofui venire ad vos ( 6 c impeditus Vtenim redditionis caulTam po- 
lum vfquc adhuc) vt frudum aliquem ha- ^ manifclliustan^, 

berem etiam m vobis, quemadmodum & propolitioncm principalem 

in reliquis gentibus. nv i_^^,„^.duabitur; ita anteuertitobiedionem 

, ,« eorum, qui ipfius aduentum anxie 

Et Grascis & barbaris , cum lapientibus 
tuininfipientibus debitor (um, itaqjprom- 

''3 tusfumego,vobisquoqucquiRoma:cftis, o ...tuvuTroiare 

cuangclizarc. J®”^*udit, fumta ratione kb Apofto- 

latus proprietate. Eft ergo hic fen- 

«iam V Chriftum annunciare, itaq^promt^raTm 

ift R *“fngelizare.Diftributionisprima antithefis ad nationes referen 

^ omnes qui non funt Grici.Huc illud per- 
nar 'm vniuerfum,&c. Altera diftributionis antithefis, qualitatem berfo' 

M.0 tarn^a^nmm IT 1“**>°'"'"®sP'’°mifcue vocanturadgratui- 

^ nol 7 ta.ft ’ ^ ^°"*‘"“"”«"'m>inquitChtyroftomu?,pr*dicatiopro- 

enimitn doArinxgenus aPhilofophia? Eft 

""-scii, fing„4ma„l- 

Non enim pudet mc Euangelij Chri- Dixit fe promtum ad Euangeli- 

zandumRomanis,nunc eius rei cauf> 
« m . lam affert, & Emul obiedioniquo- 

rudam occurrit. Caufla promtitudinis fic applicabitur: Euangelium cft gloriofum & ho- 
} orihcum.Igitur,Ego promtus fum ad pr^dicandum omnibus Euangelium.Obiedioni 

orum refpon det qui pro ludibrio habuerunt Euagclium, quafi nulla ex parte refpode- 
ret Iplciidori Romani imperij,intcr hos ftiitNero &alij multi Rom*. Atque ideo vtitur 
contrario per negationem, quafi dicat: Sunt quos pudet Euangelij, Sed ego illud glbrio- 

rbijvthominumiudicia, qui de minifr erio Euangelij parum finccre fcntiunt,fbmtcr 
wntemnant. 


Dixit fc frudum quaerere in Ro- 
manis, quemadmodum & in reliquis 

gentibus, iam idem enthymemate 

n ^1 ■« M « * — m ^ . 


Nam potentia Dei eft in falutem omni 
credenti, ludajo primum ac GtJEco. 


AEtiologiaeft glorix Euangelij, & 
ratio^prx.Cumtionis. Vere gloriofum 
& mlninie erubefrendum cft orcanu. 

B j per 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


4S 


c A r r t 


per quod Dens tfficaxeft ad dandam falutcm omni credenti. Enigeliu eft tale ^M^afh* 
Proinde, Euagelium nequaquam crubcfccndunljrcd gloriofum potius habendu Po- 

tentia Dei hic nihil aliud e(l,qu^m inftrumento^uo Deus cxerit fua virtute in tHuandif 
|js,qui Euagelio obtemperant, ne ipfos peccatum, mors, diabolus, infernus in danaiipno 
detineant:Sed vt in cis gratia,rcmir$io peccatoru,iufticia,vita & falus locu habeant. Huc 
illud Pauli pertinet: Qui eripuit nos de poteftatetcncbraru, & tranftulitinrcgnufili>fui 
dilecti, in quo habemus redemtionem per (imguine eius,rcmifsionem peccatorum. Di- 
ftributiunculaquarubiungitur generi, opponitur imaginationi ludxorum, qui gentcsk 
gratia Euangelij excludendas putarunt. Grxcus hic fynedochice ponitur, pro omni eo 
quino eft Iud«us,id^j ideo, quia maximapars Orictis tum Grxce loquebatur. <^iod au-i o 
lem dicitiprimumludxotum etiam Grxco,non dignitatis eft, fed difpcnrationis,quiaex 
ludxa prodijtprimum (alutis verbum,quod eft Euangelium,iuxta vaticinium E(aix:De 
Zion exibitlex,& verbum Domini de Hierufalcm. Porrb hxc breuis (bntetia mulcas hy- 
pothefes continet,harum Prima eft, quod Deus (it autor Euangelij. Secunda, Quod Eua- 
gelium (itinftrumetum per quod Deus vult efficax in auditoribus ciTe.TcrtiajQuod hoc 
inftrumentum,hoceft,przdicacio Euangelij deftinecur (aluti hominum. Quarta,Quo‘d 
. _ . ^ iaqux offeruntur 

rxdicatione Euag 

Septima, Quod falus hominis non pendeat ex operic 

cis humanis, fed fit grauicum Dei donum. Odtaua, Quod Euangelium fit aliud do(ftrinx 2.0 
genus quam Lex.Nam Lex peccatum oftendit,Euangelium gratia: Lex morbum, Euan- 
gelium remedium indica c:Lex mortis minifterium eft, Euagelium vitx & pacis: Lex vir- 
tus damnationis eft,Euangelium virtus (alutis:Lexad poenam peccatores vocat,Euangc- 
liumeofdem ad poenitentiam inuitat,vt fit locus gratix.Hxc omnia exantithefi (alutis (Jc 
tiamnationis,& eorum qux ad ea pertinent, incelligi poffunt. 


lufticia enim Dei in eo reuelatur , ex (ide 
ki fidem. 


Encomium Euangelij,quod fit po- 
tentia Dei in falutem omni credenti, 
confirmat argumento ab elfedu fum 
to.Euangeliu patefacit &proponitiufticiam fidei qux Deo probatur. Ergo Euangelium 
affert (alutem omni credenti.Confequentia a confequentibus cotrariorum pendct.Iufti- 
cia legis caufia eft perditionis & damnationis. Ergo iufticia quam offert Euangelium eft 
caufiafalutis.ProindeEuangeliure^e dicitur potentia Dei infaluteomni credenti. Vo- 
catur autem iufticia Dei hoc loco, non qua ipfe iuftus eft i n (e,vel qua ipfe iuftos ptmit dc 
infbntes tuetur, fed qux ipfi probatur, placet, feuacceptaeft, & cuius ipfe autor exiftit. 
iiufticianon ficeffentialis Dei iuftii ' 


3 0 


^od autem hxc Dei iufticia non ficeffentialis Dei iufticia,ficutOfianderdocet:Sed po- 
tius ea iufticia, qua Deus nofter Iesvs Christvs fuo Patri oboediens fuit vfque ad 
mortem aifumca humana natura, patet ex ea collatione qux eft ad Romanos 5. hisver- 


bis:Sicutinobxdientiavnius hominis peccatore.sconfticutifunt multi, fic etiam per vni- 
us oboediendam iufticonfticuentur multi. Ergo iufticia qux patefit per Euangelium, eft 40 
oboedientia Chriftiimpuuta credenti. Hxc explicatio firma & immota eft Deinde 
verbum Reueladi fignificat hanc Dei iufticiam abfeonditam effe, donec reueletar homi- 
nibus per Euangelium. Si ergo reuelatur per Euangelij prxdicationem,fcquitur, quod 
omnio fit te(fta,occulta& incognita, vbi vox Euangelij non fbnat, qua de caufa Euan- 
gelium dicitur myfterium abfconditu.Sequitur & hoc, quod hxc Dei iufticia nec fit phi- 
lofbphica nec legalis. Nam vtraquenota eft fine Euagelio.Sed quomodo codngithomi- 
ni hxc iufti cia Dei, qux reuelatur in Euangelio f Ex hde in fidem. Hoc eft, ex fide perpe- 
tuo crefcente,& fubinde vires maiores acquirente.Hanc effe Hebraicx phrafis vera enar- 
radonem,Primum ex fimilibus locutionibus fcripturxmanifeftum eft, Pfal.84.. Devi- 
doria in viiftoriam ibunt,hoc eft,fubinde maiores viiftorias confcqucntur.Icrcmixp. D« - ^ 
malida in malitiam exierunt, hoc eft, paulatim peiores fsufti funt.2. Corinth.3. Transfor- 
memur ex gloria in gloraim,hoc eft, ex minori gloria in maiorem. Deinde hanc interpre- 
tadqnem confirmat Clemens Alexandrinus Stiomateon 5. pag.225.in Florentino exem- 
plari. Videtur, inquit, Paulus geminam fidem facere, cum tamen vnam tantum ftatuat, 
qux augmen tu &perfe<ftioncrccipit.Non eftergodiftin^iorei in repetitione vocis fidei 
peranunaclafin , vt Ambrofius vult, cui prioriloco fides pro fide Dei,id eft,promifsione 
gradxjpofteriori pro fide hominis accipitur.Sed eft diftindio moditantu vnius&eiuf- 
dem fidei.Hac loquedi forma fingulari cofilio vfus eft Apoftolus. Aduerfarij ipfius Pfeu- 
doapoftoliexIudxisconuerfi,pardm vrgebant iufticiam operum, partim fabricarunciu- 

, fticiatn 


i 

I 

.< 

lol 

J 

I 


X 

£ 

20i 

ii 

i 

c 

( 

c 

f 

1 

F 

30 ^ 

t 

h 

i 

c 

i 

I 

I 

( 

401 

c 

i 

< 

i 

\ 

i 

3 


50 1 
\ 
I 

1 

I 

I 

1 

( 

2 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


sftt, 

Po. 
itiis 
pne 
•luc 
kfai 
Di- 
;es-k 
i eo 

au— lO 
a ex 
:De 

;S: 

hoc 

aQd 

igc- 

ines 

cri- 

■inx 2.0 
lan- 
vir- 
ige- 

IS jjc 


po. 

;nci, 

fum 

ium iO 
ifti- 
ncft 
Vo- 
it& 
iftit. 
po- 
e ad 
ver- 
mi- 
i,efl 40 
nde 
mi- 
iiod 
an- 
)hi- 
mi- 
:pe* 
lar- 
ivi- 
De 
fbr- 
>re- 
cm- 
iiat, 
idei 
one 
iuf- 
eu- 
:iu- 
iam 


50 


ftkiatn ex fide ^operibus, exfidein opera, vt ex fide inciperet iufiicia,qax pofiea ab- 
flueretur operi bus, quafi opera efient fidei perfedto, quemadmodum etiam nucanttur 
Papiltx. hos Paulus dicit,iufticiam Dei reuelari ex fide in fidem, non exfidein o- 

pera,qu inxciufticia initium Tumeret k fide, & con fumaretur operibus. Vult ergo Pau- 
lus,quod hxc fidet iufticia,fola fide abfqj operibus recipiatur & pofsideatur,quemadmo- 
umip c cinterpr^tur infra cap.j.vbi hanc propofitionem copiofius confirmandam 
rwetit. Uiligenttritaq 5 obreructurhxcfcntentia,qiiiacontinetrummaKuangclij,qux 
ett prxdicatfo ludicrt Dei,qux fide apprehenditur,[>einde hic breuis aphorifmus refutat 
errores de iu(ticia,qua confiftimus coram Deo, alio modo quxrenda quam per fo- 
o lana tid^.Porrd quantum ad ordinem attinet, feiendum eftquod hxefententia: iufticia 
Dci ui c^uangelioreuelaturexfidein fidem, fitfiniscoprobacionisexordi), & propofitio 
pnncipali^feu Itatus huius^ifiolx, ad quam propofitionem paulacim & velati per cra- 
, dus,iuxta Rhetorum prxfcriptum,vt rupraadmonui,de(ccndit Apoftolue. 

Q^emadmodiimfcriptumcft: luftus Ratio propofitionis eft. Vtautem 
cxndcviuct. hxc ratio re<fte intclligatur, rerexen- 

/1 VT . A. . ^ da eft propofitio in duas quxftiones, 

rhA * ’ Num lufticiafitcxfide. Altcr^, Num iufticia qux ex fide, Dei iufticia 
^^®^*'*^<^*’ni^tiuamcocluditaconiugatis,hocinodo: Qui 
L con! if ‘“fticia ex fide eft.Pofterioris autem thefin affirmatiniin 

Am n “ Ergo, luftus ex fide acceptus eft Deo. 

Q««tb ^'il Deo probatur, illid; acceptaeft. Confe- 

queiuiamanifefta eft. Nam habere promiTsionem vitx & Deo probari & acceptum cfle, 

nlXnoiV “ ^ reaifsima huius rationis aaommodatio ad probandum id quod 

Nam?eJi'^a'a7rO^/ <‘‘'uft>e>>.Non,an oui iuftuseft vluatf . 

^u« det«m!n^‘/*‘^^^ eis.Qiiod autem in difto Prophetxrluftus exfide i 

verba Prophet* contineant promjfsionem.in quaiuftis ex fide promittiturliberati^qu* 
nLm Prophetam defigjiatnr. In Prophet* ergo dido duo tribnuntnrfi^ei! 

nempeiufticia principaliter ,&vitaquxexfidemanat. Eft enim fides velut an ima noui 
hominis, quxvitxaaioneseditpernouumrpiritum.qureftChrifti. Porr6 Prophet* di- 

vfum habet. Primum enim cofirmat,veluti hk Paulus oftendit, 

iu”(Eci'anon filer 

lemn n fi QuodautempwLe- 

ftfei. ni ’ ^ «'*> Hee eft. Lex non fipedat fidem in iu* 

Jticia,redopcra, Scu,Lcx non pronunciatiuftos qui crediderint,fed qui fecerint. Sunt 

^ cAdeoTJI Lex &fides Lexenim in nobis quxrit ejuod nunqSa in nobis inucnU 
ftA A A O deert , vt nobis imputetur quod in folo Chii- 

ltoeft.Ideoq; hoc relpeaufides luftificatfic viuificat. Tertio hoc didum Propheticum 
ronlolatur pios ,oui in hac vita fub cruce & xrumnis varijs gemunt, & in hunc vfum di- 
a urProphc^abipfb Dco.HincadHebrxosio. Tolerantia(inquitjopushabctis,vtvo- 
luntatem Dei faciendo feratis promiTsionem , adhuc enim tantillum, tantillum inquam, 
oc qui venturus eft veniet neque tardabit, iuftus autem ex fide visurus eft. Atque ita vn* 
multis rebus feruir,quod eft diligenter obferuandum. 

^ci^claturcnim ira Dei dc coelo aduer- Rati<^oropofitionis eft k contraria 
^ fus omnem impietatem & iniufticiam ho- fumta. Patilus enim duas vias ad con- 

minum, qui veritatem Dei in iniufticia de- fcquendamiufticiamindicat,Lcgein 

tinent. ^ Fidem ; quaru iljam impofsi bilem, 

p ‘ hancyeroexpedita Se facilem docet. 

rropofuit iufticia elTe ex fide, id quod Prophet^ tcftimonio confirmanit.Kunc ide aftruiC 
nocdilemate:Omnis qui iuftificatur,aut fide auf lege iijftificarurji^ed nemo lege iuftifica- 
P^Jjj^minde iufticia eft ex fide. Minore pro bat,jpn uncias omnes homines & impios & in- 
lultos elTc.Certu eft.n.impios aduerfus Deu,& iniuftos contra homines non iuftificari le- 
codemnari a lege.Poreft & hxcratio hoc paifto coIligirNulIi impij & iniufti 
lulUficari poftuntnifi ex fide (h. e. Nulli impij & iniufti iuftificari pofiunt^pria iufticia, 

B 4 fcd 


30 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




C VA iP T 


fed aliena, nempe Chrifti>qu* fide recipimur, co$ iuftificari oporcet.)On;mesilomin«s In'ft 
funt impij ficiniufti.lgitur, Nulli homines poflimt^priaiufticu iuftificari. Quareopiii 
habentali€na,cuiuscredcntes fiunt participes. Proinde nulla alia iufticiahominis poteft 
elTe plena & folida quam fidei. Solami nor loco totius argumenti ponitur>qu« quia eft 
KetroWo^ftilciturvtrinqj a principio & a fine, A principio eninxpftgnUjafinepercfTedii 
cofirmatur. Signu eft: Deus iraicituromnib’ hominibus noiuftificatisfide. firgoomnes 
hom ines fide delritu ti funt impij iniufti.£ifedus eft, Omnes homines fide no iuftifica>- 
ti detinet veritate in iniufticia.Proinde omnes homines in (c funt impij &tniufti.Ha<^ 
nus areumeatu Apoftolicxplicauim*, ia vocabula & phrafes videamus. Vtimpietasvio^ 
latio eft primae tabulxiita iniufticia (ctfi poftea vtrunq j complebitur) (ecundx tabulxeft lo 
tranlgrefsio. Reuelari iram Dei de coelo, eft Deum teftari poenis quibus puniuntur homi- 
nes, Omnes hommes in fe impios dciniuftoselTe.Cum enim iuftum fit Dei iudiciu,nemo 
profebo innocens eft>qui vlUdiuinituscaftigatiir poena. Proinde cum coftat om nes ho«> 
mines morti & aiijs calamitatibus obnoxios cfle, certo certius couincichoc Dei iudicium, 
QCnn es homines efte peccatores & reos coram tribunali Dei,idepqs non poiTefuis viribus 
autoperibus iuftificari. Ponitur hic vocabulum irxprovltioncfcu poena, vfitataHebrxif 
meconymia. Detinere veritatem in iniufticia eft, quicquid lucis in hominibus reli- 
bum eft de pietate erga Deum , & iufticia erga homines, iniufte obruere per impietatem 
& iniuftciam , adeo vcncc Deo cultum prxftcnc homines, nec hominibus quod ipfis de- 
bent,reddant. Cxterum obferuandum eft, quod quemadmodum prxfcns pericopa con- 20 
tinet rationem a cotrariofumramjvtiamdibum eft, ita ad eaqux lcquunturrclata,noua 
eftpropofitio^videricecconfutarionisprxiudiciorumP(cudoapoftolorum,quiiufticiam 

quxfift ex (bla fide impugnarunt. Atque itahic incipit Qj arta pars huius capitis, qua 
vniuerfus mundus reus peragitur coram Dei iudicio, idqj in cum hiie , vt agnito pccwto 
&iufta noftri damnatione iuxta vocem Euan gelij agamus poenitentiam, & iuftificcmur 
alien^fide,nempe Chrlfti,qux omnibus credentibus imputatur, lamexprxfcntiloco 

^ aUquot colligamus hypothefes. P r ua v m itaq j hic probatur,quod Deus non velit pccca^ 
tum, Nam irafcitur peccato. Nemo enim offenditur carc quam probat. HucilludPfal- 
mi 5. Quoniam oop Deus volens iniquitatem tu es,ncq3 habitabit iuxta te malignus,ne- 

* ^ue permanebunt jniufti apte oculos tuos, odiiti omnes qui operantur iniquitatem. De- 30 

inde hic docemur^mnes calamitatc^rquibus obnoxiumeft genus humanu,efTe teftimo- 

_ U* 1 l • • /- rr • . » . 


- i liominum, cfle veritatis Dei repudium,quofcele- 

renuUum maius cogitare poteft. Poftrcmij,rdiquias legis narurxqux in homine rema* 
nentyhic dici veritatem, ficuc infra Dei, quod fau e eu comium legis naturx maxi« 

mumeft. Huic veriuti Dei cumimpictas&iiiiufticiaabApoltolo opponuntur, facile eft 

int^Iligcrcduas hic ftatui partes legi^ naturx feu veritatis , videlicet pietatem erga Deum 
& iufticiam, qua & nobis & aiijs reddimus qux debemus. Hx quinq; hypothcics in hac 
breu! pericopa conci nentur, ex qui busalix plurim^ unquam exprimis quibufdam axio- 40 
matis extrui poflunt,quas breuitatis caufa omitto. 


Propterca quod id , quod de Deo cog- 
nofei poteft, manifeftum eft in illis. Deus 
enim illis manifeftauit , Siquidem inuifibi- 
Jia ipfius, cx creatione mundi, dum per ope- 
ra intelliguntur, confpiciuntur: aeterna (ci- 
licct cius tum potentia, tum diuinitas, in 
hoc vt fintinexculabilcs. 


Aetiologia eft, Dixit iram Dcfpa. 
lamefTee calo aduerfus impietatem 
&iniufticiam hominum, huius pro-^ 
poficionis rationem attexit, videlicet, 
quod homines detineant vcrit.«tcm 
Dei in iniufticia. Nunc Aetiologiam 
addit per occupatione, ne quis igno- 
rantiam prxtcxcrc pofiit. & eft fen- 50 
^ , fus: Homines naturaliter habcntno- 

riciam Dei. Ergocom Deum iuxuhanc noticiam non coliint, dctincncveritatcm Dei 
in iniufticia. Quare iniufti funt,& merito irx Dei ftibiaccnt. Hxccft fententia huius lo- 
ci, quantum ad argumenti fummam attinet. Verum fi hanc Aetiologiam retexis, plura in 
eaobferuandaoccurrunt. Primum enim hicexponitur,quxnam fit prima pars veritatis 
Dei, quam dixit homines detinere 6 c coh iberc per iniufticiam , nempe noticia Dei tanta, 
cjuaniam per na^ram habere pofTunc. Deinde , quod hanede fc noticiam ipfc Deus ho- 
minibus patefecit, idqj per res creatas. Prxterea, quod res creatx nos introducant in co- 
gnitione xternitatis,potentix Sc diuinitatis opificis.Poftrcmo additur finis patefabionis 

diuinx. 


io 


20 


30 


40 


i 

50 i 
( 
1 
i 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2 ° copy 1 


20 


opiit 
ot^ 
iacft 
fcdd 
nnes 
ifica- 
ad» 
ivio^ 
lacfdl IO 
omi- 
lemo 
shd>- 
ium> 
ribus 
bsxif 
»rcli- 
atem 
ts dc- , 
con- 
noua 
Ciam 
i,qua 
ccato 
smur 
i loco 
ecca* 
Pfal. 
s,nc- 
.Dc- 30 
imo- 
5c in- 
ita te 
fccle. 
ema» 
naxi- 
Ueft 
)eum 
abac 
axio- 40 


Jipa- 
ttem 
pro* 
iicct> 
»tcm 
;iam 
gno- 
fen- 50 
tno- 
»Dci 

IS Io- 

rain 

tatis 

tnta, 

iho- 

ico- 

onis 

inx, 


io 


ADXOMAKOS. 2f 

diuin«,nort eifentl^ , clui eft Deum agnofcere conditorem, & agnitum colere, fed acci- 
dcntahs,qui videlicet ex nominum culpa accidit,non ex natura rerum crcatarum,videli- 
cet\^hominesfintincxcu(abilcs,vt qui nihil pratedcrepoflunt in uidicioDei quin iure 
Unt damnabiles,qui Deum agnitum non coluerunt. Nam cum ex perpetuitate creatura- 
rum coditonntelligitur xtcrnus, ex magnitudine omnipotens, ex ordine &dirpofitione 

lapiens, ex gubernatione & rerum vfu optimus, merito damnantur, qui ei laude apterni- 

tatis,omnipotentie,rapientix&boniutis non tribuunt,&iuxtah«cdcbitum cultu non 

pra:ltant. Plura de hac pencopa legant ftudiofi in Enchiridio in primo loco primf clafsis. 


Prpptcrea quod cum Deum cognouc- 


* • r * — Dixit Deum fc patefccifle per res 

rint, non ipfitanquam Deo gloriam dede- creatas , vt homines ipfum non co- 
runt aut grati fuerunt lentes, lint inexcufabilcs , iam curfinc 

_ . inexculabiles rationem reddit, arffu- 

mento necelTaria connexione caul* & elFedus fumto : Homines Deum cognitum non 
glorincauerunt,necei debitam gratitudinem exhibuerunt.Igiturhomincs(gcntes potifl 
limum intelligit) funt inexcufabiles. Nam a cognitione Dei non debet eius celebratio & 
gratitudo erga ipftim feparari. Tanquam,hoc loco,n6 eft improprietatis nota, fed Iblid* 
approbationisjvtlohannis primo; Vidimus gloriam eius gloriam tanquamvnigcniti. 

in ratiocinationibus Vndepro.uenerit, quod Deum a- 
liiis, deobtenebratum eftdefipien^s cor eo- gnitumnon tanquam Dcumglorifi- 
rum , cum fc profiterentur lapientes efle, «^^ucrint, & grat* fuerint gentesex- 
ftultifa< 5 h funt ponit, ac fi diceret: Centesquidem 

ro P«xin>ibi a fms principi^rbemnt^adw vt 

^ ^ 'A* ranone per fuas ratiocinationes abducantur.Nam cum di 

?us rei caufam «tiocinatione$,fignificat eos ratiocinando aberra(Te:Hu- 

adcompreC ^ defipientis,id eft, minime 

’ ■ P^^“"5“'>*°‘'““ftu't'<:'»fitdeprehenfa. Hoc quam verum fit, docet fuperftitio^omni- 

rapientes,immo etiam maxime barbari te 
ft rd ^'r Deus fit colendus, 8i opifexreru fit fumme 

rnnr " f ^ fumme bonus, tenuerunt. Sed poftea fuis ftultis ratiocinationibus e<!> deuene 
runt, vtanimalia,aftra 8 c idolaloco veri Deifuperftitiofis & prodigiofis cultibus colua 

teteSml!^ '"“ttatiocinandum deficientes 

teterrimam idolomaniam prolapfi funt. Illorum ergo lapfu & «citate admoniri nihil 
mbuamus rat.oni extra verbum Dei in negoci.sfalufis: '^edporiu«um^ 

Ducernapedibus meis verbum tuum. Sit ergo nobis fufpeiaum quicquid non ha 
bet facem clan verbi Dei pr«tenfam,pr*fertim cum negociareligionisagunthr; 

~ ^ Et mutauemntgloriani incorruptibi- Vanitatem & ftulticiam horni- 

nsuei, limilitudinc imaginis corruptibilis ratiocinandum de Deo & eius 

hominis 45c\x)lncrum,quadrupedum«5c fer- «^«^cribit, qux eft cralfa illa & 

pcntlim. prodigiofa idololatria, in quam totus 

• -1. « terrarum orbis prolapfuserar. Neque 

alia occafio inuentorum idolorum & imaginum fuit.quim falfabpiniS,qu6dhom^es 
pu aruntprolbatos fe coram idolis feu imaginibus verum Deum colere, neq; tamen exi- 
itim^dumctt, quodautores imag^ adeo crafsi fticrint, quod ligna & Iapides Deos 

' 5 ^““tnarin t: fed iftis adminiculis fe excitari dixerunt ad verum Deum colen dum, atque 

i eo oraturi fc coram illis proftrauerunt: quem ritum colendi Deum hic Spiritus (an<ft;us 

amnanvn^ prudens & pius Chrifti difcipulu^ facile intelligere potcrit,quo in loco ha- 

fintiftae Ethnicx&Diabolic* abominationes, quas in contumeliam Euangelii 
'-nrifti quidam hodie tuentur, adeo vt carum caufa perfequantur miniftros Euangcli;, 


Quapropter tradidit illos Deus in con- 
cupifccntias etiam cordium eorum, &im- 
niundiciem,vt ignominia afficerent corpo- 
ra fua inter fe. 


Poena idololatriae deferibitur 
qu* eft defertio : qua Deus deferit 
idololatras , & finit vt ferantur in o- 
mnium turpitudine, proutrapiun- 
turaturpibusafFedibus, Vocabu- 
lum 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


21 


C A P V t 


Ium Tradendi, permifsJonem fignificat &non efficacem impulConem; idqnod ipfetejr- 
tusconuincit. Nam Deus dicitur tradidiffe gentes inconcupifcentiascorfium eorom. 

Proindetoncupifcenti*ift*,quasdicitfuiffecord.um eorum, non funtaDeoillis tradi- 

tx fed cum antea in cordibus fatuilTent , Deus permifit vt ifti pro casco fuo impetu ferren- 

turinimmundiciem,hoceft,vtimpuriforent&immundi. Obferuetur itaque hic locus, 

quo docemur quod Deus fuam manu amoucat ab idololatris , quo fado > ruunt m omne 
genus turpitudinis. 

Amplificatio eft fccicris idolola- 
trarum a comparatis fumta. Gentes i q 
mendacium > hoc cft> cultum idolo- 
rum pratulcrunt veritati, hoc eft,lu- 
.. ci oatutali dc Dco & cius cultu. De- 

inde creaturam pratulcrunt creatori, illam colentes , hunc contemnentes . qui tamen Ib- 
ius laudandus exifiit. 


Qui commutaucrunt veritatem Dei 
mendacio , & coluerunt & venerati funt 
creaturam potius quam creatorem, qui eft 
laudandus in fecula, Arnen. 


Supra dixit, Deum tradidiflfe gen- 
tes in concupifeentiam cordium eo- 
rum & immundiciem , hic eardem 
concupifeentias definit efie ignomi- zQ 
niofosafFedus, quibus fe mutuo con- 
taminaucrunt homines ignominio- 
fifsime. Hic locuS Primum docet, 
quod homines deferti a Deo, plus 
quam bcftix rationis expertes , im- 
puras impuri Dxmonis fuj^geftiones 


Propterea tradidit cos Deus inaffedus 
ignominiofos. Nam& foemin* illorum 
mutauerunt naturalem vfum in eum qui 
eft prsEter naturam. Similiter & mafculi re- 
lido naturali vfu foemina: , exarferunt per 
appetentiam fui alius in alium, mafculi in 
mafculos foeditatem perpetrantes, & prae- 
mium (quod oportuit) erroris fui, in fefe 

recipientes. fcquantur. Qui enim non^Jucuntur 

fpiritu Dei, impuro Dxmonis fpiritu eos agi ncceffe elt. Hinc Chyfoftomus : Cum Deus 
homines reliquerit, omnia furfum 8 c deorfum feruntur. Deinde analogia peccati & fup- 
plicij hic obferuetur. Centcsfpirituale adulterium commiferuntj&fua corpora igno- 3 o 
miniofe idohs proftituerunt. Proinde iufto Dei iudicio permittuntur gentes in hanc foe- 
ditatem rucre,aquavcl beftix nonnuUx abhorrent, adeo vt fupplicij qualitas iccleris tur- 
pitudini refpondeat. Huc illud Sapientixii. Per qu* peccat quis, per ea cruciatur. Mone- 
mur proinde nos timoris Dei, ne proprijs cupiditatibus laxantesfrena, permittamur in 
horrendifsimafcelcrarucre. Vocabulum Tradendi accipitur vefupra, no pro efficaci im- 
pulfione,fed pro pcrmifsioncjid quod vel ipfe textus, vc fupra admonui, conuincit. 


Dixitgentes prxmium quod opor- 
tuit erroris fui in fe rccepifle: Nunc id 
confirmat argumento a iufticia Dei 40 
fumto. Eftquefcnfus: Homines non 


Et quemadmodum non probauerunt 
Deum habere in cognitione, (ita) tradidit 
eos Deus in reprobam mentem ,vt facerent ^ 

quae non decent. probauerunt Deum habere in cogni- 

tione, hoc eft, hominibus non placuit Deum agnofeere iuxta noticiam illis naturaliter 
infitam. Ergo iufta Dei permifsioncfadum cft,vtiudicium Dei naturale de colenda vir- 
tute 6 c iufticiainter homines corruperint , adeo vt omnis iudicij quodammodo expertes 
efle videantur. Eft enim mens «c/bV/btO-jqux nihil rcefte probat, & qux quod exploratum 
eft,minime comprobat, fed peruerfe fcelera pro virtutibus amplediiur, adeo^mens per- 
uerfa eft, & confeientia contaminata. Quod hic fit fenfus verborum Paul oltendit fru- 
dus reprobx mentis, qui eft, ea facere qux non decent. Obferuetur hoc loco quod niala- 
rumconcupifeentiarum origo fit mensipfa, & non carnis fobftantia, quemadmodum jo 
quidam hxretici exiftimarunt.Poftquam enim mens fadaeft reproba, omnia fecum tra- 
hit.Hxc horrenda poena concemtus Dei, nos timoris Dei admoneat, ne cum maxima par- 
te mundireprobx tradamur menti , & efficiamur , vt Paulus loquitur , id eft, 

dedolentes confeientia cauterio inufta. 


Opplcti omni iniufticia. 


Effe<ftum reprobx mentis dixit, 
facere qux non conueniunt , feu vt 
Paulus habet , facere hoc eft, qux officio cuiufquc aduerfentur. Eft enim 

officium quod cuique pro fux pcrfbnx conditione conucnit. Huius offici j violati 

genus 


1 

20 i 


30 


40 


sol 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


A D 


A O M A N O S. 


gca- 
1 co- 
rdcm 
omi- 2.0 
con- 
inio- 
ocer> 
plus 
, im- 
ones 
intur 
Deus 
;fup- 
gno- 3 o 
icfbe- 
stur- 
lonc- 
lurin 
:iim- 


3 por- 
ncid 
i Dei 40 
{ non 
;ni- 
iter 
avir- 
>«rtes 
atum 
sper< 
tfru- 
nala- 
)(lum jo 
i^tra- 


ali 


apar- 

idell, 


dixit, 
eu vc 
enim 
iolati 
genus 


<iil>inngit congeriem feu enumeratione (pecierum. Od- 
hoc eft proximo reddamus^T^ »W«rL 

5 r.De’o^ nobffiSi:""-*‘^‘""\-^^ 

^eta» er» ^Lm *r'* °‘’'iS"nur , reddim us. hoc eft’ 

Scortatione. Jn*numeratione(])ecieruminiu- 

^%uahonroin.ijpfiininftu,eft.nonredden,corporiEdK^^^^^ 
conuminan, & exponens omni immundiciAortttionis vocefy“^ 

citam Venerem intelligit. Quantafithuius vitij grauitas lege i.Corintfa.d. 

Prauitate. n»r»eJ« Gr*ce , quat proprie eft ftu- 

dium malefaciendi, & magis ad adu 
refertur quam ad habitum. 

Auaricia. 

Malicia. ^ ^*caniini habitus cft, virtuti con- 

trarius. 

Pleniinuidia,ca:de.contcntionc,dola fruaushi funtmalici.animaj,**: 

«t & dolum, qui eft contentionis origo. c*dem pa- 

Peruerfitate. 

Sufunones. Hi funt qui clanculum aliorum vi- 

tam rodunt, & (emina di(cordiar-um 
ObtreOatores. •«« homines fpargunt. 

<,uimaledicendiUborant«orbo.&UnguameflxenemTrate^^^^^^^^^ 

Dcioibr^s. • 

mi, qualis Senacherib fuit, & multi 

Contumcliofi. ommbus temporibus. 

^ \3r*ce vCetfcuy qui alijs violenter 
Superbi, gloriofi. «niuriam inferunt. 

Inuentores malorum. Hoceft,aftutiadinuenienidano- 

Intelligentiaeexpcrtes. Hoceft,infipientes velminimead 

j- • • % . . «ornprchendcndum apti , ve fupra 

dendumSiquid cor imprudenter ranocmans feu mimmeaptumad comprehen- 

Foedifragi. £tg generaliter pro quoli- 

bet 


Eorly Europeon Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


24 


C A # y T 


1 I. 


lO 


betpa( 5 to accipitur, proprijrsime tamen cftpa< 5 tum quolitcscomponunttirj&offenffiit 
gratiam redeunt, vndc dicuntur, qui pada violant) & furiofe vlcifcendi libidine 

inflammantur. 

Caritatis expertes. Hoc eft,qui vacui naturalibus ftor- 

gis,quibus fe mutuo compledi mari- 
tus & vxor, parentes & liberi atq; amici deberent, inftar bcftiarum Ic inuicem petunt. 

Implacabiles. Hoc eft,qui nec legibus nec padis, 

fed aife<^ibus (e regi permittunt. 

immifericordes. Hoc eft, qui non folum in affli<£^os 

nulla tanguntur mircricordia,veram- 
etiam funt in illos crudeles, affli< 5 tis addentes afflidionem. 

Qui cum ius Dei nouerint, (nempe. Exaggeratio eft grauifsimaflagi- 
quodqui talia faciunt, digni funt morte)n6 tiorum , quoruni Paulus gentes reas 

folumeafadiint,verumetiamaffentiuntur P«*g>t.qu» hoc fyllog.fmo concludi- 

. ^ . tur,Qui norunt IUS Dei,& non folum 

i)S qui tahafaciunt. ^ ^ ^ ^ faciunt, fed etiam contra ^ , . 

facietibusafl*cntiuntur,vereftintiniufti,iuredamnabilcs,& morte digni.Gentcs norunt 26 
ius Dei , & non folum iplsc contra faciunt, verumetiam contra facientibus afTentiuntur. 
Proinde, Gentes vere impiz ftint iure damnabiles, & morte dignae. Quid aute hic aflen- 
tiri flgnificet, ex Graeco petendum eft.Dicuntur autem am/ij^JbxoujuTss-jquiapud fe&in fuo 
animo comprobant, quo afficiuntur &veluti titillantur. Significat ergo Paulus gentes, 
j[ua: non cxternani illam turpitudinem perpetrarunt de qua locutus eft, ijTdem tamen 
inclinationibus fuifle obnoxias. Quapropter merito coram tribunali Dei reas efle eo- 
rundem flagitiorum. Ex hac pericopa tria colligam us. Primum,noticiam naturalem de 
honeftis actionibus &contrarijsinfitam efle hominibus diuinitus, quod KignificatPau- 
lus dum legem natur* (eu ius gentium ^ec/^appellat-Secundumjiudicium con- . 

fcienti* approbantis honeftefacfta dedamnantis contraria, efle iudiciumdiuinum. Ter- 3 O 
tinrn, Hominum horrendam deprauationem , qua non folum ruunt in ea, qu* norunt a 
Deo prohibita eflfe, verumetiam exemplo delebantur peccantium, eflfe maximam &pr*- 
cipuam caufam ac vcluti pabulum gralTantium fcclerum. 

C A P V T II. 

Summa Capitis Jecundi. 40 

Vt reos perdat Apoflolus eos qui aUos iudicdnt & reprehendunt , ita iudicifim Det, quod Deus ipfi 
uhfquf perfonarum acceptione exercetyin omnes iufium ejfe declarat. & ficuti gentes fiuftra confugere ad 
ignorantia pratextumiita ludaos,ftut magnifici de kge &circumufione gloriantur yreos effe firmis conuin^ 
fttdemonfirationibus. J*» uy.i.a:,*, 

.• 1.!- 

. • .V' Ordo Spartes Capitis Jecundi. 


“nrr.n 4'-.: 




Quatuor funt huius capitis partes eundem fiopum Jpedantes : nimtrumyquod totum genus humanum < o 
reum fit coram Deo. Harum Prima eH , illatio ex principio in fine primi fofito j videlicet quod nojcentes ius 
Deiy& nihilominus contra facientes fint inexcufahiles. horum cum fit duplex genus j Alq enim^erte legem 
violant fiagitiofa vita* Alij foris quidem Jpeciofi funt dr reprehendunt altos ^cum tamen illorum affe^us Junt 
impuri: contraprimum genus egit in fine primi capitis y aduerfus alterum principio huius fecundi adurus. 
Secunda pars continet argumentum a iufio Dei iudicio fumtum» qui reddit vnicuique iuxta opera Jua» Ter- 
iiapars deprimit ludaorumfuperciUum : quttifikgis eranttranj^jforesyde lege tumen non parum gloria- 
bantur. Quarta ^^nA^vhabeuqua gloriationem de circumcifioneamouetyoftendens nonextemumlu- 
daumyfed internum laudem habere apud Deum. 

EXEGE- 


lO 


20 


10 


40 


so , 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


n(im 

idine 


>a<5^is, 


lo 


li£l:os 


flagi- 
)s reas 
dudi- 
folum 
;ontra ^ • 
orunt 26 
intur. 
aflcn- 
infuo 
sntes> 
amen 
[fceo- 
smde 
:Pau- 
icon- < 
Ter- 3 O 
ninta 
Cprx- 


40 


mipfi 

rercjd 


14010» 5 o 
ttes iiis 
legem 
Msjunt 
^urue, 

, Ter- 
lloria- 
mlu- 


GE> 


ad ROMANOS. 

EXEGESIS SECVNDI CAPITIS CVM 

®®SERVATI0NE doctrinarvm. 


25* 


VAPROPTER inexcufabilis es 
6 homo quifquis es qui iudicas. 


lo 


Dixit duo genera hominum ex 
vno principio damnari. Principium 
mJniicrrtnff^ . hoccft: NofcentcsiusDeinihilomi- 
fo um manTfeftur “ ^ Primum gen«s hominum eorum eft^qui non 

0“ gerunt* Ex principio itaque propoli» aduerfus hoc fecundum genus lic colli- 

fudiSf Tu h^omo quifquis 

iiic n.- 5. “® ‘'"^^Ptejrendis&damnasalios tanquam legis diuinxprzuaricatores<nofti 

powiti QurexKr!ram'r ®*S'tijs externis polluti funt,verumetiam hy- 

Ccu^Cn” fi™“'»nt fan&tatem , cum interim fide, qua fola corda purifican- 


Natxi hociplbquodiudicasalterunijtc- 

jpfum condemnas , eadem enim facis qui 
indicas. 


Proportionem qua intulitcx prin- 
cipio pofico, nouis rationibus confir- 
mat, & fumitur prima ratio a caufaad 

ooommmL»“&*‘’7^'‘’^®‘’®'if'"*'?L'*'P‘“'"“"‘*'"’“"*=‘®‘Iuiturquodhypocrit*, 

Nouimusvero quod iudkium Dei eft .Quia probatio minoris proxim* 

Iccundum veritatem in eos qui talia a- redonis (qux eft, eadem enim fecis 
S^nt. «luiiudicas; poterat ab hypocritis ne- 

rum fit & •*'« *** externa larua^d iudicium Dei : q”oTfanecum vr 


40 


Jr . ‘”**^*^*j>« vu,^«.«wauiitmunouscoraiS C 


Puras autem 6 homo, qui iudicas eos qui 
talia agunt, & facis eadem , quod tu efTugies 
iudicium Dei. 


quus&iniuftusiudcx. 


Procatalcpfiseft.Namcumhypo- 
critxex proximo argumento poterat 
contra Paulum excipere hoc modo; 

«tum J 

Dronri>rc^ *l cmpus thfFcratur. Hic proinde locus nos admoneat timoris Oei,ne 
iS V.1 • maiorem condemnationem. Hic locum habet 

^ ® ditetem ^ vindi<ftam fui diuina procedit ita, fed tar- 

Andiuitias benignitatis illius actolc- Translatio caufic eft, ac fi diceret; 
Mntix lenitatifque contemnis, ignorans Tuputas6hypocrita,quodtuainno- 
quod benignitas Dei tcad poenitentiam in- centiacaufe fit, quod aduerfus te De- 

Uitat. us mum iudicium non exerceat, fed 

Nam benignitas Dei inuitantis 
hicl difTertiudiciumjVttibipcenitcntixlocumrelinquat. Obferuandus 

benignk«era Dei efgahomf '**'*** inuicatio ad potnitentiam.qu» habet caufam 

C Sed 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


l6 


C A P V T 


I u 

Nequis lenlme Dei tbutaturad 
peccandum , addit comminationem 
de futuris poenis, ni(i anteuertantur 
oenitentia. Obferua hoc loco ex di- 


F' 

la 


Sed iuxta duricicm tuam & cor poe- 
nitere nefeium thefaurizas tibijpfi iram in 
diem irae, & reuclationis iufti iudicij Dei. 

atione poenitentiae cor obdurefeere, 
vt tandem cor nefeiat poenitere, vnde cumulantur peccata unquam thefaurus pefsimus, 
quo veluti comparantur xtcrnxpoenx. Imitemur iuqj exemplum diui Hieronymi, qui 
hac cogiutione fc in timore Dei continebat. Siue, inquit, comedam, liue bibam, fiue ali- 
quid aliud facia, femper vox illa videtur fonarc in auribus meis : Surgite mortui & veni- 
te ad iudicium.Obftructur & hoc,quoddu ratio cordis non l Deo fitjfcd ab homine ipfo, i o 
qux crefeit peccandi confuetudinc; Auferam (inquit Dominus ) cor lapideum , & dabo 
vobis cor carneum. 


Qui reddet vnicuique fecundum opera 
ipfius. 


Quia Apoftolusproiiocauic ad iu- 
dkium Dei , exponit qualifiiam fere- 
tur fententia quando fiftcmur coram 
iufti iudicis tribunali.tunc , inquit, iuftiftimus iudex abfqj perfonaru acceptione reddet 
vnicuiqj (ecundum opera ipfius. Pontificij hunc locum torquent aduerfusgmtuitam fi- 
dei iuftificationcjhoc modo:PauIus dicit: Deus in extremo iudicio reddet vnicuiq^ iuxta 
opera fua. Igitur, OperibusiuftHicamur. Sed falluntur, facientes ex no caufacaufam. Ex- 29 
iftimant enim Paunim hoc loco opera, caufas ac merita feu formale ,vt ipfi loquuntur, 
iuftificationis ftatuere. Verum illi facile refiitantur. Primum enim ifta Sophiftarum in- 
terpretatio pugnat cum prxfentis loci feopo & periftafi. Tota enim hxc diipuratio fufcc- 
ptacft,ytconuincat omnes homines reosefle peccati , quo iufticiam ,quxeft cxfidcjfcia- 
mus ynicam e(Te,qua confiftere coram Deo pofsimus. Deindeyim vocabulorum quibat 
Paulus vtitur,nonredeconfiderant. Paulus enrtn dicit non Vcautem 

^AtuTcufignificatabundereddere.^enim inoompofitione fxpeepitafin figiiificationis 
eius vocis, cui additur, fignificat: ita 0^77 Aui^^cuiignificat condignam mercedem operibus 
reddere. Deinde fecundum opera non fignificat pro dignitate operum vel iuxta operum 
merita,fed iuxta qualitate operum,quxii bona funtteftantur de fide, fin maladifHdentif 3 o 
& impoenitentis cordis funt indicia. Quare cum Deus dicitur redditurus efie cuique fe- 
cundum opera«fignificatur,quod Deus redditurus fit iuxta opera, quatenus funtteftimo- 
nia vel fidei vcl diffidentix , non quatenus funt vel merita vel caufa vel formale iuftifica- 
tionis.Prxtereaiufticiarij vel hoc dilemmate refutari poflunt. Propofitio, Homines iufti- 
ficantur operibus, vel de non regeneratis, vel de regeneratis intelligenda eft«De non r^c- 
neratis feriptum eft: Quod ira Dei de coelo aduerfus eos reueletur. Item qui non credit in 
filium, manet ira Dei fuper eum. Item, impofsibik eft placoro Deo fine fide. De regenera- 
tis autem hocconftat,quid ipfis vita xternacontingatexfolo dono Dei. Ita enim Paulus 
ait: Donum Dei vita xterna per lefum Chriftum. Idem teftatur legem fidei excludere 
gloriationem,&prbnunciatde Abrahamo(cuius exemplo omnes alij iuftificantur)quod 40 
non habeat de quo glorietur coram Deo. Firmum itaq; hoc principium teneamus, quod 
(blus-Chriftus noftrafitiufticia coram Deo, cuius fpiritu donati fancftificamur :qux fan- 
^ificatio cum innouatto vit; fit,teftimonium erit fidei noftrx in extremo die, iuxta quod 
teftimonium rententiam feret iuftus iudex. 


Iis quidem quipcrfeucrantcsin bene- 
fteiendo gloriam &honorcm & im morta- 
litatem quaerunt , vitam aeternam : Con- 
tentiofis vero & inoboedientibus quidem 
veritati, oboedientibus veroiniufticiae, in- 
dignatio & ira. 


Diftributio eft generis propofitL 
Dixit Deum redditurum eiTevuicui- 


que iuxta ftiafacfta: nuneduobus ge- 
neribus hominum, hoc eft, bonis & 
malis fententiam generalem accom- 50 
modac. Bonis inquit, reddet Domi- 
nus vitam xternam , malis indigna- 
tio & ira ( quibus fupplicia xterna 
fignificantur) reddetur. In vtroque membro operum caufas ponit, in bonis ftudium 
quxrendi gloriam & honorem & immonalitatem: qux quia quxri nequeunt fine fide in 
Chriftum,aperte fignificat Apoftolus, fe loqui de operibus qux fidei frudus funt & tefti- 
monia. fn malis ponit contentionem, qux facit vt perpetuo hxfitent & veritati fe oppo- 
nant & iniufticix, hoc eft, fenfui carnis fe accommodent. Atque ita aperte caufas malo- 
rum operum contentionem & diffidentiam facit. Hinc rurfus manifeftum eft, quod 

Deus 


10 


20 


30 


40 


50 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


A D 


R O M A M O S. 


jrad 

mem 

intur 

:xdi- 

fccre, 

mus, 

i, qui 

leali- 

veni- 

:ipfo, IO 

dabo 


idiu- 

fcre- 

oram 

:ddct 

imfi- 

iuxta 

1 . Ex- 20 

ntur, 

min- 

Tufcc- 

iibut 

utem 

'ionis 

ribtti 

erum 

entif 3 o 

uefe- 

[imo- 

ifica- 

iufti- 

rege- 

dic in 

nera- 

mJus 

idere 

:]uod 40 

quod 

;fan- 

quod 


oiict. 

icai^ 

isgc. 

lis & 

:om- 50 

orni- 

gna- 

:erna 

lium 

de in 

refti- 

ppo- 

ialo« 

[uod 

Deus 


rv. V/ M A n u s» 

Deus iudlcai^rus Gt fecundum opera, quatenus funt vel fidei vel diffidentia; teftimonia. 

ninc,vcaitCnryloltomus,dircas,quod lapfus fit «c?<wft<n«fnuUanece(sitatis culpa, 

Afflidbio & anxietas aducrftis omnem 
animam perpetrantis malum cum ludxi 

inprimistum dcGrseci. Gloria vero &ho- 

nor & pax omnioperanti bonum, tum Iu- ad omnes homines ira per- 

• . . tr , . *icre,qumhuicDeiiuftilsimorubij- 

ciacuriudicio.Hxc eo pertinent, vtferiocogitemusdexqualitate, quam feruabitiuftifsi- 

mus ludexjdeque futuro iudicio, quod nemo euadere poterit. Deinde, vt agamus pecca- 
torum pcenitenciam, & poenitentia dignos fru Aus edamus , fecundum quos pronuncia- 
itiultusiudcx : nifimalirnuscum hofiibus Chrifli sternum perire. Hicrurfus reuoce- 
mus in memoriam principium illud, quod vita sterna fit donum Dei per IesvmChri- 
STVM Dominum noftrum. Prsterea teneatur hsc regula : Quod Deus detprsmiajioii 
propter dignitatem operum ex debito, fed propter fuam paternam promifsioncm ex gra- 
tia, neqj^enim vlla proportio efle poteft bonorum operum vits sterns. Quare faLlun- 
20 ^ *^'^!J’*^°*’3‘^®"^^°”^*^^S'^^^'^*^^"'iuftificationem&ralutem. Fallun- 

turecilli, qui fidem ladantlineverarefipifccntia, qus eftmutatio prioris & mcdiutio 
nous per mortificationem & viuificationem. 


Repetitio diftributionis per exag- 
gerationem, ac fi dicat: Qus dico de 
retributione bonorum & malorum 


Non enim cft perfb narum acceptio a- 
pudDeum. 


Ratio iuflicis diuins in iu dican- 
do, fumtaab officio iufti iudicis, a- 
^ . 1 / 1 - - - pud quem non eft «Te?ow7iBAwvi/ct. £ft 

T°ri'“ rePpeaus , c[uo iudex magis vni quam altii fauet 
non obcaufsc, (ed perfona: difcnmen. H*c enim duo ofFeruntur iudici , peribna & cau 
"°""0>iciens,cauram examinat, & iuxta eiu^^^^^^^^ 

3 proutergaMmafFeauseft, dehommeiudicat. Argumentum Apoftoli hacformacon 
cludi poteft; Omnis iudex qui non eftperfonarum acceptor,reddit vnicuiquefecundutn 
dum perfonatum acceptor. Ergo Deus reddit ynieuique fecun- 

(^icunque enim fine lege pcccaue- Quod apud Deum non fit acce. 
runt, fine lege etiam peribunt, &quicun- ;i:P“o perfonarum probat at euenta 
quein lege peccauerunt , per legem indica- ft"? reddet omnibus 

buntur. peccatoribus iuxta fua fa< 5 la , interi- 

• • • tum & damnationem. HoccffiDcus 

* bemfiueibn^Iud^rT"'''"'^ fiue funt gentes, qus feriptam legem non ha- 

pMfonarura? ‘ ^ acceperunt. Proinde apud Deum non eft acceptio 

Non enim auditores legis iufti apud Aetiologia eft pofterioris partis df- 
Dcum,fed favores legis iuftificabuntur. ftriburionis ^ remotione non fcaufls 

. - . ^ . j ^ ^ & afsignatione vers caufls iufticis* 

i? fententiam. Audire, inquit, icgcm,non cftiufticia,fed prs- 
ttare radhs legem, eft lultitia. Quare lion qui audiunt legem , fed qui legem prsftartt,iu- 
5 b Nunc Pauli locu m Papifts torquent, & cius prsfidio euerterc conantur gra- 

tuitam iultificationem,quam prsdicat Euangelium. Horum opinionem Primum refu- 
tat loci prsfcntis periftafis.NamcumPaulusinhaclongacontentionehuncvnicumfco- 

purn habeat, vtoftendat neminem operibus iuftificaripofle, perperam laciunt qui verba 
in alienam torquent fententiam, ex diametro pugnante cum mente Pauli & difpu- 
^tionis ferie. Deinde deberent Papifts animaduertere, quod PaulUs hic non qiienquam 

«cereIcgcmpronunciet,rcdrubconditioneloquaturimplicita.Vcrirsimumquidecftfa- 

«ores legis iuftificari, fi tales vili inueniuntur.Scriptum eft enim: Qui fecerit ea homo vi- 
uecni eis.Qiiod autem fub tali conditione loquatur Apoftolus^conuincitur etiam exco- 
cUiiionc h uius cotentionis,qus condufio cft ip tertio capitehis verbis : Ex operibus ergo 
legis non iuftificabitur omnis caro coram Deo.Prstcrca tenendum eft diferimen duplicis 

C 2 iuftifica- 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 






1 ^ 


|!4 ^ 
1^ ; 




C A P V T 


I Ui 


ii 


iuftificAtIonIfi,quod Paulus in quarto huius epiftol* tradidit. Eft enim Quadam iuftifi^' 
catio debica,vt qua fequituf oboedientiam legis vt debitum, Quadam eft gratuita, vt qu* 
ex gratia imputatur credenti, lam quoniam illam qua ex debito eft, de qua hoc loco di(^ 
feritApoftolus,nemomoruliumhabct; Euangelium proponit iuftificationem gratui- 
tam, de qua in fine terti j capitis, & ia quarto & in quinto agitur. Nos igitur iuxta Pauli 
mentem fic ratiocinemur ex prafenti loco : Soli faCTores legis iuftificantur coram Deo eX 
debito. Sed nulli funtfacftores legis. Igitiir.Nulli ex debito iuftificaripolTunt.Eft proin- 
de opus alia iuftificatione,nempegratuita,quafidcaccipitur. Ad hoc enim argumen- 
tum tota prafens difputatio pertinet. Caterum quia cum gentes tum ludai habebant, 
quod contra obijccrent, Paulus prudenter cogitans, antcuertitvtrorumqucobiciftiones, 
eafque diluit. Ac primum quod gentes nihil habeant quodiurc pr*teiidant,oftendic 
hifce verbis: 


Nam cum gentesquae legem non ha- 
bent, natura qux legis (unt faciant, ifti le- 
gem non habcntcsjfibijpfis funt lex. 


Anteuertit obie<5Honem gentium, 
quzex eo excu lationem petere pote- 
rant, quod vtiudxi non haberentle- 
gemfibidiuinitus impolitam. Verum 
harum cxculationem tribus refellit argumentis , quorum Primum ab effedibus , Medi- 
um.k ligno, Poftremum a confcientixiudiciofumtum eft. Primum huiufmodi eft : Gen- 
tes qux legis funt, natura (hoc eft, naturali iuftin^lu & intelligcntia ) faciunt. Ergo gen- 
tes legem habent, etli non rcriptamjimprclTam tamen mentibus diuinitus. Quarciplis 
vice legis naturalis intelligentia elTe debet. Sed quid eft, quod dicit gentes legem non ha- 
bentes qux legis funt faccrcfApoftolus hic non loquitur de plenaoboedicntia erga legem, 
fed tantum de operibus quibufdam externis, qux in oculos hominum incurrunt, & tan- 
tum ad externam dilciplinam pertinent, qus aliunde proli cifei non potuerunt , quam i 
naturali legis intelligentia. 


2Q 


Vtquioftendant opus legisferiprum 
in cordibus fuis. 


Secundum argumentum quod di- 
xi a ligno fumtum. Gentes manifefte 
oftendunt opus legis feriptum elTein 
cordibus fuis. Igitur fruftra praetendunt ignorantiam.Sed quodnam eft opus iftud legis, 
& qualifnam illa operis ofteiifio ^ Opus legis eft agnitum Deum colere, Sc iufticiam inter 
homines non violare. Hoc legis opus in fuis cordibus feriptum oftendunt gentes, quan- 
do religiones inftituunt,$C quando puniunt iniufticiam , qux lane fa6ta euidenter indi- 
cant, hominibus naturaliter i mprelTam noticiam quandam elTc,dc Deo colendo, & natu- 
ralem quendam affeclum de iiifticia inter homines leruanda. 


30 


Simulatteftante illorum confeientia & 
cogitationibus inter fe accufantibus aut et- 
iam excufantibus. 


Tertium argumentum k iudicio 
conlcientixcuiufque petitum: quod 40 
lane iudicium cum Dei fit, infallibile 
eft 6c immotum. Confeientia in gen- 
tibus vtfaifta iuxta legem approbat:ita contra legem perpetrataaccufat. Igitur gentes no- 
ticiam legis naturaliter fibi imprelfarn habent. Hic obferuemus Primum, quod confeien- 
tiacuiufquepixbeatteftimonium legi diuinx mentibus hominum diuinitusimprefix. 
Deinde, quxnam fit veraratio confeiencix indicatur. Definitur enim hicconlcientia, 
quod fit cogitatio feu iudicium mentisdamnans aiitaccufaas nos. Confeientia enim eft 
mptus cordis cum fcientiafadi naturaliter coniumftus. Ab hac copula, videlicet motus 
cordis & fcicntix la<fti,conleicntix nomen fadum eft. Verum quia vtfada funt duplicia, 
bona videlicetac > f^u congruentia cum lege & pugnantiacum lege : ita motus cor- 5 P 
dis funt du plices ,'n empe Ixticia q ux comitatur rciSlefatta , & trifticia qux ex male fa Ais 
nalcitur: fit vt alia dicatur confeientia bona,alia mala. Vt bona quidem fit iucundus mo- 
tus cordis coniun Aus cum Icien tia re Ai faAi , mala vero fit mptus cordis crucians feu tri- 
ftis,cum fcientia praui faAi coniun Aus. 


1 . 

Indic quando iudicabit Dominus oc- 
culta hominum ( lecundum Euangelium 
meum ) per lellim Chriftum. 


Dixitfore, vcqui lege peccarunt» 
per legem damnentur , iam circum- 
ftantiam temporis addit propter hy- 
pocritas , qui fecure viuentes con- 
temnunt 


lo 


<20 


30 


40 


50 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


A D 


qu« 

)dif- 

atui- 

>auli 

tO 63C 

:oin- 
neii- 
bant, 
ones, iQ 
mdic 


lum» 
pote- 
nt le- 
:rum 
Icdi- 
Oen- 
gen- 
iipfis 
nha- 
gcm, 
;tan- 


ddi. 
ifede XQ 
flem ^ 
legis, 
inter 
uan« 
indi- 
latu- 


dicio 

quod 4^ 

iibiie 

gen- 

snoo 

cicn- 

:eflx« 

tntia> 

meft 

lotus 

licia, 

fcor- $0 

adtis 

(mo- 

utri« 


runt> 
:um- 
r hy- 
con- 
nunc 


A O M A N 0 S» 


re Chriftum efle ^ iymbolum noftrum teflacur, prxdica- 

Ius,non quod eius antoHlV**r d”™ ^ hoc Euangelium vocat Apofto- 

uni diuinitus ma?us? ® ^ & Apoftolus ad prxdicandum Euangeli- 

Eccctucognominarisludasus. Dilutio feu refutatio fecundi prx- 

tamen runtiuftilege.Sedfunt&iftiDecr^or«Irrl'** 

fEccE^riir^jpne>>i^ 'j * .*“* mioiis Quam gcntcs. Particula 

Ln.n! ^ indormientes legi,exciut, vt apertum &Vroximum oerir.rl.. L 


cernant. 


<20 


CognominarisIuda:us. Hoceft,Exeofuperbisquorffisi„ 

fticus Dei : quod fane maenum efli n„n Infi P®P“*“ Dej peculiari, & veluti dome- 

Obferuaquodiioatituluf/edfidlpiumab^mSfcwi 

Etacquidcisinlcge. Hoc eft, oWis ineo, quod 

temtumgentiumfacis,Deuteron.4.dicitur- 

EtPfal.147. Annunciauit verbum fuum lacob mfticiaf ' "d • 8®“* 

liter omni nationi. “""*““‘’>'"'“""&‘“diciaruaIfrael,nonfecitta- 


*0 


liter omni nationi. 

Et gloriaris in Deo. 

Et nofti eius voluntatem. 

Et probas eximia, inftitutus ex lege. 


Hoc eft, Deum tuum cfTc praedi- 
cas, idquc vana: oftentationis caufa, 
line viuain ipfum fiducia. 

Qu* fcilicetin lege ipffus cernitur. 


40 


50 


Hoc eft , lege Dei edoftusiudici- 

e«ellunt,&qu* minus excellunt. Hicenimnrr.w'd wt u “* eorum qu* 

fed tantum ad iudicium refertur. Nam duplexeft vfus verEi^^ »d4pprobatibnem, 

Hcatexplorareremaliquam.aliasremexploratamapprrbJre XdTudtih^^^ 

ftoseft. Vox fatis nota eft °®^*^*»* “.^"^““'cijjhocproxre- 

quamtradere. ’ ^ ^ eft voce doctrinam ali*. 

Exaggerat ea quxdixerat.vtma^ 
luccmconimqmfuntin tenebris, crudito- gisfupercilium ludxorum deprimar, 

rem inlipientium > magiftrum in^ntium, eandem fententiam aiijs atque alijs 
habentem informationem cognitionis & repetens. Per formam feu in. 

veritatis in lege. f*>i*mationcm,intelligit rationem mcr 

ratmn*^*’^*'*"' Timotheo fuo commendat Apoftolus.'^a"m^XMndoVui emam 
rauonem non tenet,non um docere qukm dedoern cenfendus eft. 

Retorquet in ludacos. illud ipfum, 
de quo maxime gloriari folebant, 
hoc argumento ? Quicunque Icgeni 
habent, eam^ue docent alios ,ipfl 
tamen eandem non pratftant , iniu- 
ftifunt, &fruftra legem prxtendunt. 
Iud*i legem habent, eamque docent 
ftant I..: » . . . d, alios , ipu tamen eandem non pr*- 

6ue i’nt ^^**»^“<^** funtiniuftij&fruftralegem pwtcndunt. Sola minor ponituv; id* 
interrogatme, vt acrior lic oratio, & magis hypocritas pungat. Minbri fubijcit 

^ 3 probationem 


^ Qui igitur doces alium , te ipfum non 
^ecs > Qm prasdicasnort furandum, fiira- 
ns ? dicis non moechandum , moecha- 

ns 5 (^i abominaris idola , facrilegium 
^mmittis > Qui in lege gloriaris , per tranf 
S*^lsioncm Deum inhonoras? 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


^<1 c A I» V T) 3» 1 T. 

probationem duplicem. Primum aflerit eos violare fecundam tabtSlam furto&ftduke- 
rio.Deinde primam facrilegio&contumelia,qMal*ditur honor ficglonaDei. Gu-mfu- 

daros reos peragit furti, adultcrijiiacrilcgij ac contumeli* >-non externa ref^igifefa^a prx- 
cipuc,red magis incernam cordiaimpuntatcm,vndc externafa«aa vc efferus impuri cor- 
dis proueniunc. ‘ 

Nam nomen Dei propter vos blafphc- C^uod in extremo loco in proba- 

mationem ex capite 52. Efaije,&36.EzechLclis..Eraus.einm ait: lugicer^oto dic nomen 10 
meum blafphematur. Etfizcchiel: Nomen meum raiiaum pollaiftis in gentibus ad 
quas intrahis. CJuid auti lit blafphemare noiticn Dei, ex antithefi fic collige : Sanctificat 
nomen Dei qui pie de Deo loquitur & (en tit, qui vero cultu Deum c6ht,qui (aii(ftirnonia 
vhac alios ad pietatem inuitat. Proinde is dicitur bla(pherharepqmen Dei,qui vel impid 
de Deo loquittir & fentit,vel fu perftitiofis cultibus Dcum colit , vel vitx impuritate alioi 
a confefsioneauocat. Vocabulum blafphemix Crxcum eft, & dicitur a^Aa7^6>noceo,'6d 
^Hfc^ifama. Eft ergo bIarphcmiaomneid,quo nomen & fama Dei Ixdhurintcr homines, 
cuius tria genera pofuit, videlicet, Erroneam dodrinam , Superftitiofum cultum, & Im- 
puram vitam. Obreruerur hoc loco diligentirsime , quod Tpiritus Deilin Paulo pfonun- 
cietblafphemiam & contumeliam Dci.clTe,li quis libi locum vcndicaa io populo 6cfami^ 20 
lia Dei fan<ft:a,qui fceleftam degit viam. 


Anticipat obicc^ionem ludxo- 
rum,qui meritis nitebantur externo- 
rum cultuum , & pratcipuecircunoci- 
fionis. Nam aduerfusexzquaiioncni 
ludxorum Regentium ita ratiocina- 


Nam circumcifio quidem prodeft , fi 
kgem feruaueris , Quod fi tranfgrefTor legis 
fueris , circumcifio tua in praeputium Ver- 
(aeft. 

banturludxi : Si nihil eft dilcrimiqis inter ludxum circumcirum,*6c gentilem incircum- 
xifum 5 inutiliter profedbo videtur a Domino ludaico populo circumcifio commendata. 
Quodlane cum abfurdum fit, non eft affirmanda ludxorum & gentium exxquatio. 
Paulus refpondec primum perconcefsionem,cui moxfubiungiccorrciflioiiein.Circum- 
cifio, inquiens, prodeft quidem, fi legem feruaris. Hxc concefiio eft. Sequitur corredtio. 
Qiiod fi tranfgrelTor fueris legis, circumcifio tua pro prxputio reputabitur. ^Cxt^rum hic 
dux quxftiones excutiendx funt : Vna,cur dicat Paulus circumcifioiicm vtilem efi'e,cum 
alias manifeftecontradicat. Altcra,cur requirat obferuationem legis., vt circu/m^fioprp- 
fitjcum conftet, legi neminem polTe fatisfaccr^. Ad Priorem quxftionem ita refj^ondfn- 
dumeft : Circumcifio fuo tempore profuit, non vtcultus perfe>redvt.;eftimonipm8cfit- 
gnaciilum externum fauoris Dci,(ymbolum vitx & telTera quxiia profefsionis.Loquituf 
jgitur Paulus de circumcifionisnatura,qual is erat antequam eft per Chrifti mortem abo- 
lita. Ad pofteriorem quxftionem dico, quod lex circumcifionis peculiaris, qux circumcl^ 49 
fis datafuitjdequahicloquitUr Paulus. Hxcrcquircbac fidem promifsioHis , videlicet 
quod Deus in femine Abrahx,hoc eft, in Chrifto velit benedicere eis, qui in femen AbtSif 
hxfiduciam collocant. Requirebat prxterca ex fide obcedientiam, qux tametfipcrfe^ 
non erat, placuit tamen propter fidem inpromilTum Abrahx femen. Hxcintctpretitua 
fumtacftcxi7.8C22.cap.Cenef. Hinc vniuefialcm doArinam petamusde Sacramehtiai 
noftris, de quibus fr-uftra gloriantur qui legem eorum non (eruant. Baptifmu.<qiWderii 
prodeft, prodeft & (aera Coena,S<d fi legem bapti(mi,fi legem Coenx feruaueris, hoceftjSi 
credideris in Chriftum, fi poenitentia (eriam egeris, (i Deo ex fide oboedientia prxfVireris. 

At G tranfgrelTor fueris legis Baptifmi, fi violaucris legem Coenx, vt baptifmus tuus fit ti- 
biimmundicia,itacoenatuaprofkna tibi rcdditur.Ruit igitur opinio coru, qui vlu-Sacra- 
mentorum feiuftificari putant, 6c meliores elTpalijs, nili viua in Chriftu fiducia accedau^ 


Ergo (i praeputiu m iufticias legis cufto- 
diat, nonne praipiuiumipliusprocircum- 
dfione reputabitur ? & iudicabit quod eft 
ex natura praeputium , fi legem feruaucrit tc 
qui per literam & circumcifionqm tranf* 
grdToreslcgis. i. 


Ex ratione pofita infert cxxqua- 
tionem ludxorurh & gcnriii, & prafcl 
rogatiuam externi fignitoll^t. 
autem phrafis Hebraica paul^i uft 
obfcurior, hanc pericopam peri- 
phraftk6s reddam j hoc nigdo .• St 
gentilis legem circumeilionis , qu^ 


10 


i 

t 

i 

I 

< 

< 

1 

1 
1 

X 

2 

i 

c 

i 

t 

i 


^9 




A D 


luke* 
rn Tu- 
iprx-* 
:i cor- 


roba- 
)ieba- 
onfir- 
omcn I O 
>usad 
Hficat 
nonia 
impid 
: atioi 
:eo,*8d 
ni nes, 
&Im- 
>nun- 
fatni- 20 


udxo- 

terno»' 

ufttci- 

onent 

3cina- 

rcum- 

ndata. 

uatio. ^ o 

rciim- 

redio, 

imhic 

'cjcum 

0Pr9r 

ndfn- 

^uitu^ 
nabo> 
umcfl 49 
Iclicet 

c.tanQ 

Wdeni 
:c%Si 
ri teris, 
sficti- 
Sacra- jo 

e^) 

aqua- 
t prail 

. 6:1 

peri- 

::r Si 

» 


lo 


ll O «M S ^S. 

Del circuracifus , & damnabit fiio honefto exempto ac vitae innocentia ludacu m, qui de 
extern cgistoeremoma gjopa^ur finie vipaftde pbwdicntia erga Deum. Hic ten fus 
cft huius pericopae. Nunc vocabuU quxdani explicemus. Ahranaclafis eft invoccPrx- 
putij, ter repetita: Narrte'kiirdWij#lbdshfttj©ny^c6i pro fubieao ftimicur, hocert, pro 

&carnis opponitur circum- 
& circumci^onemibeiidiadys cll, vocat en inj lite- 

rnt;:y:;3 fn; '07*51X3 '1 JO iq sTl'; : ■ . *tvf. * 


nibtiscft,{^exDeo, 

.-3 ■ :;inL 


ao 


j >i‘Jap & iOidts 

dicitur. Senfusautem huius Jou' tft: 
-ir.:?rjr! Quir^iputarn protefsione extetjia Sc 

&fp.titnahse.rcumciflonisXi«ralh;qpfc««rrfn,Jim^^ 

Corpoie,Spirituahs vero,qu* & iro clltrtut^eft qu* in fidepurificante corda & .impu-> 

tante morem hominem confi(irt->Nontft igitrtvwusludiusqnieftlit^^^^^^^^^ 

circumcrfil Sed vtverus ludius 
eft qni eft fpirlw Iadan«:na vOWc.rA.rtieifibeft^Ua-rpiritu ftt. Vtlitera Eco fi/n^S ' 
cat;- quicqu.dforisapparet fine vera animipietate’: i]>iritus fignificat mot Jm^Shi 

Quod aurem drcitur : CuiU.Jau» n»ii.«*h«hfi,ie*,fi.d bxCteo ift, opptfnitiu p™ue^b 
ludaqrum md.cio.qm externa c.rcumciltone tumebant, cum interim de vera cordkcb 
J cumcifione nihil hk a RinhSde ludio & circumcifione dffputadtir* 

re<aifs^emu1tohodieaec^^a»i>bfruBt!,qW!<hiSacramet!isacCiHi(lMao-titi4lod}ne*- 

amm, pietUte rhrafc,,,w gtemrtWK‘ Iis enim redi obi,ci poteftenon qui eft!«l^t® : 
Chnftianns.isan_feanul6ft!n4tf <}« eft in aw^^^ 

qai elVin oreuItoChriftianNi Chriflianys 4^te«iptiflhus'Ldis,-qno 
danturabopetibn5mortuis,Veteeftbaptift#ds!Hftriilhil^ictrahuritd 

tojam,ne^crtteris«c 

.. J- i.. rp.; . 

irf? 


m*-' ^£* * 


■'iu.m OO ob Jfl; 'I 




^9 


c-A=-.p 


. 1 : 


• rt.> 




■jq «.a oitil:: • 

'.1:^0 5vi; ^ - 

• . / , i . -3 prdTogAtiu^ tuJ^vrf^exi^i/at ex^^updpjme^JifH ftih p^fdte: qud ex-; 

4qtt^ionecQnfirf^t>u j^ufatmam prxtudictorfimj yiitluet 

quofi n^o t^luddusMecgentUis optrfbtfs legis i^e». htinjit infert expoTittonemgy^tui^ 

uiujhpcdtumk qnaexfdetSrquamtuifru^um i^l^^^prMoiuimis/Hmmim^Ad omnes botntnes 
&gmtspromrfiueperftnmconursds(. ^ 

? ‘o*yi< ;-.*3 : i.r;7 .?Jm.rr: ai ij^uijijoSnr- 

<Jrdo ^ fartts 

" • ^ .'••• ■ «oi- 3 1:: M,iurf.;;.7or-5:' 

VArits hufustapitk Jrx c&iifiitui pisjfunty qukrum ^tmu eB^tif ip ftd^ogattHA lud torum, quan^ 
tnmfciUctt Ad dohAgiatuita attinet * ^cundl , tH correpo in qua eicaqujtludAos & gentes, quantum 
^d merita attinet Vtrofque enim fub peccato ejfepronunciat. Tertia, eif confirmatio fecunda per dttJaProJ. 
phetica, ex quibustotajupertor dijputatio de reatu totiusgeneru humani condudttur. Quarta j elfexpo- 
fifiegratutu mfiifiudorfis^ircHmftannjudufarurn &* ^'^uum tUvfirata. Quinta, cttUedto esi expofvtfl^ 
>ftstnpn^pri^fffitmem vn4it nfertur ommf glorianonts (uer/io. Septta,eii ofhnfio amplrucUnis gratui^ 
**^fffiifi(ati^U»YideUcetqu9dpr9mifiue pe^rfineat ad omnes qui eam fide apprehmdere non recujant. Et 

C ^ nequn 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


C A I* ▼ t 


1*^1 I. 


EXEGESIS terti i CAPjtTlS, CVM 


o B S E K V A T I D. J«.£ C-T A,R V M, 

.v.t=n' -'iq GD 

^ V ID igitur habet in quo prxcd-. 
latludjeus^ aut qux VtUitas dr* 
cumcifionis^ Multum per omnem mo- 
dum. 


obiedio ex eporueft9 
:i; idiSf^cr^ ^^pbf^oLus in fine fecundi 


pitis , ludzos nihilo melior^ gend-*. 
bus elTe propter externum titulum & ^ ^ 
j . yc^pu^afionem ^rnh;. quod quia 

luasi mtoleribHe Judicabant confert duplite^ reotentmm, videlicet quod lud 

ftencgentibiis, & quod non ptieftent. Priftwe quidem eos, fidqna‘gftniitarerpiCias. 
Non vei6 pr*ftate,fi meritt ftluos fpqiftesj iffilmat. V^CTim virique EmulreiTunt,itt 

neutrihabentanetitaquibusniti p.oiWntcOram tribunali D«k ( - 

■Namprimamquidemqpiiawncredb 


r 11 * ■ ,n ccllcreludjeos, fumta abeneficijsOei 

tafiintilliSotUCulaDei.^ cjrgaipfos-.Iudgis concredita funtora^ 

culaDci, .&nongcnubu?f. . Igitur ludai pric^unt^ny^ Qraci diltinguuntiq,. 

ter vocan^orafula qu* a J>eo diwn.tpr familiari fermone, fcu yt 

Cr^9^1oquuntur , id cft,DratiQ.nc ^luta. , autem appellant oracula 

vqrfibus edita^quos furentes vates fundj^bat,qualcafunt Apollinis. Intclligit igitur Pau- 
lus per oracuiaiDeb leges Dei> acprimif^ohes Adamo primuni, deinde fequentibus 
tribus AbMham>iraac,bicob,&mulci$ ali jafa<Sbi$u. Hoc foco obferu a collationem ludaeo- 
runv& Chriftianorum^Naut Ypludxispiratfqgatiua quatumcbantaduei;(us gentes, ipfis 
inutilis erat fine vera animijpictatc, ita& 0irift|ani5 bpdiq inutilis cftprxrogatiua, qua 
gloriantur fe prxftare >’urcis,iiifi vita acpjfH^Ei^apwfcrsioncm c5;primcrc conantur. 

^ . . nir •:.d5rr(L»-'2iiO ’ . i< 

Quid ehim fi quidam tllonim foetwnt. y Obieaiohacnafeitur ex proximo 

inct^liiPnum incrcduii»s eor«Btfklcm r*Q>«>af«r Nequ?eft quorumu.s, fed 
/-r ' - • I» i.n(irn)<>runi & mubanuum de pro- 

Deifacietirritam.Abfit. . ^ oci ob incredulorum 

multitudinem & ingratorum. Spufu^.au^™^obie4tionis hiceft:Plurimi ludxorum fue- 
runt ingrati & increduli. ErgofidiQS Dei' fai£^e(J^niu.ideft>nonxompLquitpromirsio- 
nem faSam patribus.Sed Paulus confequent^m negj\| aboipinationis particula , Abfit. 
acfidicaiiindignumhoceftcogiatu. Nequaquam enim promiftiones Dcipropterho- 
minum ingratitudine irritx fiunt. Nam nullo modo ob multos malos paucos bonos ab- 
ijeit. Neque enim promiftiones edit* fune alio confilio, quam vt?arum tantum partici- 
pes fiant, qui eas fide reccpcnnt,alij comminationibus fuyacent. , 

Sit autem Deus verax, omnis autembo** t rerponfum datum ar- 

mo mendax. ' |u>rientd fumto a Dei ptoprittare: 

Qui verax e(t,prxttat pro mifla. Deus 
eft verax, Icitur PromilTa prxftat. Sola minor pdiiitur aWipIificata antithefi Rhetorico 
more,ac fi d?cat:Longe aliter iudicandttm Cft de Deo quim de homine. Nam homo qui 
temere (xpe prominit,fxpe etiarn non Rat]^omiAis.Sed Deus nihil promittittemere, & 
quicquidpromittit,pfxftarcab(q 5 omni dubio dccreuit.Nramipravcritaseft.Vtergopri- 
or huius antithefeos pars commendat nobis fidem Dei, Koceft, conftantiam Dei & veri- 
tatem, cum in promifsionibus tum in minis. Vnde confolatio nobis petenda eft, fi promi- , 
fiombusfideadhxrcamus,6ciudwium «K tim^ndiini, fi ^ promifsionibus recedam* per 
incredulitatem : Ira pofteiior,hominii ifigenium nobis dcpingit,qualefitfua natura, vt 
quod & mentiri & fallere & falli pofsit.Neq; tamep hoc ita accipiendum eft,quafi nullus 
homo verax inueniatur,fed de eo quod fieri poteft, loquitur Apoftolus,vt longe aliud dc 
Deo,qui immutabilis eft, ftatuamus. 


40 


Q^madmodum feriptum cftiVtiufti- 
ficcris in fermonibus tuis, devincas cum in- 
dicaris. 


AEtioIogia eft refponfi a teftimo- 
tiio feripturx, & exempld Dauidis 
ftirntai; Dauid pcccauit j fcd nihilo- 


io 


50 

< 

< 

r 

1 

c 

r 

40 p 

A 

ii 

c 

n 


« 

ij 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


fi. a 



A D 


A 0 M A- N 0 S. 


re feruaturu promiTsiones iis! 

nibf. 8 ceuentibus,verax 3 eprXe^^^^^^ fitdeeoiudiciumcollatispromififo. 


IO 


20 


mu-. 

III &: 

quia 

pr*. 

iciis» 

it,iu 


:prjc« 
sOei 
tora-. 
icin*. 
Tcu vt 
acuU 
Pau- 
is pa- 
dxo- 
>ipiis 
i,qua 
ntur. 


amo 

S, fed 

i pro- 
orum 
nfuc- 
ifsio- 
Abdt. 
srho- 
Ds ab- 
irtici- 


40 


m ar- 
ttate: 
Deus 
torico 
IO qui 
sre,& 
;opri- 
5 vcri- 
romi- 
n* per 
ura,vt 
lullus 
udde 


Hmo- 

luidti 

ihilo- 

ainus 


50 


Quod fi iniuftici;} noftra Dei iufticiam 
commendat, quid dicemus, num iniquus 
IO infert framffecundum horni- 

ncmdico,Abfit. 


H«c obie<ftio oritur ex refponfb 
daro ad praecedentem obiedionem. 
bi Deus, glorificatur, & iufius exeo 
declaratur, quod promifTa leruetpec- 
qui punitPCccatore« Oi ;«* * • a • • satoribus, profedtq videtur ini ultus 

dicatur DaralL'irm^*'^ “ntum per inftantiam. Solui autem d-reAe poteft hoc modo ; Si 
glorificadonis ""“““flimvtcaulTam. Non enim caudi 

uit fedouiarefini^ /i P‘^^®nnbus. Deinde non recipit Dauidem Dominus, quiapecca- 

dlSft?uvi^'nT 

**P'®“U*m,non iuxtameamfententijm. , i 

mnn.b quomodo iudex erit Deu$ H«c inflantia oppofita obiedio- 

ni pr*ccdenti*fumtaa contrariorum 
di. Igitur, Deus iniuftu* non eft Nam 'lu- 
nata lunt in optimum ordinem riiducere, atque (imulfnriT™^ ** 

tepplTutm Quare cum Deus mundum iidicabSuseft^nef^^^^^^ 

fpicitautemPaulusadlocumquieflGenefl lo vj “ Re- 

non faciet iudicium?Iudicare feu iudicem efl? eft Drocr^l?”' terra», 

quatequii„iquumiudicat,uonproprii,fedcaWhriftkX ."udexd^^^^^^ 


Si enim veritas Dei per meum menda- 
cium abundabit in gloriam ipfius. Qu^id 
ego adhuc tanquampcfccatoriudicorf ’ Ad- 


puo abfurda colligunt aduerfarif 
)Pau|i;ex rerponfionc proxima. Pr>- 
mumiifi veritas, hoceA^-conftanspri^ 
milsioDeific illuftrior permeumen- 


nonpotius (quemadmodum de nobis ma- 

leloquuntur,&ficuti quidam aiunt nos di- eft, per mc^oi p^qatum, 

ccre)laciamus mala vt veniant bona > Ouo- propter peccatu mac^uf^, 

rum damnatio iufta eft. ^ ouod a ^mnan. Nibil cniih 

gloriam Dei illuftrat, merit® 
caufTam Nam Deccatum m»r r committi &ijaciam (ecundum non vt 

ne^em^qperrec^iirxfunt^^Xr^^^ 

Quid erjjOj prarcelli mus? Nequaquam» Redit^adqu^ftiopem in prmoipti^ 

sas^assra^ 

ame^aufisredditis , ofkndimus . ]V. jtonhtm^P: r.efronfipnem diam 
luasos & Graecos omnes fub peccato .fuptrius.de .cxaequadone ludaeuruih 

& gentium, & fimulrepetitpropofi- 

t .Qucmadinodumfaiptuineft: Noneft^^ : 

pronun- 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


34* c A P T T 

iuftus, ncvnus quidem, non cftquiintcl- 
ligat, non cft qui exquirat Deum. Omnes 
dcclinauerunt, fimul inutiles fec^i funt, 
non eft qui faciat bonum, non eft vfque ad 
vnum. 


pronunciatis Ibripturx pcr locum h, 
contrario. Nulli funt iufti. Ergo om- 
nes funt peccatores. Antecedens pro- 
baturper remotionem caulEirum iu- 
llicix:qux funtredum iudicium, vo- 
luntas & conatus iiue prsilandi fa- 


rceula iuftici* tollitur,qux cit redtum ludicium.A^um aoditur.iNon eu requirens 
necatur volutitas.Cum rubiungitur:Omnesdeclinauerunt(rc^liccca reda iufbc»« Yia)& 
inutiles faai funt, videlicet quod non fit qui faciat bonitatem, ( fcilicct iuxta fcntcntiam 
legis )& ne vnus quidem, conatus feu prxftandi facultas adimitur. Loquitur autem hic 
Paulus de homine qualis fit per naturam, non pcr gratiam.Dcinde loquitur non dciufti- 
cia fidei fcd opcrum.Dauid enim cum hxc diceret, abfqueqmni dubio iuftus fide hiit, ct- 
fi legis operibus non fuit iuftus.Obfcructur hoc loco validifsimum argumentum aducr- 
fiis affertores liberi arbicrij,quod ad iufticiam fpiritualcm attinet. Quatenus enim homo 
Cbi relinquitur extra gratiam, nullum ei prorfus in asionibus falutis liberu rclinquimr 
arbitrium. Quare monemur noftrx corruptionis, vt agnita natupli infirmitate, comgia- 
rous ad verbum, quo formetur iudicium noftrum, petamus Spiritum fandum, vt & vo- 
luntatem fledat,&: vires prxftandi qux ipfi grata runt,fuppeditct. 

Sepulcrum apertum guttur eocum, lin> 
guis fuisdolofe agebant. 

Prophetxad verbum, nifi quod pro dolofe agebant, cx Hcbrxo vertendum eratpartien- 
tur vd blandientur, fed Paulus fecu tus feptuaginta intcr{)retcs, genus pro fpecic pofuit. 
Blandicixenim dolis & fraudibus deftinacur. Senfus autc Pfalmi hac comparatione ab- 
foluitur. Quemadmodum cxcadaucrc putrido, aperto fepulcro foetores pcftilcntes exha- 
Unuita excorde impiorum per guttur, quafiper apertum oftium malaproficifcimtur. 

Venenum afpidumfublabijs carum. Hoc teftimonium exPfalmo 140. 

defumtum cft, cuius fenfus eft: ita 
impiorum pcrniciofa & Icthifcra cft oratio,vt veneno afpidum oblita labra videatur. Af- 
flatur enim exitiu & mors p impioru'medacia,malcdida,calumnia$, obtrcdationes,&c. 

Qiiorum os maledidionc dc amaritud^i- 
ne plenum. 


Alio teftimonio ex Pfalmo y.dc- 
fumto,propofitionem confirmat. Ex- 
prcfsit autem Apoftolus fententiam 


20 


30 


Hoc teftimonium ex Pfalmo lo. 
eft defumtum, quo id quod figurate 
‘ ^ dixit,exPfal.f 40. fine figura dicit. 


Veloces pedes eorum adefiundendum HocEfai* teftimonium eft exeap. 
conm.io inviis 

Corum,& Viam pacis non noucrunt. id cft, acuti, vt iit mctalcpfis. Nam 

pcr acutum penetrabile, pcr hoc velox intelligitur. 

Non eft timor ante oculos coram. Hoc admodum appofite ex Pfal- 

mo i 6 , adiungitur, vt impietatis fons 
fnfOftftretur,qui eft carere timore Dei. lamin fumipam contrahamus defcriptioncm, in 
qua, Paulus deprauat* naturx imaginem proponit. Primum, adimitur homini iufticia. 
Secutidojintclligenda, Tertio, tribuitur homini dcprauatavbluntas. ^arto, omnes 
eadem turpitudine inuoluuntur. Quinto, mctaphoricispidlurisoftenditur, quibus pq- 
tirsimumvitijslaborenthomincs nondum renati. Sexto, adimitur homini fons omnis 
virtutis timor Dei.Tametfi autem in fingulis hominibus hxc flagitia non emergunt, hy- 
dra tamen ifta in fittgulorum pedoribus, qux nondum funcfidepurgaw,latcn s 

" ■ • ? 
Scimus autem, quod quaecunque lex di- Anthypophora occurrit cxcepti- 

cit,ijs qui in Icgefunt, dicat; bni lud«^m,^4ui addudateftinid^ 

nia Prophetica in gentes torferifnr, 
quafi ad fc non pertinerent. Verum iftam hypocriticam cxccpnonem euertit hoc modo: 
Lex qux dicit,ijs dicit quibus eft lata. Eft autem ludxiskta. Proinde Qux dicitlex, lu- 

dxis 


50 


10 ( 


20 I 


30 1 


I 

40 i 
< 
f 
r 
c 
t 

I 

\ 

i 

< 

50 i 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


um l 
oom- 
spro- 
miu- 

[D,VO- 

di fa- 
igens, 

leuiD, 

Y»)& 

i;Ltuin lO 

;m hic 

siufti- 

ultjCt- 

idticr- 

homo 

niitur 

tugia- 

&YO- 

20 

y.de- 
it.Ex- 
ntiam 
irdcn- 
>ofuit. 
ncab- 
; cxha- 
tur. 

o 140. 3 O 
il: ita 
ur.Af- 
es,&c. 

fio fO. 
gutate 


romakos. 




excap. 
n ftu- 

, Nam 


40 


t Pfal. 
isfons 
icm,in 
Lifticia. 
omnes 
inspo- 50 
omnis 
ntjhy- 
'S 

ccepti- 

iffiirto'- 

ferifnr, 

modo: 

\i, lu- 
dxis 


10 


'n Ҥo teftimonia addut^a, non folum ad gentes, venimeriam ad Iu- 

Finis cur vniuerfum genus huma- 
num reum peccati peragat fcriptura. 


Vtomncosobftruatur, & obnoxius fiat 
totus mundus Deo. 


Proptcreaex operibus legis non iuftifi 
cabitur omnis caro coram Deo. 


Concludo refutationis preiudicio- 
rum^dc repetitio jppofitionis vniuer- 
falis^qux eft:Nullus homo iuftificabk- 


j VIUUC;- 

denton^rariim fft ^®"'“^>^.“^»<imodu copiole hadenus in refutatione prziudicicrS 
ritabomni hnmin. fcriptaprzcipit&reqiii- 

mlouThzc^ 

*0 ri^n^aeoretSaS 

petibusvllis hoce^ nei^elfo >nterhomineslocutuseft. Nemo ergoiuftificaturo- 

nafideiiuAiciamorndu^ Ve ergo ftuaus bonitatem atbons wdicat:itaoperabo- 

Perlegemcnimagnitio peccati. ^tio propofitioni. i contrario 

tennamreacouetfionem.propon.tiuftici,mgm^^^^ 

prxindicijs, 

uu* fux caulTx , hoceft, gratuitxiu- 
ftificationi obftare videbantur, & coU 

quali, fitiuV\iafidei.StS^^ 

re 7 el\'mentt exM expofitio multas circSftantias, quas Rheto- 

cedarnudT& pnufquam ad texmsenarrationemac- 

telliei Dotit- m.oH ^ 

prSf S donec face vefbicosiefti, 

W«urca ® *Uuminetur,quod cum fit h*c difputatio de 

Sfon ! eft ft redditur.Prima igitur circumftantia diftin- 

eft thfnn.lir lufticia legi, a lufticia fidei feparatnr. lufticia legis eft ex lege, iufticia fidei 
i o iuftifi^ vf 8®’ ®®’*‘'‘^*®'*’®u®ftantia eft cauflz, videlicet quod iufticia fidei dicatur Dei 
com nmk' ?•'** P®° , & qui Deum autorem habear. Tertia circumftantia eft 

Aderit enim Paulus, ddei iudiciam habere tcftimoiiium Mods & Pro- 

pn«arum.^iartacircum(kntiaeftinftrumcnti,quohominihxcDciiufticiaapplicatur 

enim Quinti circumftantia vniuerfalis beneficii cft.Affirmac 

circu hanc Dei iufticiam omnes credentes dncdifcrimine admitti. Sexta 

cxxquationis omnium hominum, quo ad meritum attinet, viddicee 
X in meritum mortis & damnationis, atqj ideo non elTe caulTam, cur vnus 

tihum^ani‘fi’''’'*'"!i°"®P‘'*j“S*“''‘ Septimacircumftanna.eftexclulioiii, omnis meri- 

Princioab-i omnes deftituantur gloria Dei. Odaua circumftantia, eft caulT* 

y cpaiiscfficientis,quieftgratia&fauorDei. Nonacirtumftantia, eftformziufti- 

ci« 


40 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


m 


Im 




^6 c A P V T 1 1 I. 

ciac fidei, qu* eft per Icfum Chviftum, qujc fide pofsidetur.Dccimacircnmftan- . 

tia eft materi*. Eft enim huius iuftici* materia fanguis Chrifti,hoc cft,vi<aima cum tou , 
oboedientia cum crucis tum legis. Vndecimacircumftantia eft temporis duplicis, hoc eft, 

& eius quod pr*cefsitaducntu Chrifti in carnem, & eius quod poftea fecutum eft, & fe- 
quetur vfque ad confummationem fteculi. Nam vc homines ante Chriftum exhibitum 
quotquot crediderunt, haefidei iufticia placuerunt Deoiitapoft Chriftum exhibitu ea- 
dem fidei iufticia Deo probatur.Duodecimacirciimftatia & vltima, eft finis duplicis hu- 
ius iuftici*, Prioris quidem, vt foli Deo tribuatur laus iuftici*, Pofterioris verb, vt omne 
humanu meritum conticefcat,& omnis gloriatio humana excludatur.Has circumftanti- 
as omnes continet harc Pauli expoficio, quibus rite perpenfis a pijs ledoribuSjgratuit* iu- I O 
ftificationis dodrina facilius intelligi & iudicari poterit, quarum fingulas in textus enar- 
ratione fufius explicabimus. 

Hifcc verbis prima & (ecundacir- 
cumftantia exprimitur. Prima, quod, 
iufticialegis fit diueria a iufticia ndei, 
id quod differentia hac fignificatur, Abfq; lege, ita enim colligit Apoftolus : Poftquam ex 
lege non eft iufticia,proponitur in Euangelio alia iufticia, qu* ex lege non eft. Teneatur 
ergo omnium primum h*c differentia inter ivifticiam legalem & iufticiam Euangelica, 
quod illa ex lege fic,h*c abfque lege. Vnde h*c certifsima dodrina fequitur: quod lex fcu 2.0 
legis opera, neque fint principium, neque caulTa,ncque pars,neque forma, neque cofum- 
matio iuftici* Euangclic*,quacredentcs iuftificati confiftunt cora Deo. Secunda circu- 
ftantiahicexpreffaclEquod Euangelicaiufticia fit iufticia Dei, vc qu* Deo accepta fit & 
probetur, Deumq; autorem habeat non homine.Hoc Paulus ad Philippenfes j.hifce ver- 
bis declarauNon habens meam iufticiam qu* ex lege eft, fed illam qu* exfide lefu Chri- 
fti, qu* eft Dei iufticia in fide. QuodautemOfianderinterpreutur hic Dei iufticia, qua 
Deus ipfe effentialiter eft iuftus, refellitur in hac ipfa expofitione in nona circumftancia, 
vbi Paulus formam hui® iuftici* facit 'hchvTfuffjVy qujc eft in Chrifto Iefu,& infra vbi aper- 
tifsimc dicit, nos iuftos fieri imputatione oboedienti* Chrifti. Cum autem audimus Dei 


Nunc autem abfqj lege iufticia Dei ma 
nifeftaraert. 



qui valeamus,^ ^ , ..... 

bus Paulus annedithanc expofitionem conclufioni proxim* , videamus , ita enim ait: 
Nunc autem abfq*, lege, ac fi dicar.Cum iam palam eft, omnes homines effe peccatores & 
iniuftos,atque adeo nullam homini contingere ex lege iufticiam, (equitur aliam queren- 
dam effe iufticiam,ijs qui nolunt in fuis peccatis perire, atque hac Dei effe debere nac ra- 
tione manifeftu euadit:Quifquis iuftificatur,aut propria iufticia, aut Dei iufticia iuftifi- 
cctur oportet.Nam alias iuftici* formas verbum Dei non agnofcit.Sed iam oftenfum eft, * 
neminem iuftificari ex operibus.Proindencceffe eft, vc quicunque iuftificabitur. Dei iu- 
fticia opus habeat, qua fibi imputata, iuftus coram Deocenfeatur. Manifeftari, hoc loco 4 
eft rationibus &teftimonijsfcriptur*oftendi, ficuc ipfe Apoftolus (e interpretatur ver- ' 
bis fequentibus. 


40 


Tcftimonium habens a lege & Pro- 


phetis. 


Tertia circumftantla expofitionis 
Paulin* de gratuita iufticia, videlicet 
quodfitcomprobata ceftimonio legis 
& Prophetarum. Eft autem h*c circumftancia addita propter eos, qui dodrinam iuftifi- 
cacionis gratuit* canquam nouamafpernabanturiquorum obiedionem ancicipiat Pau- 
lu8,neabfentisdodrinain calumniam ab hoftib® raperetur. Admoneamur igitur exem- 
plo Pauli,ncquicquam in Ecclefia doceam®, nifiquod teftimonio Prophetico & Apofto- 
lico comprobare poterimus. Admoneamur quoque,quod dodrina iuftici* gratuit* non 
fit recens nata , (ed quod fuerit perpetua Ecclefi* dodrina omnibus temporibus. Ob- 
(cruetur atTTttVAxAitCTf in vocabulo legis. Nam cum dicitur,finc lege, opera legis intelligun- 
tur,cum rurfus dicitunTeftimonium habens a lege,legis nomen opponitur Prophetis,et 
ipfum Mofcn feu penteteucon c6pleditur,cuius vniuerfa dodrina ad quatuor capita re- 
uocari poteft quz funt hiftoria , regula vitz, promifsiones & commitationes iegdes, & 
foedus gratiae cum fuis Sacramentis,in quo foedere huius gratuitf iufticif promifsio coti- 
netur.Habet autem Mofes de hac gratuita iufticia tria teftimoniorum genera : Primum, 
Aperta dida, quale eft hoc, Semen mulieris conteret caput (erpentis. Item, Benedi- 
centur 


50 


10 


50 


40 


50 


■ , ''t 


i. 

i li 




I ] . 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


iftan- , 
icou^ 
accft,^ 

& fc- 
>itum 
tu ca- 
is hii> 
omne 
Unti- 
itxiu- lO 
I cnar- 


dacir- 
quodj 
i ndei, 
am ex 
icatur 
5 clica, 
exfeu 20 
Sfum- 
circu* 
afit& 
bc vcr- 
Chri- 
iy qua 
anci a, 
iapcr- 
us Dei 
digni- 3 ^ 
conft- 
5, qui- 
imait: 
ores & 
a^ren- 
lac ra- 
iuftifi- 
jmcft,* 
Dei iu- 
icloco 40 
urver- ‘ 


Itionis 
delicet 
io legis 
iudifi. 
tPau- 
exem- 
poflo- 5 O 
:xnon 
Ob- 
ii gun- 
iecis>et 
licare- 
ies, & 
o coti- 
mum, 
enedi- 
centur 


AtfitoaiAKOS. 

cenenr in (emine tuo omnes gentes. Deinde,typos,quibus adumbratur hoc Dei donum» 
vt (aCTincia patrum, qux fuerunt afpedabiles quxdam conciones de materia huius iufti- 
cix, videlicet Chrifti vi^ma. Tertio, exempla vt Abel,Enoch,Npe, Abraham,&c.de quo 
icriptumeft: Credidit Abraham Deo, &impuutumeft illi ad iufticiam. plura de cedi- 
monijs legis & Prophetarum in quarto dicentur. 

lufticia autem Dei per fidem I e s v Hxc eft quarta expolitionis cir- 
Christi. • cumdantia, deindrumenco quo ap- 

. ^ prehenditur gratuita iudicia.Edaute 

I o mltruiqentum apprehendens feu recipiens fides Iesv Christi, hoced, fiducia pro- 
mifsionis qux nititur merito Chridi.Obfcruetur proinde hic diferimen inter illud quod 
nos iudmMt,& inter indrumentum, quo apprehendimus iudiciam. Illud quod nos iu- 
dinnt cd ludicia Dei I e s v s C h r i s t v s, qui nobis natus cd a Deo iudicia. huius enim 
lulticia , QUX & Dei dicitur, credenti imputatur. In drumentum autem quo hanc iudici- 
am apprehendimus ed fides, hoc ed, fiducia promilTx mifericordix feu promifTx iufUcix. 
rides Itaque proprie loquendo nequeed principium , neque materia, neque formaiudi- 
cixgratuitx, fed tantum indrumentum ac veluti manus quxdamquaiudiciahxcgra- 
tuita per verbum oblau accipitur. 


20 


In omnes Scfupcr omnes qui credunt. Hxc quinta circumdantia bened- 

, ^ « cium gratuitx iudicixvniuerfaleefle 

docet. Nemo enim a gratuita ludicia excluditur,qui eam fideampleai non recufat. Of- 
tertur quidem omnibus promifeue fide accipienda, fed fide vacui, fua culpa & ingratitu- 
dine pcrcuntjiuxta illud : Qui non credit in filium,ira Dei manet fuper eum. Confola- 
Ditur erga nos hxc fexta circumdantia contra tentationem particularitatis. 

* Non enim eddidin£Iio. Omnesenim Hxc feptima circumdantia ratio- 
pcccaucrunt& dedituuntur gloriaDci. continet quintx.Dixic iudiciam 

j o mnes qui credunt, quo dido excludit non credent«?c^s"etduffonim^^ 

«frnnrT,'"- q«od cft peccatum. Nara oranes p?cca- 
u unt &rei funt.neceftquifquamqm fuis vinbus affequi poterit metam ptopofitain, 
immortalitatis glonam ; fed omnes veneno peccati infefti, in ipfo curfu deficiunt. H*c 
interpretatio fumta eft iproptia fignificatione gr*c* vocis qua hle Paulus vtitur. 

O 

luftifiantur autem gratis ipfms gratia. Septima & qftaua circumftahti», 

Ch fifT^ifed noftram"^^ S”"* iuftificari dicit, meritura «cludh*non 

AO rhfifti r< ^ noftram. Semper enim h*c particula,Gratis,noftfo opponitur merito,n5 

o gratuiro line omni noftro meritq,caufainDeofequitur,cumait,Ipfinsgratia, Ve 
autem vox , Gratia, folum fauorem Dei & milericordiam iufticix caulam fecit : ita omne 
humanum meritum excludit. NamvtvereAuguftinusait: Gratia eft nullo modo,qu* 
Qsod enim eft ex gratia, donum, quodexopetibus,eft’deW- 
tum.Obferueturh}c pruna & principalis iuftificationis noftr»caufa,gratiaDei:qu* gra- 
tiaeftvltrqneabeneuolentia & dlAx/.Dei. Vnde pie admodum h5clocoAm\rofius, 

U tih«ti,inquit/unt,quii nihil operantes, neq j vicem reddentes, fbla fide dono Dei iu- 
ititicati funt. BaGlius Magnus in oratione de humilitate , in qua homini adimit omtieoi 
< Q ? ^*^***^°^ materia, dicit, quod nulli glorari pofsint de iudicia f-atm Sc Chry- 

> « loltomus non minus eleganter in hunc ipfum locum : Non homo ed,qui operatur hoc n 
ocratigetur : Sed Deus qui omnia poted. Hinc patet, quod fandis patribus hx oradones: 
ominem ludificari gratis, & hominem fbla fide ludificari, xquipolleant. Prxtereaobfcr- 
«e^r etiam refutatio illudris omnium hominum,qui vUa opera, fiue prxcedAnt fidcm,fi- 
• icquantur inter caufas ludificationis ponunt; 

Pcrrcdcmtioncmquaecdin Christo Nona cirtumdantia» quxcdfor- 
I E s V. ma iudificationis gratiiitx, nempe rc- 

^ IeSVM CHRISTVM,qu* 

wiiuiucin abfolutionc peccato, m imputatione iudicix Chridi,& acceptatione cre- 

D dentit 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


^ CAPVTltU 

Jenri, ad vitam *t«rn»m. Vox Gr*caS™a»V»nfCgnificat proprie redemtlonemeaptrn^^^ 

• .,,nit«Drecio QuaieperredemtionemtotaobtedientiaChrlftiiivtel- 

ri drcr^d Xr ariAus «plicat Paulu. ad Calaus: 

Ch" is T V s redemit nos a maledidione legis, ft^u. oro nob.s maledicum. Patr. igitM 
Seriimft>luit,quodiufticiaDeirequirebat, apoteftate Diaboli nos eripuit, tanquam 
f ifaorTs manu.qui hominem tantifperreum mqrti$detinet,doneciuffu magiftratus m- 

betut eum dimittere, foluto non liaori,fed ei qui Ufus erat,pretio, 

p„porui.D.asp.opi»»,ium ^ ^ E.P»i. W,»' , „ 

i-n (angui ne CIUS. quod fuofanguine cmundaucritnos 

ipeccaus,atqueh*ceftdecimacircumftantiaprafentisexpqCtionis,inquanotaturma- 

«Viaiuftificationis,videlicetfaiiguU Ch a isti, hoceft.v.aimaatqueadeototaoboe- 
dientia Chrifti,qu* nobis fit meritoria ad falute , quando eam fide apprehendimus, tum 
enim filius Dei peccata noftra tegens fuo ‘»"8“/"® 

ma fententix Paulinx.qu® vt nobis njagis dulcefcat.analyfi quadam ^ 

mo iuq; loco ait,Dcutn propofuilTe Chriftum propitiatorium : quibus verbis rypum ve- 
teris propitiatorijjdequo Exodi 25. Christo dulcifsimc accommodat. Primum 
dat Deus,vt Mofes faciat propitiatorium exauro mundo, hoc eft, laminam auream. De- 
inde cius vfumoftcndit, dum inquit; Pones propitiatorium fuper arcam rupcrnc,&in 20 

arca pones teftimoniu quod dabo tibi. Hunc typum iohannes primo primx, & in 4. pri- 
tnx explicat, quod dc Paulus hoc loco facit: Quemadraqdu enim opetculo illo feu propi- 
tiatorio tegebatur lex in arca, ita Chriftus in Ecclefia tegit, abfeondit & expiat pecwca nq- 
lira,vt lex amplius non aecuiet nec damnet eos, quorum pcccau expiat fanguis Chrilti. 

Illi enim Deum patrem propitium & placatum propter hoc propitiatori^ habent. Ad- 
monet ieitur appellatio propitiatori] nos de duabus rebus, nernpe de ira Dei, « de reme- 
dio aduerfus iram Dei in propitiatore Iesv Christo. Deindeycrbum, Propoluit, 
£cnificatquod ChriftusDeus & homo Et ordinatus &conftitutusaDcoPontitcx. bi- 
cutienimMoEs propitiatorium ordinatione & mandato Dei arex impofitum^erat,ita 
hicnofter Dominus IesvsChristvs facerdos Ecclefix a Deo conftitutuselt, idquc 3 o 
in xternum, fecundum ordinem Mclch izcdech, vt Dauid & Epiftola ad Hebrxo^s tcltan- 
tur. prxtcreahicfic mentio* facrificij huius facerdotis &Emul foederis quodfangume 
ipfius (ancitum eft; Meminit autem fanguinis Apoftolus,vt ad typum rcrpicianius. m 
veteri enim populo nulla fiebat rcmifsio fine fanguinc , & fanguine populus in cohrma- 
tionem foederis afpergebatur : ita hunc typum accommodat Apoftolus ad Chnltum , qui 
fno fanguine intratin (anda fandorum redemtione xcerna inuenta, quemadmodu rule 
& luculenter hic typus in Epiftola ad Hcbrxos explicatur. Adhxc applicationis meminit 
Apoftolus,cum inquit: Per fidem. Nain applicatio facrificij Chriftijacafperfio fanguinis 
huius noui foederis fuper nos fit, quando in hunc propitiatorem credimus , qui pnert pro 
nobis fua merita , perfoluit poenam , & applicat fua merita omnibus credentibus. Huc 40 
illud Iohan. 17. Egomeproeisfandifico. Exhis veluti clementis definitio faccrdmis 
Chrifti huiufmodi extrui poteft iCniLiSTVscft facerdos k Deo cqnftitutuSiVt (ua yidi- 
ina propitium nobis reddat patrem , ac fanguine fuo tegat & aboleat reatum omnium, 
qui ad ipfum firmafiducia confugiunt, ac tandem cos vitaxterna & immortditatis glo- 

na dopet. Non inutile videtur hoc loco diftintucrcquafda appellationes, quibus 

dem rei fignificatur,rationis tamen aliqua eft diftindio. Appellationes aute hx lunt: sa- 
cerdos, Mediator, Propitiator, Redemtor,qux appellationes gradibus quibuidam^Cnn- 

ftlpfficium & merita nobis ob oculos ponunt. Sacerdotis appellatio gcncmis cU , 
fiimificat quod Chriftusfiteoftitutusin ijsquxad Deum pertinent, vt cxepiltoUadHe- 
brxos patet: Nam illud commune veterum facerdotum officiumfuit. Mediatoris 5 O 

latio propriam lacerdotisChrifti notam indicat, qux eft yt fe inter Deum onenrum,& nq- 
ixiinp* quioffendcrunt,interponat,vtquiconforsfitvtriufq*, partis. Deo emm vcradi^ir 

nitatc,hominibus vera humanitate coniunduscft.Propitiator dicitur abettedulacrihcij 

facerdotis.Nam Deum iratum placat,ipfum nobis conciliat, fadus propitiatio pro pecca^ 
ris noftris. Poftrcmo Redemtor dicitur ob fTudum,qui ad nos homines venit, ex eo quod 
Deus placatus fit. PerCuxisTi enim (acrificium placato patre manumittimur a lurc 
peccati, liberamur \ morte & damnatione, & tandem donabimur xterna vita, idquc nub 
ffs alijs uieritis,qHamvniciao 4 ri Sacerdotis, Mcdiatoris.Propitiatoris & Redemtofis be- 
neficio. 


IO 


20 


JO 


4 ^ 


5C 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


A O 


Rf O M A N O 8» 




K I- 

rum 10 
cnos 
ma- 
iboe- 
tum 
"um- 
Pri- 
II vc- 
nan- 
Dc- 

&in 20 

.pri- 

ropi- 

ano* 

irillL 

I Ad- 

cme- 

. Si- 
it, ita 
dque 3 o 
jftaa- 
juinc 
s. In 

i,qiii 
ufufe 
minie 
;oinis 
Ftpro 
Huc 40 
rdotis 
viai- 
«ium, 
sglo- 
tUca- 
t:Sa. 
Chri. 
:,qu« 
4He- 
ippcU 5 o 
,&ho- 
idiui- 

pC«Cj|r 
quod 
aiure 
e nuU 
ris be- 

Ad 


Ad-xleclatandam iufticiam perremif-* Vndccuna-citcumftantia de efH- 
fionem peccatorum prius fagorum qux viaim* Chrifti , eam enim non 

Deus toletauit : ad declarandam iufticiam 

. eorum , qu* polt Cnriltum cxhibi- 

fuam in prasfcnti tempore. tum fuerunt delenda : verumetiam 

ad delenda peccata prius fu^a , hoc eft, eorum hominum qui fuerunt ante Chriftum ex- 
hibitum. Atque hoc e(l, quod in ApocalypH dicitur : Agnus occifus eft ab initio mundi. 
£tftautemhocintypo,ideft,inracriftcijsfaaumeft: Virtus tamen cius infinita eft, qui 
finito eft palfus tempore. Peraque enim patres qui fuerunt in teftamen.to veteri, & cos 
1 o qui in Chriftum exhibitum credunt, idem Chrifti fanguis a peccato mundat. Vocat ita- 
que hoc loco peccata praterita fcu prius fwfta, peccata omnium patrum, qui fiieruntan- 
te Chriftum exhibitum, qua Deus tolerauit, id eft, remifit propter Chrifti viAimam. Eft 
proinde Monachorum infomnium de lymbo patrum detcftandum, vtcontumelioruin 
in fanguinem Christi,& vere ftatuendum aqui faluatum efle Abclcm atque Cor-^ 
nelium. 


In hoc vt fit ipfc iuftus,iuftificans cu m 
qui ertex fide IesvChristi. 


Duodecima circumftantia, vt Deo 
(oli tribuatur iufticiaiaus, quifolus 
iuftificatjideft, abfoluit a reatu im- 
20 putata Chrifti iufticia,eum qui credit in Chriftum propitiatorem. Hicobferua vnde,pcr 
quem , & quomodo contingat iufticia homini , qua homo acceptus eft coram Deo, vide- 
licet iufticia Chrifti a Deo patre imputaucredentu 


Vb i igitur gloriatio? Exclufacft. Per 
quam legem? operum ? non. Sed per legem 
fidei. \ 


Duas conclufiones ex fuperiori- 
bus colligit. Vnam, neminem pofte 
gloriari coram Deo ob iufticiam ope- 
rum. Alteram, iufticiam clTc ex fide 
fine operibus. Priorem interrogationis (chemate infert : Vbi,inquiens,eft gloriatio ? Elx- 
clufaeft. Hac fubie^ioneveluti parta vitftoriainfultataduerfus eos, qui de legis iufticia 
j O gloriabantur, & prx f^entcsconcemnebant. Infert enim ex dieftis : omnem gloriatio- 
nem carnis exclufam efle , vt ftatuatur iufticia fidei : qux fides non de fuo gloriatur meri- 
to, fed alienum prxdicat beneficium. Figurata hac locutio perinde valet ac fi dixilTetlim- 

pjiciter : Nemo poteft gloriari coram Deo, proptcrca quod nemo iuftificatur operibus ic- 
gii«. Nam cum gloria fit decus virtutis feu factorum praeclare geftorum, gloriatio hoc lo- 
i o eft fiducia meriti & operum. Facithic Paulus duplicem lcge,vt illqftrior fit antithefis» 
Vnani operum, quam decalogus docet , Alteram fidei , quam Euangelium docet. Neque 
enim hic aliud lex operum eft, quam opera, neque lex fidei ;diud quam fides. Hic ergq 
obfcrueturvnum ex prxeipuis axiomatis doArinxEcclcfix , videlicet quod omnis meri^ 
torum fiducia in iuftificatione hominis coram Deoexclufa fit. ^ 

Arbitramur igitur fide iuftificari horni- Secunda conclufio ex ruperloribut 

nem abfqueopcnbus legis. colleda,qu*& principalis propofitio 

- eft ,& ftatus primx partis Epiftolx. 

Hanc propofitionem antea in primo attigit, & deinde in hoc tertio longa expofitione 
tra<ftauit. Nunc vero ipfam colligit & validius infert, poftquam dedarauit,& firmifsimis 
rationibus conuicit, neminem ex operibus legis iuftificari poiTe. Hxc enim vis verbi 
Grxcieft ,quo in collectione Paulus vtitur. inquit, hoc eft, colligimus & fiib- 

da<ftisrarionibusconcludimus,ac fi dicat: Cum verbum Dei tantum duplicem iuftici- 
am proponit homini,nempe legis & fidei,hominis & Dei:quantum altera hominenn pec- 
50 catorem iuftificari neceiTe fit, Etiam immotis rationibus demonftratumeft, neminem 
poiTe legis ieu propria iufticia iuftificari coram Deo: Sequitur, omnes qui i uftificantur, 
fidei iufticia, qu.r clt Dei iuftificari. Atque hxc fententia fimpliciisima eft huius concluf 
fionis,qiix vt nobis magis dulceftat, aliquot colligam ex ea hypothcfts, quibus illuftrior 
hzcdeiuftificacioncdoCtrinafiat. Harum prima fit, de qua aliquoties fu pradidum eft, 
quod alia fit legis,aiiafideiiufticia,quarum illa ex operibus, hxc fine operibus contingat; 
Curn enim hominem dicit iuftificari ab(qucoperibu8,manifeftedifcrimen facit inter le- 
gis Sc fidei iufticiam : V ndc & nos difeamus no confundere opemm iufticiam cum iufti- 
cia fidei. Secunda hypothefis,quam hxc conclufio nobis fuppeditatxcft quod Chriftiana 
iufticia non partim operibus, paccim fide nicatur,ied quod ncfideiutiturp-Cumeaiaidi- 
<i D 1 cic 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


40 


C A » T T 


111 . 




l:i 


% 


l 




qu»>Sx5SsMm”onftL Hac ergo hypothcli aperte te- 

stantur wntificij,qu'iufliciimChriftianaraexfide&opetibuscomponunt.TMtia y 

pothefis quod omne meritum humanum ab hac Euangefij mfticiaexcludatur.Men u 

potneus,quoa oi i„,.ft„„i„.v„n«ihn5.ou*cumexcludunturabhaciufti 


nnthelis ouod omne meritum humanumau nac tuangeiq — - 

enim aliunde prouenireno poteftquam ex operibus, quie cum ' 

eia manifeftu eft meritum excludi.Non enim fieri poteft.vt fit effeftus fin^ufa. Q- . 
h vChefis,quod iufticia Euangelij fit ex fide,hoe eft,fiducia Mediatoris. H*c hy po^«fi* 
Kftltur hanc fidei iufticiam non effe qualitatem in nobis , fed donu^m 

«t onemiuftici*Chrifti,qu*fideaccipitur. , a 

promifcue offeratur. Cum enim dicit indefinite fine Jiquo articulo n^in^^ 1 3 

Lludi ab haciufticia,qui eam fideampledi non tecufat, fignjficat Sexta, auod^h^^^ 
nem iuftificari fide fit eum abfolui a peccato, donari lufticia Chrifti,& acceptari ad « 

xternam gratis propter Chriftum.Namcumdicithominemiullificariab(q;operibusl^ 

cis, clare locet, iuftificari non fignificare iuftum exiniufto fieri per fuam 
fane effe nequit fine operibus legis.Cum ergo id fide tantum fieri dicat Apoftolu^Chriftl 
iufticia proponit,quam in conuerfione fides apprehendit.Hxc hy^thefis latius in 
to quinto decimocapitibus huius Epiftol* explicatur,fimihter in Epiftolis ad Galatas 8c 
Eohefios Septima hypothefis eft confiitatio erroris eorum, qui per opera legis tantum ce- 
remonias Mofaicas intelligunt,chm pr^fentem conclufionem Apoftolus ex fuperioribuf 
collieat, in quibus homines ita reos peregit, quod ne vnusquidem fit,qui exoperibus le- 2 O 
cis iuftificari pofsit. Nam cum dicit Ao><(o>d*, non fignificat opinionem inccrum, fcd 
perfuafioncm firmam, quae quafi rationibus fubdu^s & explicatis,deduda eft. 

An ludaeorum Deus tantum? an non , Prolepfiseft. Nam anticipat ob- 
- • 5 >r>-iinnrlrtniii icAioncm ludxorum , qui ubi lolis 

&gcntium 1 certe degentium. Quandoqui- venditarunt gloriam , quafi De- 

dem vnus eft Deus , qui luftincat circumci- ^ ^ Polos ludxos refpiceret,eos6ue tan- 
lionem ex fide,& prsputiiim per fidem. agnofeeret, atque ideo per- 

tinere ad fe folos gratuiti iuftificationis beneficium, gloriabantur. Verum hancinanem 

fiduciamadimitApoftolnsIudxis,oftenden$nullumdifcrimen^e,necinDeo,quiynuHO 

eftSntum,nec in hominibus , qui eiufdem Dei funt populus. Quare gratuiti luft.fica- 

tionis beneficium non minus ad gentes quam ad ludxos pertinere concludit. Atq,hoc 

€ft quod fuprain expolitione quoque in quintacircumftantia attigit, vbi affcrit Apofto- 
lus^iufticiamDei perfidem Iesv Christi extendere fcin omnes & ruperomnesqui 
credunt. Hocipfumiuftadifputationeprofcquitur in 9. lo. &11. capitibus. Namifto- 

rum capitum feopus eft, vt doceatur beneficium Chrifti vniucrfale effe. Porro metony- 
miaquacircumcifio pro fudxis, & prxputium pro gentibus ponitur,vfitataeft Hebrxis, 
qui (xpifsime nomen figni ad rem fignatam , nunc prxfcntcm cum figno , nunc tantum 
2 eno reprxfenuum transferunt. Obferuetur hoc locodiligcntcr hxc Pauli diftnbutio, 
qua & occurrit tenutioni particularitatis,& admonet nos fidei, qua promifcue omnibus 40 
oblatura beneficium accipitur & pofsidctur. 

■ Legem igitur inanem fiicimus per fi- Obieaionis huius hic eft feofui. 

^ i Aur^ A-iKJli mnc Si fidei dodrina veram luftificadira- 

dem? Abfit.S^d legem ftabilimus. tionem & vnicam continet, videtur 

irritalcx,qux operum iufticiam requirit, &promittit vitam omnibus obfcruantibus 
eam. Paulus hancconfecutioncm negat,& affcrit legem ftabiliri perfidem. Sed huius afi 
fertionishic nullam caufam reddit, ne confirmationem nimium i^propofatione diuellat. 
Verum in decimo capite hanc rationem reddit , quia Chriftus eft finis legis (*d eft , quod 
lex quafi extremum requirit) in iufticiam omni credenti. Hocautem vtintclligaturcla- 5 0 » 
rius feiendu eft quod finis legis, & quafi vlcimaeius voluntas fit, iuftificarecos,qui iplam 
obferuant,quo iuftificari vitam ingrediantur , iuxta illud : Si vis ad vitam inCTcdijferua 
mandata. Verum quo minus affequatur lex quod quxrit, non impedit legis vlla qualitas, 
fed comunis naturx humanx corruptio,8c carnis noftrx vitiofitas. Quomodo igitur fta^ 
bilitur lex ? Vitiofitari carnis noftrx & comuni corruptioni ita medetur Chnltus, vt cius 
iufticia nobis imputata per fidcm,fincm legis cofequamur, propterca quod Chriftus pro 
nobis legem impieuit , fadus fit nobis iufticia, 1. Cor. i. Hanc effe fententiam Pauli loci 
neriftafis oftcndit,8c teftimonium Chryfbftomi,cuius verba hxc funt : Quodnam igitur 
legifopui eft? &cuiiiecaufaomniaagit? Vt hominem faciat iuftum. Sed illa quidem hoc 


10 


30 


4 ^ 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2 ° copy 1 


A D 


ROMANOS. 


4 » 


>tan- 

:crc- 

ahy- 

itum 

lufti- 

gartA 

cheiis 

mpu- 

libus 

iinem 1 3 

iomi<^ 

vitam 

msle^ 

,quat 

:hrifti 

quar- 

atas 8c 

jmce- 

sribus 

busle- 20 

m,ied 


at ob- 
>i folis 
iG De. 
iie tan- 
:o per. 
lanem 
li vnus ) O 
(lifica- 
tq^ hoc 
^pofto- 
les qui 
mifto- 
etony- 
ebraeis» 
antum 
ibutio, 
nnibus 40 


(enfus. 
cadi ra- 
vi detur 
mtibus 
uiusad 
iuellat. 
k,quod 
itur cla- 5 0> 
iiip(am 
di,(erua 
ualitat^ 
itur ftiT 
,vteiut 
ftus pro 
iuli loci 
n igitur 
letn hoc 
non 


non potuit. C^nes enim (ait) peccauerunttiides vero veniens ipfum perfecit. Nam cum 
aliquis credit, fimuliuftuscft. Igitur fides legis voluntate ftatuit,& propter quod omnia 
lex egi t,hoc fides in finem perduxit.Non igitur legem irritam facit fides, fed ftabilem red- 
dit. tt Theodulus Syris Epifeopus : Ecqua ratione fides ftabilit legem, quia lex falutem 
poteft hoc prf fiare,fides autem (aluat & sternum bcat.brcwiter lex 
Itabilitur per fidem, quia id quod requirit lex obtinetur per fidem nempe iufticia. 

.0 C A P V T 1 1 1 I. 

Summa Capitis quarti. 

Vt txmplt Ahrabd*l^sjj tefiimmijs iufiicum tx fide effe decet, itd & filiet Airahe defcrilit, & fi. 
4tt ndtuT4m/eu tndolem in Abrabamico exemplo depingit. 

Ordo Spartes Capitis quarti. 

2 0 c duahm abfiluitur p Artibus e Argumentatione & Expofitione, Argumentatione quidem 

confirmatur tufitctafidet,Expofitione verofilij Abraba depinguntur & vis fidei ofienditur. 

EXEGESIS QJTARTI capitis cvm 


OBSERVATIONE OOCTRINARVM. 


nem? 


V I D ergo dicemus patrem no- 
ftrum inuenifle lecundum car- 


Confirmationem orditur ab exem- 
plo Abrahs per procatalepfin. Nam 
ludsi quiimpenTe Abrahami nomi- 

3 O Io Abrahamum que falfo arbitrabantur operibus legisTJftificatum^ 

Paulas retorquet in ipfos,& inde primam & pr^cipuam fus pro- 

pofinonisfcontra eorum expeaationcm)confirmationem depromit. Quid, inquit, dice- 

Tv jnuenifl*® & adeptum effe fecundum carnemf hoc cft, 

ex operi bustuali dicat j^nihil prorfus ex operibus , Sed inuenit prstenfa face promifsio- 

nisdiums,&accepitmfticiarnmanufidei,nonpoffeditperopera.VocatautemhlcApo- 

o us , fecundum carnem , lufticiam operum , quam quidem per ipfam carnem & vfres 
carnis operamur, ^od autem quidam , Secundum carnem , referunt ad Patrem non 
congruit huic loco,Nam Paulus fcipfum interpretatur, inquiens: 


40 


Si enim Abraham cx operibus iuftifica- 
tusfuit, habet quoglorictur, At non apud 
Deum. 


Ratio eft fubauditsinficiationis, 
Qusrit quid inuenerit Abraham fe- 
cundum carnem? fubintelligiturin- 
. - , ..... ficiatio, videlicet, quod nihil inacue- 

rit lecundum carncm,ieu quod no fuerit ludificatus ex operibus. Huius inficiationis co- 
firmationem petit a remotione efieidus ad remotionem caufs, perargumentimoduma 
deltru6Io con fequente. Si inquit , Abraham ex operibus iudificatus ell , habet gloriatio- 
nem. Sed non habet gloriationem apud Deum. Proinde non cd apud Deum operibus iu- 
dificatus. Vcrumcum iam Abraham iudus a Deo pronunciatur,& operum iudiciaco- 
ram Deo deditiiitur,fequirur ipfum fide ludificatum effe. Cum tantum has duas iudicis 
5 O formas, legis videlicet Sc fidei , verbum Dei agnofeat. Sed quomodo hocargumentum 
particulare, pronunciatum vniuerfale confirmare poterit? Ad hoc ita refpondendumed, 
quod firmilsi ma fit confecutio: Abraham ed iudificatus fide abfqueoperibus.Ergo quot- 
quot iullificantur, iudificari fide abfque operibus neccficed. Argumentum quidem vi- 
detur infirmum,vt quod ex particulari concludat vniuerfale contra Dialedicorum leges. 
Verum confecutionis ratio pendet i caufxcondantia & «qualitate. Deusenimqui iu- 
dificauic Abrahamum credentem, cum no fit perfonarumacceptor,scqualised omnibus. 
Proinde omnes credentes ludificabit no fecus quJim Abrahamu iudificauit. Perinde igi- 
tur valet argumentum Pauli, ac fi dixi fiet: Eadem ed ratio iudificandi in omnibus.Sed A- 
braham cd iudificatus abfqj operibus.Igitur & reliqui abfque operibus iudificabuntur. 

D I Quid 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


I 


IO 


_ j. r^rJnfnrT Crcdidit Secundum Argumentum a tefti- 

Quid enim dici p n •• ,n.: monio (cripturx& exemplo probato 

Abtaham Deo, & imputatum efteiini - fm^tum. Vt autem primo conclude- 

ciam baturiufticiam non efle ex operibus: 

& mifericoidia. Porro ad clariorem huius argumenti explicationem obferuandum 
ah Arithmetica fumtum eft.Quemadmodum enim calculus no f ftimatur ^ 

ner fequicquam valet, fedrefpedu linea: inqua ponitur, sftimationemcapit.itafid p 

Te non\abetur pro iufticia,fed refpeclu Dei , qui credenti fili) fui 

eius propria elTet. Non eft ergo imputare, attribuerequod ex debito dandum^, fed eft 
cratuito^dare & afsignare,queiiudmodum Paulus ipfe fe declarat,cum mquit: Op.*”'’" 
merces no imputatur fecundum gratiam,&c.Deinde in qumto definitur ■''» W 

nobisimputaturelTeobcedientiaChrilli. Sicut. ergo Phniusloquitur.cum ait 

noftram iUi imputamus, id eft,alTcribimus illi culpam noflram, ita hic, cum Deus dici u 

nobis imputareiufticiam,intelligendum eft non de noftra quam habemus ipfi, fed de 

qu* nobfs a Deo alTctibitiir. Habemus q u.x fit vis & quis fit fenfus 
Nuncaute.quiaduabus calumni)s hoc pulcherrimum argumeiitu eludi folet,illis occur- 
rendum eft!* Prior calumnia eft ludiorum , Papillarum poftermr. ludii accufant Pau- 
Ium mali fidei, quod hoc teftimonio ex t ^ Genefeos 

fticiam exfideeffe.Dicuntenimiftumlocum perperam torqueriadChriftum&yiami 

ternam qui de terrena promifsione, & multiplicatione feminis fuper terram cocionatur. 

Sedinui^i iftifallunturcommittendofallaciacompofitioni^s&diuifionis.Maleenimfe- 

patant pticedentiaa fequemibus, no obferuantes plenam hiftoriamec 

brum hiftorii, videUcet promiftionem Dei, qua Deiis Abraham m fuam tutelam rec p t, 

promittit falutem & benediaione per femen 

fionem multiplicandi leminis fui fuper terram tantu m refpexit, vt ludii 
eam includit in illa priori taftquam partem in toto. Quare cum 

tam gratiam ampleaitur, perfpicuum euadit, calumn lam ludaicam vt fycophantica de- 
tcftandam effc.Proucnitenim partim ex muidia, partim ex ignoram promirsionis prin- 
cipalis, in qua alix concinentur. Pofteriqr calumnia eft Papiftarum &iulhciariorum,q^^ 

lacobum cum Paulo co mittunt, vt iufticiam comm ponant ex fide & operibus fimu .P - 
fetuntautem exiacobo hic verba: Siaute fcire v.s 6 homo 

ribus mortua eft? Abraha pater nofter nonne ex operibus luftificatiis eft? offerens filn^ 
fuum ad altare. Vides quod fides cooperata fuerit operibus eius, & ex operibus perfea» 

fiierit,&impleca eft Pcriptura,dicens:Credidit Abraham Deo,& imputatum eft illi ad lu- 

fticiam,&amicusDeiappellatuseft. Videtisigiturquodexoperibusiuftifitaturhomo, 
& non ex fide tantum. Hocteftimonium lacobi Papilli opponunt Paulo,& toti Euan- 
gelio,8caudaaerreijciuntwV>’petfolutum pro genere humano. Verum "eviaeantm 

cotra Paulum illa dicere,interpreuntur Paulum deopenbus ceremonialibus. Sed quam 

foede hallucinentur paucis offendam. Primum omnium obferuanduseft feopus lacobi, 

qui non difputatdeiuftificatloniscaufa,<umft3tu$quillioiiis apud ipfiimfit,quoin lo- 
co habenda fit fidei profefsio & iaaatio fine operibus bonis. Quare hanc propolitionem 
ftatuit : Fides abfq; operibus eft mortua,hoc eft,iaavio feu gloriatio de hde,cui n on ad- 
iunifta funt bona opera, vana & inanis Hanc efle rentcn tiam propofitionis oftcndit 

compellatio. Vis autem fcire homo xm, inanis &vacne, qui nuUavmahdeprxdirus es* 
Hanc propofitionem confirmat exemplo Abrahx defumto ex aa^cap.Gene.ybi mamrette 


50 


50 


!o 

Cl; 

g* 

ft 

a< 

b; 

r< 

lO IT 

§ 

fi 

ti 

fi 

fi 

c: 

0 
V 

20 N 
. o 
ei 

ti 

A 

fi 

C1 

t: 

c< 

n 

50 n 
e 

g 

n 

d 

q 

d 

t; 

h 

40 f 
fi 
t 
r 
c 

1 
i 
i 
1 

’“i 

1 






Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


]t o M A N O S. 


4r 


)co 

do: 

nti lo 
Eli 
c\x 
ill- 
um 
cn- 
an- 
►or- 
u vt 
jod 

n.ec 2 0 

j cft 
anci 
qu^ 

3 am 
:itur 
leea 
lini: 
cur- 50 
Pau- 
eiu- 
m sc- 
itur, 
nfe- 
lem- 

mif- 

r,fed 

»bla- 40 

ade- 

>rin- 

hqui 

.Pro- 

opc- 

lium 

feAa 

diu- 

jmo, 

uan- 50 

intur 

[uam 

cobi, 

nlo- 

mem 

nad- 

cndic 

us es. 
uitur 


loquitur Icriptura non de iufticia g^iatu ita, quae credenti Abrahae imputata eft, Sed de de- 
claratione iulliciae a fuo proprio cne(5lu,quf in hominum oculos incurrit.Nam iufticiam 
gratuitam quindecim anis ante natum Ilaac obtinuerat fide. Cum igitur Papift^ quocu- 


que fe vertant non poflunt efficere contra naturae ordinem, vt fua caulTa prior fit elfecftus, 
fruftra ex hoc loco contenduntjiufticiam qua iuftificamur coram Deo in operibus confi- 
ftere. V erum qno omnis tollaturambiguitas, placet exa(aius locum Cenefiquem lacob* 
adducit, examinare. Sunt autem haec Mofis verba: Vocauit Angelus Domini Abra- 
ham fecundo de coelo. Per memetipfum iuraui dicit D o m i n v s, quia fecifti hanc 
rem,& non pepercifti filio tuo vnigenito propter me, benedicam tibi,& multiplicabo fe- 
I O meii tuum ficutftcllas,dc veluti arenam, quae cft in littoremari?, pofsidebit femen tuum 
porcas inimicorum Tuorum, & benedicetur omnes gentes terrae in femine tuo quia oboe- 
difti vocimex. Hoc tcftimonio confirmat lacobus propofitionem fuam, exquo firmif- 
fime colligam, quid iuftificare lacobo fignificare pofsir.Praedicapr Abraham ob oboedic- 
tiam fuam, quod parat’’ fuerit olFerrefilium,ficpromifsio feminis,& pofieritatis numero- 
fae,neque aliud ha betifte locus in Genefi. Cum itaque lacobus confirmat Abrahamu iy. 
flificatum operibus, profe<^o aliud intelligerc non potuit, quam Abrahamu fuifleiuftifi- 
catum, hoc eft,prxdicatum, ornatum, &amplifsimapromifsione remuneratum propter 
oboedientiam fuam ex fide praeftitam. Quod autem ab exemplo propofito infert lacobus: 
Vides quod fides cooperata fitoperibus illius, & ex oyseribus confummata cll fides illius. 
Nihil aliud vult quam fignificare opera necelTario fidem comitari, atque fidem cofumari 
, operibus,id efi,maiiife(lari hominibus (eu demonfirariapud homines per oboedientiam 
erga Deum atque ideo fidem fine operibus effe inane fpe<^rum, quod nequaquam mere- 
tur fidei appellationem. Quod autem addit, impletam effe feripturam quf dicit:Credidit 
Abraham Deo,& imputatum eft ei ad iufticiam, & amicus Dei appellatus eft, Nihil aliud 
fignificat,quam declaratam effe iufticiam fidei per oboedietiam operum.lmplcri enim di- 
cuntur idiotifmo Hebraico,qu* plenius exhibentur & oftendutur & palam fiunr. Hinc 

tandem concludit lacobus: Videtis quod ex operibus iuftificaturhomo,hoceft,ex fructu 

cognqfcitur & approbatur iuftus,& nqn ex fide tantum, hoc eft, nuda & inani cognitio- 
ne Dei. His ira explicatis iuxta analogia fidei ex (copi cofideratione & teftimonijs ex Ce- 
30 nefiaddudis vero (cnfu, breuiter colligam firmam paralogifmi Papiftici folutionem.Cu 
ergo obijeiunt contra gratuitam iuftificationem: Fides ablque operibus eft mortua. Er- 
go homo non iuftificatur fide coram Deo abfqj operibus. Refpodeo duplicem paralogif, 
mumcommitti,&vtrunquca:quiuocationiscffe. Primum enim fides in dodrina Pauli 
deiuftificationenonfignificattantu noticiam & affenfum,fcd proprie fiduciam in Deu, 
quod vere velit nobis prf ftare quod promittit per Euagelium:id quod ex deferiptione fil 
dei, qux fequitur in fine huius capitis,plenius conftabit: Sed in lacobo figiiificat noticia 
tantum hi(loriae&affenfum,id quod quatuor rationibus ex lacobo defumtis,oftendam, 
quarum prima fumitur ex his verbis:Sifidem,inquit,quis dicat rehabere,operaaute non 

habeat. Quid aliud quxfo hoc loco poteft lacobus intelligerc per fidem, quam inane pro- 
+0 fefsionem & iadationem fidei. Vera enim fides & iuftificans eft, qua viuit iuftus,& eft ef- 
ficax ad operandum. Sccunda,Diaboli,inquit,credunt,&contremifcunt. Quid iam cer- 
tius eff quam Diabolus nullam mifcricordix Dei fiduciam habere. Non enim habetpro- 
mifsionem.Quare nequaquam veram fidem habere poffunt,fed hiiloriam cantum, vnde 
contremi(cunt,exhortcntesiuftum Dciiudicium. Tertia, lacobus fidem, de qua agir, 
vocat mortuam , • eamque confert corpori exanimi. Sed fides Paulo eft, qua credentes yi- 
uuntin fide filij Dei, Galat.2. Quarta, Tu, inquit lacobus, credis quod (Tc Deus. Ita 
fane credere eft tatum hiftoris noticia habere, qua homines minime iuftificari &c nos te- 
ftamuf. Cur, inquies, lacobus ita vticur voce fidei.^ Refpondeo. Loquitur ex hypotheli 
hypocritarum, qui fuam inanem de fide iadantiam fidei nomine ornarunt. Alter paralo- 
' gifmus committitur in voce iuftificadi.Paulus enim dciuftificatione imputationis, laco- 
bus autem deiuftificationedeclarationisloquitunex quo clare apparer, Paulum & laco- 
bum non inter fepugnarCj&lriuolum effe commentum Papiftarum,qui in Paulo per o- 
pera tantum ceremonias intelligunt. Verum Papiftx hac (blutione non cocenci, vt hoftes 
gratuite iuftificationis,fimilem loquendi figura ex qirarto Mofis libro,4)fcru nt,vbi opera 
imputari in iufticiam afferiintur.Scripcum eft enim de Phinea, quod zelo quoda heroico 
occiderit feortatorem & fcortum,quod (adum Dauid PGlm. 105. affirmat Phirliafuiff^ 
imputatum ad iufticiam. Hxc Dauidis verba torquent Potificij contra gratuitaiuftifica- 
tionem:Sed qua fide id faciant facile eft indicare. Non poffun.t fane Sophiftx ifti inficiari, 
quin ad legis iufticia requiratur plena legis oboedientia. Sed i|> .Phinea non videmus nifi 

4 parti-. 


50 , 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


1 1 1 I. 




particulare faaumcxzclo peculiari profcaum: quod fancplcnalep oboedientia^ilTe 
nemo dixerit, nifi qui partem & totum confuderit. Quid ergo dicedum, clara lunt Daui- 
dis verba,qui affirmat hunc zelum Phinixfuifle imputatum ad iufticiamf Siqualiutcm 
faai Phinix refpicimusjcxco non cft iuftificatus Phinics,atfi qualitatem perfonx, cuiu* 
erat hoc fa dum, attendimus, conftat ex hiftoria, quod Phinies fuerit iuftus fide antea. Ex 
fide enim exarfit hic zelus in fando viro, ad impedienda turpitudinem in populo Dci,nc 
nomen Dei propter illam male audiret inter gentes. Opus igitur ab eo fadu,imputatuni 
cft ei a d iufticiam,hoc cft,habitum cft iuftum ac Deo placuit, quia ex fide profedum a iu- 
fta perfona editum cft in gloria Dei. Ad hunc modum iudicandum cft de aliorum fando- 
rum operibus exfide fiidis.Multum enimrefertattendcrcquf fit perfona quffacitopus, i O 
quidque opus per fe valeat,& quo in loco cenieatur poft ftabilitam fidei iufticiam. Porro 
regulx quarum obferuatio prodeft ad refutadas Papillarum argutias, alibi expofitx fune 
& declaratx. His ita breviter annotatis,ad exemplum Abrahxredeamus,ex quo omnia 
fere, qux in hoc capite fequuntur,extruda funt.Paulus vt artifex duo confiderat & exa- 
minat in exemplo propofito,vidclicetfadum in fc, & circumftatias perfonx & fadi: vn- 
de,vtad fummam omnia reuocem,tria docemur: Primum, quxnam fit vera iuftificandi 
ratio.Deinde,quxnam fit verx fidei indoles. Poftrcmo, qualis vita credentis perfonx cf- 
fe debeat. Etfi autem his tribus capitibus reliqua omnia continentur: tame fadum & cir- 
cumftantias perfonx diftindius exa|iinabimus,vt non folum habeamus yitx fpcculu in 
fando Abrahamo patre noftro, Verumetiam vtobfcruatio ftudiofisferuiatinaliorucx- 20 
cmplorum tradationc& accommodatione ad vfum. Fadum itaq; Abrahxin fe docet fi- 
cut antea etiam didum cft, quod iufticiavera, qua Deo probam ur, fit ex fide, qua gratui- 
tx promifsioni credimus. Nam vt Abraham iuftificatus,ita & alios iuftificari eft necelfe. 
Non enim poteft diuerfa eflTe iuftificationis ratio, cum Deus xqualis fit omnibus. Circu- 
ftantix iuftificati Abrahx de pluribus &grauifsimis rebus nos admonet, quaru prxeipu- 
as recitabo.Prima eft profefsionis vitx Abrahf ante iuftificationcm,qu 5 tcftatur Abraha- 
mu nullis fuis meritis aut prxparantibus fuis operibus, fed fola mifcricordia Dei receptu 
elTc in gratiam. Quare & Paulus omnem ipfi materia gloriadi ademit. Quid enim quxfo 
potuit idololatra mcrerifQux potuit merita congrui habere quibus Deus mouerctur ad 
coferendaipfigratiafCofutatigiturhxccircuftantiadogmade operibus prxparantibus 3 0 
& meritis cogrui.Secundacircumftantia cft temporis, quo Abraham cft fide iuftificatus. 
Hxc docet quod circumcifio no necelTario requiratur ad iuftificationem. Eft enim Abra-^ 
ham antea iuftificat® quam circumcifus, quod minime verum effet, fi circumcifio iuftifi- 
cationis aut caulTa aut meritum aut pars aut confumatio fuilTct. Tertia circumftantia cft 
etiam temporis,q^ux docet iufticiam, qux ex fide eft,promifcue ad omnes pertinere. Nam 
Abraham fide iullificatus eft,antequam vilis notis externis difcrcti fint homines. Ex hac 
circumftantiijProphetx haud dubie conciones fuas de vocatione gentium extruxeriint. 
Quarta circumftantia fimiliter cft temporis, qux docet ritus Molaicos non requiri ad iu- 
ftificationem. Vt enim fine illis Abraha eft iuftificatus,itaqui cius exeplo iuftincabuntur, 
cos non requirantadiufticix velcauffam vclcomplementum. Quinta circumftantia et- 40 
iam eft temporis,qux docet fine lege morali & operibus in decalogo prxeeptis cotingere 
iufticiam gratuitam.Nam cum Abrahx exemplo iuftificamur, qui fuit iuftificatus annis 
multis,hoc cft, 45 o.ante legem moralem diuinitus commodatam populo Kraelitico, fieri 
non poteft, vt ex lege morali fit iufticia. Verum fi quis obijciatlcgcm moralem perpetua 
circ,ideoque ea non caruilTe Abrahamum.Rcfponfio facilis cft : Nulla merces debetur o- 
peribus nifi expadtoDei.Nonenimexiftimandum cft opera hominum intrinfeca aliqua 
dignitate meritoria efTe,fed acceptatione Dei & ratione padi interpofiti. Quare iihota cft 
hxc ratio:Abraham iuftificatus cft fide promifsionis ante editum padum de operib’, vi- 
delicet. Qui fecerit ea homo,viuet in eis. Proinde fide & non oboedientia legis moralis eft 
iuftificatus Abraham. Sexta circumftantia cft fidei Abrahx, qux non cft fortuita opinio 5® 
autinanis pcrfiiafio, fed certa /et, qux nullis rationis argumentis cedit,immoco- 

tra omnem rationem alTurgit, conflantia promittentis Dei firmifsimc nitens. Septima 
circumftantia cfladiundorum fidei Abrahamicx:qux docent Abrahami fidem no fuiffe 
vacuam bonis operibus, fed adiundam habuiffe oboedientiam erga Dcum.Etfi enim fbla 
fides apprehendit gratuitum beneficium: tamen fuis naturalibus proprietatibus non cft 
fpolianda fides, quemadmodum in Abrahamo videmus» qui & gloria Deo tribuitveriu- 
tis,& ei oboediuit, paratus ad madadum filium vnicum. Vndcdifcatpius, nihilfibi cari- 
us effe debere oboedientia erga Deum,& (ludio bonorum opcrum.atque ideo Paulus di- 
citjChriftumcripuifTcnosa prxfentifxculo malo,& addit finem, Vtumuszelotxbono- 


IO 


20 


30 


40 


50 


rumope- 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


aiflc 

aui* 

Item 

uiue 

uEx 

tiytic 

Itum 

aiu- 

3 <%o- 
>pus, I o 
*orr6 
fune 
innu 
;cxa- 
: vn- 
landt 
ixcf* 
kcir- 
iluin 
:ucx- 20 
cetfi- 
atui- 
cefl*e. 
iircu- 
cipu- 
raha- 
ceptu 
[uxfo 
urad 
tibus 3 O 
:atus. 
^bra- 
Liftifi- 
tiaefl 
Nam 
;xhac 
jriint. 
udiu- 
intur, 
tiact- 40 
ngere 
annis 
5, fieri 
petua 
curo- 
tliqua 
scaefl 
bovi- 
llis ed 
ipinio SO 
10 co- 
ptima 
fuific 
mfola 
oneft 
'crita- 
i cari- 
us di- 
>ono- 
nope- 


y A O O M A JT O 4 - 

Abrihami oboedientia nobis imitanda eft, modo iure de patre no- 
^ '^?'.““i"‘“»-Oftaua circumflantia, eft yitz a:conomicJ^n Abrt 

ti^um uftum aT L "i”' oeconomica adminiftrati^emZ!- 

minus placeam» Deo*^m modum, contraedus & legitima bella non impedire quo 

rimus N^cTre^^Tn^”^" 'noarurn rerum vfu veftigijs patris noftri Abrahami inftite- 
fluiZfeZnem Abrahx,<ju*impi, dogmatis Monachorum, 

rftiZni^ Nam cum Abraham 

h^oc A^ahxexeZlZ^rr* J PoforMonum abdicatione fltamefTe. imo 

vex/.- n ^ quo vera Chriftianaq; perfe^io fitaeft Nam cum 

ribus hoftium mulrfr”!!* aduerfus vana fcadalorum genera. Hic enimdolo- 

BisZrtofiinmZ noneftfraAus, fed fefiducialiberatio- 

"XZ videTcZZ?"" O>?<>d«iona circumflanda, efteommunis Z 

ao num,videllcetmortilubiei 9 -"l"'*"'^'”*^j' tamen communi forti homi- 

?ZlJtTpZS,"’ctS 

diSnZ forcom/Z ^reulrio- 

VCTum non operanti, (cd ciedcnti mercedis operum & iuftici* 

30 imputatur fi- jPqnit autem fik Panius duas 

desciusiniufticiam. propofitiones, qu* cum propofitio- 

€onficitur(yllogirmus:lmputatioorarii;fanrtn proband* accommodantur, bic 

imputatiog^atiita. ErgZ lXKentdLf 

40 fto^usjiuftkia aut ex fide autex operibus Apo- 

cxfideefre.H*c vis eftatguXnZlulin^ 

verbis Apoftoli.Harum primX d^o„a hic r..? • hypothefes ex 

ficacur homo coram Dco^fitimpJtatio iufticix agitur, qu^od iufticia,quaiulti- 

putare fitaliquid ex gratia conferre non soxr-j Secunda, Quodim- 

exdebitotri2uere.Smetro^^^^^^ «"'P«'«eenimexgratia, & 

baturexmerito,hoceft,debirifolurio.ZZZ?reX'T'’™'’'T^ qnoddebe- 

capitur,hoceft,pro quauis compenfatiZ^Ho?«n^^“ 

50 &debono&;d(>n„l ^ ’ ’8[*{®^iutdebitacompenfatio, id^ueintelligendumeft 

tutcorenfad^rnJ Atal.b, dicitur. Merces veftra copiofi eft inc<efis.flgrfica. 

ZebTtraon A p 1 f Pfomifsionem collata. Quarta, Quod oraria 

'“«PPonatur,vt de eodem dici non pof.in^aben«niX,^f. 

ta h»r<y Quinta, Quod vt duplex iurticia eft operu Scfidct.ita illa dehi 

fenili i aliquis oolsitco* 

ft^ui lufltciam illam ex debito.fed rerum differentias Rcit.vt fuptl admoZ vt fidi i 

?'!l*^"*''''8«u®diuetfaeffeMeoisi„,ricia.Habentenimh*iuflicixCZdi^^^^^^^ 

Utionem^*'*’^P‘^'"’P‘" '“•"ficarelittemifsis peccatis illum iuftu facere perimou* 
«ri / 1 -^* ‘*"*'“*^'®'*>*'®™P®Chrilli.Annon(cripturacIamaf Ouicondernliari n'-* 

ucnictf 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 



C A P V T 9 I I 1 

uenietf An is facit quod in alijs abominatur? Nullo modo. Aliud enim ftulo aliud Pkk 
phets fignificat iu^ificandi vetbum.Nam apud Propheum luftificare eft,ftn tenua ludi- 
ciarianlcetem abfoluere,ne poenas debitas luat,& nihil materea. Verumapud Imulum, 
Lftificatinofolumeftabfoluerereum, ne fui reatus cauffapcEnas luat, verumetialigni- 
ficat ex iniufto iuftum fecete,imputatione ludici? Chnfti.Septima,hac oratione: Qui lu- 
ftificat impium,(ignificatut Scqualis homo Ctante lufticix im^uutione, nempe impius, 

& q uod nulla meFita congrui prxcedat iuftificationem, fed vt a parte hominis mera prx- 
cedat impietas, ita il parte Dei fola paterna beneuolentia in filiO. Oftaua,Euertitur hic 
dogma eorum,qui clamant,opera neceflaria ad falutem,qu^ fjiw,cum a ludificatione fe- 
par^ri nequit, non habet alias cauffas aut merita,quam tpfatudificatio.Hocumen faten- I O 
Lm ed,quod opera neceffario requirantur i.i iudificatis,vt iter mtermediu, no vt cauflx 
aut merita.Nona,Cum hic non operans & operans opponuntur.fciedum ed, quod vt o- 
peransdicaturhocloco, is qui fuis operibus meretur ludiciam: ita non operans diMtur, 
c ui operibus fuis no meretur iudiciam, fed qui in gratuitam Dei boniutem recumbit fi- 
de,quo iudus fiauCuiusrei pulcherrimum exemplu proponitur in Paulo ipfo ad Philip- 

penfes tertio, qui de feipfo fcribit hoc modo: Omnia vtdetrimentu reputo propter exceU 

lei.temcomiitioneChridi lefu Domini mei, propterquemomniuiaduram pallusfum, 

&; omnia reputo vt reieaamenta,vt Chrido lucrifaciam & mueniar in eo non habes ine- 
am iudic.am,quxed ex lege, fedeam quxed per fidem Iesv ChRisii. HicApodolus 
flonfpoliatfcipfumoperibusbonisjfedfiduciam operum abi|cic, quo locus ficiufticix 20 
Dci,qux fidciniESVMCHRiSTVM accipitur & pofsidctur. 


Quemadmodum & Dauid finit beati- 
tudinem hominis, cui Deus imputat iufti- 
ciam abfque operibus. Beati quorum rc- 
miirxfunt iniquitates, aequorum tecta funt 
peccata, Beatus vir cui non imputauciit 
Dominus peccatum. 


Quartum argumentum ab auto- 
ritate Dauidis & definitione iuftifi- 
cationis fumtum, cuius maior tan- 
tum ponitur cum fua probatione a 
coniugatis defumta, hoc modo : Bea- 
titudo hominis cft imputatio iufti- 
cix abfque operibus. ludificatio eft 
beatitudo hominis. Proinde, lufti- 30 

ficatio edlmputitioiudicix »bfqueoperibus.Probatur maiorhoc paao : Be^^ 

ed remiffum,teaum,&non impu»tum peccatum. Eago, Beatitudo & remiaio,reaio & 
non imputatio peccati. At cui non imputatur peccatum, fed ed remiflum,illi vere lulti- 
cix imputatio imputatur ex gratia.Proinde, Beatitudo cft imputatio mfticix abfque ope- 
ribus Porr6PfalmusDauidicus. yndcliamtum efthoctefnmonium,didafcalicusdt. m 
quo & expolitione & exemplo docetur, quxnam fit vera iuftificandi ratio. Suntautem 
hui*' Pfalmi partes plurcs.In principio enim definit, quxnam fit vera coram Deo bcatitu- 
do. Deinde oftendir, cuinam remittatur peccatum, nempcillifoli, qui fine dolo pecca- 
tum acrnorcit,& confugit ad milericordia.Tertio loco vniucrfalis dodrina additur nem- 
pe quod omnes teneantur peccati reatu, ideo^j debere peccatorum veniam pcwrc etiam 4 
f.ndo.s.Quarto oftendit,quod confccuci rcmifsionem peccatorum, obaticndia debeant 
Deo prxftare iuftificati. Quinto, Quia Ecclcfia cruce premitur, finis crucis piorum afsig- 
naiur,nimiru vt veluti camo & freno coerceantur, nc in peccata ruant, & peccatis muq- 
luti pereant. Sexto loco poena impiorum indicatur. Septimo, efferus vcrxbeatitudmia 
fionificaturclTe gaudium fpiritus,quo in Domino Ixtaiuur&cxuluntiu^fti.Poftqua a- 
conomiam Pfalmi oftendimus, paulo altius verba Dauidis, qux ex hoc Pfalmo dcfumlit 
Paulus,pcrpendamus& examinemus. Pri mo ergo loco meminit rcmifsionispcccatoru; 
Vndcdoccmur,quod nemo pro peccato fatisfacerc Deopofsit. Nemo enim debitum rc- 
mittitquod fi)luitur.Hui*rcmifsionis pulchcrrimaimagopropofitacftMat^ tS.in debi- 
tore loooo.talentorum.Secundo decemur hoc loco voce remifrionis, quod Deus no am- 5 O 
•. 1 : ; rL. ...... U Vr enim Dl.ter filiu Dtodittum LUCX IC. fum- 



Dauidem,rcmiftb peccato, fummo fauore prolccutus clt. verum quiQ vocrion^Qownn^ 

co tineat voxRemi(sionis,videin Catcchifmo noftro.DcindcPfalm'us dennitaliquo mo- 
do rcmifsionem peccati,cum inqtiit:Et quorum tcdla funt pcccata.hoc peccati tegumen- 
tum deduabus maximis rebus nosadmonet. Primum,quod non ita tollatur peccatum^ 
quin vitium remaneat in natura, donec in hac morwli vita fuinus.Quod enim tc^gitur,no 
prorfus tollitur, fed abfcondicur tantum. Verum friendum cft, in peccato duo circ,torma- 
Ic videlicet, ipfc reatus: qui remittitur &; tollitur fimul: & materiale, quod tegitur & non 

impu- 


fo 


20 


30 


•< 

t 


1 

40 c 
c 

F 

r 

r 

f 

f 

i. 

h 

50 S 
c 
t 

b 

V 

ii 

i 

n 

c 


Pro. 

iudU 

Ium, 

igni- 

liiu- 

pius, 

pr*- 

ichic 

nefe- 

iten- lo 

aulTc 

l vto- 

:atur, 

bicfi- 

lilip- 

jxccl- 

1 fum, 

:smc- 

iiolus 

idicis 20 


auto- 
udiii- 
r tan- 
ione a 
: Bea- 
iufti- 
:io e(l 
lufti- 50 
!(l, cui 
i^iodc 
biufti- 
leopc- 
cft. in 
autem 
sati tu- 
pecca- 
rnem- 
etiam 40 
ebeant 
lafsig- ' 
linuo- 
udinis 
quace- 
{fumfit 
;atoru: 
umrc- 
1 dcbi- 
noam- 5® 
fum- 
a Deus 
>drinf 
Domo- 
;umen- 
catum, 
itur,no 
forma- 
&non 
impu- 


ecbaturlexioficiim d'«baturpropitiatoriu)quaie- 

«tum nSentTli»* «f'» teflameti.hoc eft,Chrifti viaima tegit pec- 

poft™oadd^?uTB«t' ■" verbis adduaft ab A- 

IO homocni non imputanerit Dominus iniquiute.quodiaofieni* 

IO fiMtur.quodOommus peccatum rernimim&teaurn nequaqulpuni^Telitoralirti^ 
i»fn *It *utem Oauide corporalibus poenis punierit poft remilTum peccatu 

continiiiVVlT'”'*'^*"*’*-**^ * diftiplina.qua demeti fsimus pater filium in officio 

X«eft f i ■n.qu.tatis & peccati ex Gr*ci. appellationibus hoc ftatrdebS 


Beatitudocrgo haec ad circum cifionem 
an ctia ad prarpurium? Dicimus enim quod 
z o fit Abrahae fides in iufticiam. quo- 

modo ergo imputata eft? In circumcifione 
an in prxputio? Non in circumcifione, fed 
inprxputia 


Quia dixerat beatos , quibus im- 
putatur per fidem iufiicia, commode 
quxfiionem mouetde circumflantia, 
ad quofnam pertineat ifta beacitudo, 
an ad fbloa ctrcucifbs ludxos, an ena 
ad non circumcifos,hoc cft,ad gentes. 
Ponitur autem hic circumcifio dc pre- 
putiu metonymie^ pro fubieais, hoc 
> Ad QUJcftione anr.m a 


Et fignum accepit circumcifionis figna- 
culumiufticix fidei, qux fuerat in prxpu- 


40 


ad gentes etiam, hocfvlloeirmo Aooftnl... 

3 O Abraham credens reputatu^g eft iuftus Abraha^c^ P«rtirierc. 

Occupatio ncccflaria eft, quaan- 
teucrtit cos, qui ex diAis inferre po- 
terant, circumcifionem vel plane in-. 
iuftici* antea per fidem inchoat* HanroKUAJcM,'!'* cficcomplcmentum 

circumcifionis vfu hoc modo Cir*cumcifind®f> diluit ^oftolus, monftrato vero 

circiimcifio nec eft inu^fqu.^eTobfi^^^^^^^^ 

J o slc«mtnr/A *" concione, ,qu? figna ob res facra, qualCgnifican t, i Uri„t. 

can* & roirtf * ^*C‘*f“'«'wex«appcliata, coquod fu b rebus afpciftabilib* res ar- 
tum .(T ^ cotinentur. Atque hac de caufTa Auguftinus vcrifsimedicit:Sacrame 

bilir quod dominus veiboofferr, id (aeramento tanquam vifi' 

bil tcftimonio obiignat. Vtrumq^,hoc eft,& verbum & facramecum fidem req^a^t 

«^«nffitutioncroS 

mo fidem — rymbolicum.Tum promi fsion em grati*, poftre- 

.^P’^?"^*ftionis.H*c quatuor Paulus hic coniungit, cumait: Etfiannm 

iuftici* fidei. Cum dicitur A brahamaccepifle lunaturmandi. 
sum&inftituriodiuina,deqaibusCencf.i7.Cumnonnnaturch^^^^^^^^ 

ponitur 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


4 » 


c A r V t itii. 


4» 

poniturlignum. Cumrubmngiturfignaculummftici«,fignifiw^ 

Dromifsionis eratuit* iufticix cflcobfignationc quandam. Cum poftrcmo loco additur, 

fidei indicaturpromiffamiufticiamfidcaccipiedamclTc. Quatuor ergo ad rationem cu^ 
iufquc racramcnticocurrunt>Mandatum fcu inftitutio diuina, Signum analogicum Icu 
fvmbolicum,Promifsionis vcrbu,& Fides promifsionis. Nec aliud vult illud brcuc Au- 

cuftiniMiaumini^.caputlohan.Acceditvcrbumadclcmctum&fitracramcntum.Ver. 

Ium inteUidt inftituentis Dei & promittetis: quod verbum requirit fidem & obocdieti- 
am elementum eft res externa incurrens in fcnfus.His ita confiitutis ex didbis extruainus 
definitionem Sacramenti generalem, hoc modo:Sacrametum eft vifibile fignum nianda- 
tum & inftitutu a Deo, quo vt Deus hominibus fiiam gratiam tcftatur & obfignat:itaho- j o 
mines vicifsim fuam in Deum fidem profitetur, eam^i vfu Sacramenti confirimnt. Hinc 

etiaapparetquisfitprincipalis finis (acramentoru. videlicet obu^^e prominam grati- 

am,qux fide accipitur & pofsidetur. Quod autem fupra didum eft, fignum externum o- 
portere elTe analogicum feu fymbolicum, diligenter eft obferuadiim.Dicitur autem ana- 
logicum feu fvmbolicum propter finem. Debet enim hoc fignu efle velut alpedabile ver- 
bum,hoc eft, quod doArinam Cmilitudine aliqua fubijcit fenfibus, atque ideo reai&ime 
fymbolum dicitur, id eft, fignum quod coparatione (quam habet res vifibilis ad rem pro- 
miiram& oblatam in (acramento)doeet. HincAuguftinus : Si lacramenta comparatio- 
nem ad eam rem quam fignificant non haberent, lacramenta non eflent. Circumcifio ex- 
terna fymbolo docuit hoc modo: Vt genitalis membri prxputium prxfcindebaturincir- 20 
cumciuone:iu figurabatur veterem naturam in regeneratione abfeindendam eflc.In ba- 
ptifmo analogia ?c\i fymbolica ratio eft inter aquam & fangiiine Chrifti in efFedibus. Vt 
enim aqua abluit (brdes corporis:ita eius afperfione fignificatur (anguinis Domini virt% 
quo homines emundatur a fuis peccatis. In Cana eft analogia euidens inter pane &cor- 
«>U8,& inter vinum &fanguinem. Sicutienim pane nutriuntur corpora noftra,6cvino 
rcficiuntur:ita corpore & fanguine Domini in Cana,modo fides afsit,rpiritualiter pafei- 
mur. H«c lintin genere de Sacramentis dida, plura petantur exalijs feriptis. 

Hic finis eft cur Abrahamo impu- 
tata fit fides in iufticiam, cum adnuc 3 0 
eiTetincircumcidis, nimirum vt eflet 

pater & typus gentium, qu* circucilx 

non funt.Nam cum gentes credut promi fsionibus Dei de gratuita mifericordia,Abraha- 
mum imitantur, quare eius filij imitatione funt. Quare cum credunt vt Abraham,impu- 
utur fides ipfisad iufticiam, queadmodum Abrahamo credenti fides ad lufticiam impu- 
wta eft.His monemur, vt Abrahamum nobis proponamus fidei & vitx exemplum. Vnde 
Auguftkius;Si filij Abrahx cftis,faais probate,non verbisr 


Vt effet pater omnium credentium in 
prxputio, quoipfis etiam imputetur in iu- 
fticiam. 


Reddit caufiTam cur Abrahamlu- . 
ftificatus acceperit circumcifionem, 40 
nimirum vtcircumcilbrum etiam pa- 
ter haberetur, prxfertim eorum qui 
infiftunt veftigijs fidei Abrahx. Ha* 
betergoAbraham duplices filio?, vU 
delicti camalci,iuxta originem camis, & fpiritualcs,iuxta cordis fidem, vt loquitur Au- 
guftinus. ad hos pertinet promifsio, ad illos minime. Spirituales filios Abrahx definit 
iofe Apoftolus,eflc omnes homines, cum ex ludxis oriundos,tu 


Etpatcrcircumcifionisnon ijs qui funt 
cxcircumcilione tantum, (cd etiam ijs qui 
inftftunt veftigijs fidei patris noftti Abrahat, 
cum adhuc efiet in praeputio. 


s* w..«..^w-,tum exipfis gentibus, qui- 
hoc eft, qui redo ordine incedunt iuxta exem- 


cunqucinfiftuntvcftigijsfidci Abrahx, hocelt, quircaoorainemtc«u„,,u*uic*cni. 

olum Abrahx, & fidem promifsionibus Dei habent, ficuti Abraham habuit. Hxc vis eft 
grxcanicx vocis Nam ordine procedere, &veluti inverfus re Aos porrigi 

fignificat. 


Nonenim per legem promiffio Abrahx Sextum argumentum a eaufsis In- 

per iufticiam fidei. argumentum hoc modo : Illud iufti- 

ficat per quod fafta eft promilsio Abrahamo. Prominio autem Abrahamo faifta eft non 
per legem, fed per iufticiam fidei.hoc eft, promifsio iufticix fadU eft non operanti, (ed cre- 
Senti.Ieitur non lege, fed fide obtinetur iufticia.Sok minor ponitur loco totius argume- 
« ti.Vcrum 


IO ( 


20 


30 


40 


50 


Early European Books, Copyrighl© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 



fignfi 
di cur» 
mcu- 
mTeu 
te Au* 
i.Vcr- 
died* 
umui 
landa* 
itaho- IO 
.Hinc 
graci- 
lumo» 
n ana- 
le ver- 
ifsime 
Tipro- 
iratio- 
ifio ex* 
incir- 20 
.Inba- 
)U8. Vt 
ii virt% 
&cor- 
Sevino 
rpafcL* 


impu- 
adhuc 3 o 
vteflet 
rcuciix 
braha- 
)impu* 
impu* 
uVnde . 


lamiu* . 
Ionem, 40 
iam pa* 
iim qui 
X. Ha* 
io?, vU 
cur Au* 
definit 
18, qui* 
lexem* 
cvi8e(l 
porrigi 

ifsisiu- 
^ue per 
i poteft 
td iufti- 
eftnon 
federe- 
rgnme* 
Verum 


ad X.OTMA NOS. 4P 

adeo totius huiuAdifputationis de iu* 
Ihhcatione.lubijcitur proba^^^ cius, qu* funrdux, Vna, per legem non cft fada 

promifsio. Altera, per lu^fticia fidei eft fada credenti* Harum partiu probationes gignunt 
noua argumento, quae fi accommodantur propofitioni, eam per fe confirmant. Sed quid 
m fadum hxredcm mundif An vnquam Abraj^m 

Sl“rn r poffedit terram, an tantum terrena bona per fidem obtinuit Abraha? 

mundi jponitur pro hxrcde terrx Canaan,qux 
Krfh» m n ^P“®> vcfuti fiicramcntum quoddam. Nam Ai 
IO rinaUm acquicuic m iftis terrenis & momentaneis bonis, fcd femper ad prin- 

* refpexit.Eft& concinna eorum interpreutio,qui Mundumacci* 

5 i,ide^ft,pareftmuSrgS^^ 

^ -4/ ■ 

_ Si enim ij qui funt ex lege, hairedes Septimum argumentum a deftru- 
lunt, inanis fa^ eft fides, irrita fada eft «ftione confequencis, feu ab abfurdo, 
promiflio. Lex enim iram operatur quod formabitur hoc modo : Sii j qui 

20 iufticie ftu vtChrVftSi* hoeeft, fruftracreditur ptomifsion i gratuite 

inaSec eritgratuita Jute.Sed ncc^des tft 



lueati 


Siquidem vbi non eft lex, ibi nec tranf- Odauum argumentum , «uo vt 

grclTiocft. Ptoptercaexfide (efthaereditas) ' pofterior pars fuperioris argumenti 
vtfit fecundum gratiam, quo firima fit pto- 1 "* «ft per fidem fada promifsio’ 
milTio omni femini. ^o^n^atur.; ita eodem ipfa princi- 

liruml&eKu *"r ' argumemfi ettuamuSfiSonS" 

larum oceticchium fumtum,ciuod in Soriren ««...-n. L i...n • 


far„m8ceffeauumfi.m';um,^^^^^^^^ 

rde,Vb[ffexftdt'^ 


"°l’'«“*"'gr«s'o,ibiftdesi Vbi fides, ibigratia. Vbi eratta ibi 

40 queq; firma promifsio.Pro, ode, Vbino eft lex fed fides, ibi firmlprSmifs o!Nan ex 

ge penderet h«red.tas, prom.fsioomnino irritaelTet propter inftam iraiudick 
peccatu, & damnantis reos.Poterit etiam commodifsime & hoc padoformari «etrmen 
tum. C^icquid «lebet «Ae firmu ni,eft ex gratia per fidem. Hareditas promiffa df bet eife 

firma. Etgopromiflahaireditaseft ex gratia perfidem. Probaturmaiorc Vbieftfides^ 

vbi lexnon ett,fcihcet accufans & damnans, hac fublata, niilla eft peccati imputatio, fed 

gtat.aibiregnat:exquafirmiusprdmifsioriisdependet,quxfideaccipitur.Poteritquo- 

qneconemne hoc modo formari argnmentuim Vbi non Jex,neque trinfgrefsio. In pto- 
m.rs,onenoneftlex. Ergo,Inpromifs. 6 nenorieftlegistranfgr 2 fsio. Etletconfeqiens 
firma eft piomi(sio,qux fi penderctexconditione legis, omnino irrita eflet. 


50 


Non folum ei quod eft ex lege/ed etiam 
ei quod eft ex fide Abrahae. 


Dixit promifsionem efle firmam 
omni femini, id eft, omqibus cre- 

^ jj. « , dentibus : Nunc feminis diftributio- 

nem addit. Semen ex Idge vocantur ludai credentes, qui orti ab Abrahamo,Icee circum- 

cinonis ab alijs hominibus erant diftintftiiScmeri ex fide vocatur gentes credentes 

opponuntur cflfe ex lege &efrcexfidefimpliciter. Nam ibi efleexlege dicutur ouiexJepe 

quxruntiufticia,&exfide,quiexgratia,finelegegratuitamiufticiamaccipiunt. Verum 

non elt adiunaacucumciCo. .Nauntotum femenfupra yocauit. Omnes ctedehtesiquod 

B hic 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 



Wc indu« has formas diAribuit, vt aliudfo exiege. aliud «x fide Abraham. 

Ratio dil^ributionis a relatiueop^ 
pofitis. Si enim Abraham pater ctt 
nofter, nos certe eius femenj hoceft» 
filij fumus. Effc autem Abrahamun» 
patrem noftrum, teftimonio feriptu-. 
rx Gentfis dccimofcptimo proba- 
tur, vbi promittit Dominus quod A- 

hram fit faturus pater,n6ii vuius tantum popnli,fed multarum gentium, Antea quidem 1 «, 
bramiicra H » Verum vt nomen admoneret ipfum perpetuo 


Qui cft pater omnium noftrum, quem- 
adm^m fcriptumeft<patrcm multarum 
eentium conftitui te) coram eo cm crcdi- 
dit,quiviuificat mortuos, & vocat ea quae 
non funt,tanquam fmt 


20 


; pater,n6n vnius tantum pupu..,.v» ^ 

narer excelfas, Vetum Vt nomen admoneret ipfum perpetuo 
dt£lus eft A j multitudine eentium, quarum pater effet faturus Abranam,mur 

«t ’ |?,mrn,hoc eft, patet excelfus multitudine, fcilieet reminis, feu pa- 

btaham,quafi ^ . p„it«reo hocnouum nome Abrahamo,velutif«»"f»»«"«rperpe- 

tetmagnxmulmudm.s^^^^^ 
wum huius magmfi p^^^ ^ 

in poftea imitati funtChriftiani, qui in Baptifmo, 

^|VSfatcircucifioni,nominafai5mfintibMmponunt,inKftimoniufaft^ 

mi Merito proinde noftta nomina deberent nos admonere & foe^tis quod cum Dw m. 

iuimus,&abiurationisquarenuciauimusSathan*&eiusopenbus,aecejptacandidave- 

ft^mfienurnablutionis peccatorum, 8icandid*,hoceftmouxvit*mpofterumaMnda. 

Sed hicotitur qu*ftio:Genefis videtur polliceri carnale femen,qood & euentus cofirma- 

te^detur.ExIfoaeleenim,quinatuiettAbrahamoexHagaranc.lla,prodieruntduode- 

dmpotitif5im*&nobilifsim*famili*.ExnepoteAbmhxIacobprod.etun^ 

tribui Iftael.Ex nepote Efau prodiire Idnmxi, Ex Chetura mula populi nati funt,vt ha- 
betur Genefiar.Hancqueftionem diluit Paulus, cum dicit,Abrahamum patrem noftrum 
cok Deocui c«didit:5uo dido primu difeernit inter filios Abrah? fpitituales & carnales. 

Deindemodupropagationi8oftendit.Vtenimcarn^esfilijiuxuoriginecarnisabAbta. 

hamo defeendunt, ita rpirituales,qui filii cora Deo dicuntur.funtqui non natur* ptopa- 30 
catione.fed fidei imitationenaCcuntut filij. Quare omnes,qui Abrahxfidem imitantur, 
fius fUij refte dicuntur,idq; coram Deo,vt hic Paulus loquitur. Sed quid fibi vult adieaa 

amplificatiuncula: Qui viuificat mortuos, &vocateaqu*non funqtanquamfint. Hsc 

amplificatio ideo adieaaeft, vt Paulus doceat potentiam Det fundamentum efl^com- 

pleSdarum promifsionum,atq; adeo totum faluns beneficium foli bonitati Dei alTcribe- 
Sum effe. Sicuti enim Abraham effoetum, & Saram natura & *tate ftetilem fecundos 

reddidit: iM&aliosfua dignatur gratia,dum vocat exgratiaCumitaquedicicQuiviui- 

ficatmottuos, 8 c vocatea, quinonfunt tanquam fint, periphraCs eft omnium homi- 
num, qui cum ftetilesfuntinfe, eostamenfuagratiafoecundat. ‘“T'"* 

omnibus promifsionibus Dei ad diuinam potentiam refpiciendumeffe, quapoteftDo- 40 

minusomniaqusvult,&vultomniaqo*fuoverboptomitat,quantumuisabfutdalen- 

fui carnis videantur. 

Qui praeter fpem fub fpc credidit» vt fic- Confirmat* prop<^noni fubiun- 

ret pater multarum gentium. digmaticam, in qua fidei naturam m 

illuftri exemplo tanquam in tabula proponit.Poftquam enim tantum fidei tribuit, quod 
cafolaiufticiam Dei apprehendat, qua ornati, fen tenti* legis damnatori* non aniplius 
fumus obnoxij» fed potius iulliefie^i imputatione diuina,*tern* ^t*h*rcdesinfcribi- 
mur merito qu*ripoteft,Qu*na fit ratio fidei: ^Na vocabuli huius vis ampla eft,) & qu*- 50 
namfit illa iufticia,qua iufti rcputamur.Paulus itaque vcluti analyfin propofitionis infti- 
tuens,fingulas ei* partes foorfum tradat,ne dubia (ententia vocu fluduentledorcs.Pro- 
ponitautem Apoftolus exemplum idem, quo propofitionern potifsimu confirmauit. Vn- 
de per locum i coniugatis, qu* fit vera fidei iuftincantis ratio, oftenditur. Eft cnim hoc 
DialeAicorum prxeeptum, vtcum quxritur deabftradi definitione, cius concretum in 
illuftri exemplo adhibeatur in confilium, vt ex concreti huiufmodi adionibus & officijs 
per(piciamus,8ceruamus,qu* fitabftra<fti propofiti ratio. Sic,quid prudentia cx pruden- 
tis pcrfbna, asionibus & officijs eruit Ariftoteles libro 6.Ethicorum: cum ita aitiPruden- 
ciam itt demu intclligcmus>fi quales prudentes dicantur, confiderauimus. Eft au te pru- 
dentis 


i9 


20 


30 


40 


50 


Early European Books, Copyrighl© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


A D 


R O M A N 


ibiun- 
para« 
ramin 
»quod 
nplius 
fcribi- 
icqux- 50 
sinfti- 
is.Pro- 
iit.Vn- 
imhoc 
tum in 
ofificiis 
ruden- 
ruden> 
te pru- 
dentis 


- 5 » 

dentis ofHcIum, habere facultate rede deliberandi de iis,quxiron ex parte vt lanitatcm 
aut robur efficientia: Icdii^.genercfibivtilia bonaque funt,8c fpe( 51 anr ad vniuerfam vU ’ 
tam. Hinc Anltotcles per locum coniugatoru haneprudentix definitione extruxit. Pru- 
dentia clt habitus verus cum ratione coniun^us & idoneus ad ea, qux profun t humanx 
vitXjgercnda.Ncquc alia ratio cft exemplorum^Nam illa concretoru m loco ponuntur, 
rnagis incurrunt in oculos. Hac Dialei^icoru norma leniata, fi quatitur quid fit fani^itasv 
quid pietas,quid perfe^io Chriftiana,quid patientia & alia huiufmodi, facile eft refpon- 
dere propofitis concretis, hoc eft, harum rerum jlluftribus exemplis. Hanc regula & Pau- 
Ius iccutus, fidei ratione explicandam aggreditur hoc modo : Qiii prxter fpem fuper fpe 
dV ^^idit.- Pauca quidem funt bxc verba, /cd totam fidei naturam fummatim exprimunt, 
Abrah^m,inquir,vbi nulla rationi &carnis fcnfuiafFulfitfpeSjnixus tamen promiftioni- 
busDeicrcdidit.^ftergofidcs fiducia promifsionum diuinarum contra omne carnis fen- 
I u m Sc expe<aationcm.In voccjfpei, anunaclafis figura cft, priore enim loco obieda rpek 
qui -niouctur ratio, notat.Poftcriorc vero promiftione diuinafignificat. Nam fuper fpc 
cre crejeit vcluti fuperfundametorei fperaex fidem xdificare. Obferuandus proinde eft 
ic ocusinjprimis,quidocctapertirsimc,quodfidesfitcertafiduciarcrum fperatarupro- 
pterpromirsiQnempei,etiamfi totaterum natura repugnare videatur. Refutantur igitur 
api x,qui ‘^cunt fidem, de qua Paulus loqu i tur,efte tantum hiftorix noticiam Scalfen- 

rum,qualiseftinDiabolis&iniijipijs,quiarticulosfideinorunt&profiteturvocc.Quod 

A eft qu*dam benediaionis.q^i fa- 

aaeft Abrahamo, & in fe includit %necdochicAs totum ftluti. beneficium. 

Se_ciindum id quod didum ei fuerat: ^tionem feu naturam fidei gene- 

bic erit Icmcn tuum. ratim in illuftri exemplo propofuitt 

ora redr ‘I"? generarim dicuntur obfcurius^expli«1rplrtkui«i^\°^^^ 

uroorfum P"*®* '®“ '“«ditiones, ac primo loco eius 

«.ftum P°".">fl“nd ipfa intuetur, vnde & nomen habet fuum.hocauM ob- 

30 delfcmine o^ui e^ Chrift'^*»' «“"«.in ft“a principalis promifsio inclufa eft 

■ r,,i Tc!i ’^“ '-" “ ®'?'"®.®'’8“'“nfi'>turquodpromiiio fit fidei correiatiuum.Eft 
Itaque hdes cognitxpromifsionis fides, tolle promifsionem, fides fublataeft. Et contra, 

V * nulla promifsio,nulla fides. Hinc etiam rcquitur,difFcrctias fidei pendere ex promifi. 

^num varictate.Eft promifsio legalis,cu conditione impofsibili, fi nos ipfos refpicimus® 
homc^viuet in eis. Huic promifsioni legali fides legalis refpondct,quam & 

r,a '"'“'“"““"'sobtedientix a fandis prsftitx, quam fides remunerationis intuetur, 

SicMofesdiciturrefpexiffeadremuneracione. 

‘''^Sodieunt fidem mftificantem efle opus exadum lege Dei, vt caritas & alia officia, 

.. « y "c°T '^^® difternun t-Porrb fi lidei differentias ab ipfis fubiedis in quibus eft 

40 petamus,a!ia fides Dei eft, aha hominum, alia Diabolorum. Fides Dei eft velipfaDet 
d''onft»nt'adi'ftornmquefadorumquein Deo. Fideshominum 
aiiaeltChriltunoriim propria, aha hjrpocritarum, alia communis Chriftianis &hypo- 
ttitis.Dubo.o.-u m fides eft.cum noticia promifsionum & comminationum diuinarum 
tremor quidam p/o'* .er impendens iudicium. 


Ac fide minime debilitatus nonconfi- 
derauit fuum ipfius corpus iam demortu- 
tuum, cum centum circiter natus effetan- 
nos, nec emortuam vuluam Satae. 


Secunda deferiptionis fidei pars. 
Quemadmodum Abraham exclufic 
omnes rationis & carnis obieiftio- 

jo nos, nccemottuam vuluam Sar®. 

nis: Ita vera fides omnem carnis fen- 
ium,dum intuetur promiftiones Dci,{ccludit.Primum etenim ratio in Abrahamo ftatuifi 
iniporsibilecfle,vteiFoetiisrencxfierecpatcr.Deindeobiecitratioprxclufione Sarx,eam- 
que duplicem. Nam & natura erat fterilis, & tempore iam grandior,quam Vt concipere, 
vel aluum geftare potuerit. His rationis argumentis no fuccumbit Abraha, immo potius 
inuiiftus fa<ftus,conftantirsimc in fide promifsionis perftitit. Atqj hoc eft quod dicit, mi- 
nime debilitatus,id cftjfortifsimus fa<ftus. Eft enim Liptote vfitata Hebrxis, qui contra- 
rium cius quod negant, forti ftimeaficueranr. Hac ergo oratione exponit quid fitquod 
fupra dixit: Prxter fpem fub fpe credidit. Docet & hic locus, quod fides non fit tantum 
noticia 6c aflcnfuSjfed etiam firma fiducia, qux nullis rationis argumentis fuccumbit. 

K 2 Aducr- 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




CAPVXlIII. 

Aducrfas prorniffionem auton Dei Tertia p„s 

• ^ Qucmadrtuodum Abrah^m non hx* 

nOn dlfteptauit inn • (Itatiit de promiftibnt diuina obini 

credulitatem ita fideavero verbo promifsiohis acquiefeitj & pendet tota ex promifsione 
Dei omnem dubitationem excludens. Obreruetur hoc loco confutatio dogmatis ftpi- 
ftici de dubitatione, quam illi cum fide conjungunt. Scd Paulus eandem a fide protfus a- 
lienam effe teftatur. Vbi enim funtdifceptationes, quibus moti.nuncin hanc.nuncin ib 
lam partem ferimur, ibi vera 8t firmafiducia efle nequit. 

Scd robuftus faaus eft fide. Osar^a fidei conditio , videlicet, 1 6 

iqbod fides vcluti coIIcctis viribus Iu- 
aeturaduerfus incredulitatem,^ dubitatidnem vincat.Eftergoin ftnaisluaacarnis Se 
fpiritu8,Sc fpiritus colledis viribus opponit fe carni. Probat itaque & hoc diduih.quod 
fides non fit tantum noticiahiftoria:,fed edam firma promirsionis fiducia. 

Tribuens glotiaid Deo. ^ 

X 41 WUV 3 fides Deo verum cultum tribuar, qui 

fine fide prxftari nequit. Obferueturhxc fidei proprietas, qux libi nullam, fcd Deo omn^ 
tribuit gloriam. 


Et plene perruafus, quod quicquid pto- 
mifit,poflet etiam praeftare. 


20 


«Sexta fidei conditio, quod fi- 
dei ea confiantia certitudo elTc de- 
beat, vt nullo padto patiatur feauel- 
lia promifsionibus diuinis, fed Icmpcr incrementa fuinar, certifsima fiducia libi perfua- 
dcns,quodqui promifit,&pofsit& velit promiflaprxftare. 

Ideo &imputatum cftilliin iufticiam. Expofuit qualis fuerit fides Abra- 

hx. Nunc quid ea fides ei profuerit, 
adiungit, ac pronunciateam fuifie Abrahamo impuratam ad iufticiam, hoc eft,quod A- 

brahahde apprehenderit Chrifti iufticiam, qua illi im putata, iuftus& acceptus fuit Deo. 

Hadenus Apoftolus propofuic in illuftri exemplo veram fidei indolem, nunc per locu a 
coniugatis definition^ fidei abfolutam excruamus hoc modoiFides eft nocicia & firma fi- 
duciadiuinarumpromirsionu,excludenscarnis fenlum, ac rationis argutias pugnantes 
cum verbo promifsionis diuin*,atque adeo omnem hxfitationem, acquiefccns in verbo 
promifsionisdiuinxjfuaconftaptiadmnemincredulitatcm vincens, qux cum vere Deo 
gloriam tribuat, plenifsima fiducia promiiTa Dei expe<ftat. Hxc fidei iuftificantis ratio eft, 
quxbreuiiis in hanc fumma cogi poteft:Fides eft noticiaairenfusjcxpetitio decerta fidu- 
cia promilTxfalutis propter Chriftum. Hucadijeiam memorabile didu Bernardidefide; 
Tranlgrcdituriinquic, fides rationis fines, humanx naturx vfum,experientix terminos. 

Non fcriptnmcft autem propter illum Translatio hypothefis ad thefin, ^ 
tantum, quod imputatum fit illi.Sed etiam accommodatio exempli Abraha- 

propter nos quibus imputabitur credenti- amplificat Apoftolus ab ob^ 

bus in eum, qui excitauit Dominum no- fit materia 

ftrum I E S V M a mortuis, qui traditus fiiit noftrx iufticix exponit, fed breuius: 
propter peccata noftra, & excitatus eft pro- quia hoc in quinto capite profequi- 
ptcriuftificationem noftri. tur latius. Obfeructur Mc catholica 

^ dodfrina de bcneficijs Chrifti, qui 

morte quidem fua,hoc eft, oboedientia tota crucis expiauit peccatum. Eft enim viiftima, 50 
auTfor & azogpovy quo hominesa iure peccati abfoluti & redemti xterna donantur falute, 
refurredione vero iufticiam nobis parauic. Nam nifi refurrexiflet Dominus, viiftima ip- 
lius nequaquam fuiflet latis nobis a iure peccati redimendis. Nam tum non viftor mor- 
tis,fed (uperatusa mortefuifler. Hoclocoobferucmusrynecdoche vfiratam in feripturis, 
qua parti fxpetribuitur quod eft totius. Hic tribuit reiurre<ftioni Chrifti iuftificationem 
noftri, in quinto eandem (anguini Chrifti, hoceft,vidimx Chrifti afleribit. Hinc doce- 
mur beneficium falutis cum toti oboediencix Chrifti, tum lingulis eius partibus tribuere. 
Eede proinde dicitur : Chriftus natus,circumcifus, oblatus in templo, paftus, excitatus 
mortuis propter noftra peccata. Et rurfus lingulis asionibus Chrifti ide efferus tribui 

poteft, 


10 


20 


so 


40 


50 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2“ copy 1 


A O 


M A 




potcft, vt ^**f*^us fuA natiuitate nos redemit, & fic do alijs. Pendet ergo falus noftra tota, 
non ex noftris, fcd ex Chnfti mchtis : quorum vere participes fumus, quando Chriftum 

ftiuqu“4«Drdfle^ 


licet, 
is Iu- 
lis Sc 
:^uod 


iuod 
r, qui 
)mn$ 


20 


od fi- 
fede- 
auel- 
:rfua- 


Abra- 
‘ucrir> 
lod A- 
cDeo. ,3 
locua ^ 
ma fi- 
lantes 
verbo 
:eDeo 
rio ett^ 
i fidu- 
iefide: 
iiios. 

thffin, 

braha- 

moda* 

ab ob- 

lateria 

reuius: 

»fequi- 

diolica 

:i, qui 

(ftima, jo 

falute, 

maip- 

irmor- 

pturis> 

ionem 

cdoce- 

ibuere, 

citatus 

5 tribui 

poteft, 


C A P V T V. 

Summa Capitii quinti. 

TruSmiuftipulmb tnumerandt amplificat Afcjltlm charitatm Dei erra hminti, & vt doceat 
baBemis dijpatamt, infiitiiit collationem Ada& Chrifii, oftendens, quodvt 
4cjaktk‘malaia*^'‘ *""*^*^*^’ damnationU caujfa, ita Chrifii obcedientia fit notii iufiicia, vita 

Ordo ^ partes Capitis quinti. 

«”«’”>^”‘bmtai,pinprincipaUmimerpomJ^^^^ 
amplificat. Deinde tertio loci vt doceat 

EXEGESIS Q^VINTI CAPITIS CVm OBSER. 


VATIONE DOCTAINARVM. 


SO 


vsTiFiCATi igitur cx fide, pa- 
cem habemus apiid Deum , per Do- 
minum noftrumlcfumChrirtum.' ‘ i 


P R. I M V M cfTe<5um iui 
Itificatiqnis infert cx fine quarti ca- 
pins:ibi enim ratio ponitur, cur iu- 

Deo.vidc!icetquode^rumpeccatumfitexpiatum 
turqu* pax fund“ iur in volun^ro^r^^^^^ 

diatorem emus viaim{ mentP abfoluti \ reatu.donamur iufticia ipEus Scaccentamur ^ 

OuodfinrMererSram 

Q detinemur captiui. 

^rarilm^rf««^ dogma eorum, ^ui fingunt homines meritis congrui an- 

mn« « fi «d -urtificatione. C^uid emm qu*fo niereri poteft iniuftus.reus.da. 

tnnatus,rub ira Dei conftitutus? Talis eftomnis.qui non eft iuftificatiis exfide. Confola- 

tionisrummaeftquodcredentesfciantfehabereDeumpropitium.fciantreacceptosef- 

fe fide, etfi adhuc fentiunrpeccatum.Non enim fua merita,fed Chriftum Mediatorem in- 
« n nunquam poflunttranquillo efieaniiiiOtqui opera 6c merita fpe- 

■«tant, & eatanquami mediatores inter fe &Deum collocant, quod lane omnes ilii fiiciut 
qui fuis operibus lufiificari volunrf . * 

\ 


Per quem etiam fide habuimus accefi 
Tum in gratiam hanc, in qua ftetirtms. 


S E c V N D V s cfFedus fidei pri- 
mo nccelTario coniundus, nempb 

o, , . acceflus in gratiam Dei. Hic atceflus 

non pedibus corporis, fcd fiducia fic Mediatoris, dum ex fide Mediatoris Deum inuoca- 
r, eft:^»us fundamentum 6fi:gfatuitabeneuolentiain Deo, cui 

111 Ght-ifto charos habuit. Terminos eft perfona plaeftns fide. Atque ita hoc loco 
tiae ommno accipienda eft. Intcrdoro^rati» vo3&per metony miam pro eflfeaibus faudr ik 

fi i Dei 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 






■ii 




t A 9 r T 


n,i f..miriir !<4mw trioIUiter. A VT enim accipitur pro imputatione iufticia.yt infra, 

^i gratiam & donum coniungit. A v t pro infulis donis.vt 

oax iranouillitas confcienti*.&c. Avx pro donis vt hanc vitam potifiimumfpeaanti. 

Ls’ciualia Cunt anim* & corporis dotes varia: & multiplices.Cum hu etia conuemt Au. 
vu iiTi d ft “aio qui duplicem gratiam facit:quarum vna grat.agratis dans^ltera gratu 
l«!!I da» A ppellantur. Gratia gratis dans, ell ipfe tauor Dei I eu Dem ipfc Gratia grati* 

lataell quicquid ex friiore Dei nobis datur, vt illa iit caulTa,hacetFeifruy Opponitur au- 

f. ' raname.iro vt infra cap.io.& debito, vtfupracap. 4 . Merito quidem, quia nulla 
in imbis funr menta fauoris Dei. Debito verb, quia Deus ex (ola grana n nos liberalis eft, 

"on expeftans vilam r.oflram compenlationem. Refte igitur Augultinus; Gratia eft,m- lO 
Quit,nv\ilo modo,qu,t non eft gratuita omni modo. Dicituren.m gratia,vt idem teftatur 
q„, a gratis datur. Gratis autem datur, quia merita non prateflferuntded beneficiaDei e 
praufnerunt. Eiufdem Auguftinieft&hxcdiftmAio, vtfitgrat.a Vnaoperans^^^^^^^ 
iooperan*. Illa praparat hominis voluntatem yt velit, hac ad.uuat i}e fruftrayelK. Sed 

hxcdiftindioclt arati* gratis dantis, cftqj non formx,redmodidiftindio. HxcdeCra- 

tix vocabulo admonere hoc loco volui, vt hudiolJ in legione fg:ipcurxffgnificatahuuis 

vocis reae applicenc.lamquxpotifsimum hic obferuanda^nc,annocabimu$. Primo 
itaque loco obfcructur ctFeaus fidei.qui ell non foluin acceff^ 

fciieratiaincratia,quxliguificaturrtandivocabulo,vcfidesfitpcrrcueran5ingratixhdu- 

cia Secvndo loco obfeructur tellimonium, quod fides fignificet non tantum nou> ^9 
Ciam hiftorix, & afieofioncm/cd eiiam fiduCiam.Nam per hillorix noticiam,& nuda af- 
(cnfionem nemini patetaccelTus ad Dcum.Vndcadliphefios j.per quem habemus auda- 
Ciam & acceflum in fiducia petfidemiplius. Obferuetut PR^TSRtA maximacredeii- 
tium confolatio, qux ex hoc loco peti poteft. Credentes enim non in [e.non in vllis luis 
meritis & dignitate, fedinfolo Christo habent fiduciarn accedendi adDeum, obti- 
nendi eratiam.,8c in diuino fauore perfeuerandi. Huc pertinet illud Augultini: Totiu* 
fiduci* certitudo in preciofo fanguinfe lefuChrifti. Pr/etereVi confutatur hoc Pauli 
dicio peftilei.tiisimus Papiftarum error, qui iubent qusrere alios mediatores ocpatro- 
nos, quamvnicum Iesvm Christvm, Dicunt prxiumtionemelie fine patrono acce- 
dere ad Deum: qua re vt contumelia afficiunt Chriftum Mediatorem, & ftabiliunt idolo- 30 
latriam: italummaconlblationc fpoliant honiinci;, cos auocantes a vero Mediatore, ad 
inuocationem Sauetoi um,quod cU Aniichriftf proprium. 

Et gloriamur ruper fpc glorixDci. 

® r r o tio fanda, qujc cit cum pii non fo- 

lum xquo animo & moderato funt : fed etiam cum magna Ixticia pc» fuli: placc-u libi de 

bxied.ca:ccoelefti,qiiaciplbs manet. Hxc gloriatio nititur fpecertifsimarqux cltconltaos 

& firma expedario promi(% h^rcditatisiqiif hxrcdiras hicglonx vocc figmficauinqiiam 
Deusolimiuxtafuam promirsioncm pijs donabit. Accipitur cnim hic gloria peiad^ue. 
Hanc gloriam etiam iuftificacioni fubiungit Apoftoluf, infra cap. 8 .Quos,inquir,iullihca- 40 
«it,hos Scglorificauir. Eli proinde iuftificationi proximus gradus gloria hxclcu gh>n*- 
tio,quarc(ufciratis corporibus glorificabimur. HicPaulilocusapcrtc pugnat cum dubi- 
tatione Papiftica. Qui cnim ficti poteft, yt is glorictur fuper fpc glorix Dci,qui dubiut an 

i;. n#»r ne. Pi-»rrn niiod in tcrcio CaoitC didum cft, gloriatlC 


Papiltica. Qui cnim tieti porcii,vtisgiorictutiup« 

fit in gratia, ncc nc. Porro quod in tertio capite didumeft, gloriationem cxcluiam «Ite, 
non cum boc loco pugnat, illic enim gloriationitfundamentum eft mentum humanum 
fcu opus* hic ver 6 fiducia in Deum: qux nititur conftantiapromifsionisdiuinx, ocnxe 
*ft gloriatio in Domino,dc qua Paulus i.Corinth.i. u.. •' . ^ 

Non folum autem hoc, fcd etiam glo- : ro Qjr a r t y s cfTedus fidei, gloria- 

.ffl.AionihiuL tioinprxfentibu 8 xrumnis,quxfane 50 

namur in amidionibus. gloriatio magnum eft paradoxum 

fenfui carnis & fapicntixhumanx. Vis verx &viux fidei tanraeft,quod in media mone 
animum erigat, confolctur, atque inuidum infradumqj reddat. Dominus in Euange- 
lio iubcr,vt iui difcipuli gaudcant,quando ab ingrato mundo affliguutur.id quod etiam 
fecerunt flagellati a principibus faccrdotum,vt teftanturada ApoUolica. Verum h^c glo- 
tiatio fuper afflidione non exeoprouenit, quafiafflidiopcrleclTctexociciida vtbona, 

Scdgloriationishuiuscauflx, cx quibus xftimabitur, aliunde proueniuiir. P r 1 m v m 

epim pii, ffih cruce conftituti,intu«nturChriftum, qui pependit in cruce, cui cum fe con- 
formes fleri per crucem aaimaduertuoti ex ilU coformiutis cogitatione non pai u con fo- 

lationii 


1 ( 


x< 


3C 


4C 


5 C 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


infra, 
iritus, 
tantU 
it Au- 
gratia 
grati* 
Lirau- 
nulla 
liscH;, 

IO 

datur, 
pei te 
Altera 
c. Sed 
e Gra- 
huius 
1 1 M o 
ia per- 
ciiclu' 

1 noti- ^9 
jdaa(^ 

; aiida- 
reden- 
lis Tuis 
, obti- 
Tocius 
c Pauli 
; patro- 
o acce- 
: idolo- 30 
;ore,ad 


gloria- 
)on fo- 
:iibi de 
:>nftan* 
r:c]uanri 
a diu e. 
jdiiica- 40 
gloria* 
n dubi* 
bitat au 
im c(T«, 
nanum 
I 6chxc 


gloria* 
ux fane 50 
doxum 
a morte 
luange* 
d, etiam 
h?cglo. 
i^tbona, 

I M V M 
I fecon- 
i confo* 
Utioiiif 


^ u KVMANOS* ^ w 

glorificatum intuentur, vnd« rp«m conclpfuntds 
paterno aninio, non vc 

acf? (iiOorni»- reddat. Proinde non glorianturpij de cruce 

?erdecrL h d! ptoptereuenrum. Vernm <,„i, ca?o & .an lon^eau! 

terdecruceiudicant,addithuiujdiai,Gloriamurinafflialonibus>confirmationem. 

Sdchtes quod afflidio tolcrailtiam ope- Dixit iuftlficafbs gloriari ili affli- 
pfObatiortcill, Probatio' ^'°"‘^>i's:Niinceiusparadoxiratlo. 
lpem,Spes non confundit. ' "«mfubi.citabvfu crucis. Vriturau. 

tinet noftr? quoniarti nuda proponicutjLn indiget ”uo ad ^man i°ar- 

dit h" poftremapropolitione: Spesnoconfim- 

caronoPrr j^rt. lamconnecftefubieAiimprimarpropofitioiiiscum prrdi 

Ergoaffliaioeftgloriofa!^ AtqueiSenta 
exni^lmuV n'“.a Soriten Dialeaicum: lam materiam 

’^“^'''*"r'»«ft>quapatienteraffliaiofu(rertur 

Sus ex^.^?dac'"om,t 

}Oinp.js,fecundum duplicia principia. Namfiexcernumbominfrer^c*s'£tXcry 

letquotiescrucepremitur,«mDauide&Iobvjdemus.Contrafiimerni,ml^l -’u°' 

minem, hiccxhilaratur&exiiltatfubcrucc. Caro enim infirmo ho- 

2 'ritus autem promtus.Item,Triftis cft anima mea vfq; ad mortem ’ In lob 
dam carnis & Ipiritus fub cruce.Scciindum carne triftatiir adeo vr mol ,4* 

natus eft Secundum fpiritum autem exultat in redemtbre &1:ogrtaSe^u^^ 

talitatis.Sci05inquit,GuodRedemrm.inci fir j • ’'^5*‘^^“onerutur.r immor- 

lacobus cotrario modo videtur loqiii, cum ait:Pro&^ 

non intclligendumeft de probatione pafsiua fedai^iiia 

Ignis aurum , Vnde nafcitur patientia, exqua qua fentitur fide«? non fimulara fed 

Quia caritas Deicfflifa cft in cordibus 
5 o Spiritum fandum , qui datus cft 


nobis. 


Ratio certitudinis fpei iuftificato- 
rum a caufla infallibili fumta , videli- 
cet a caritate Dei erga iuftificaros. 

-r ^ .,1. . Concluditur autem hxc ratio aDtifsil 

. PJf.ly QuidiligiinturaDeo,!iofualTuftraiiturfpe.fuflificatifidcdiIi(TiiH 
^rapeo._Igitur,Suanorifruftanturrpe.Maiorperrccuidenseft. Nemoenim qnfdilil 
» fallitamicum , qui de fc bona fperat, prxfertim vbi accefsit conftans & 
promifsio. Mjnor probatur irrhabonefpiritusi Is enim reddit iuftificatorum 
cordibus teilimonium diledionis Dei erga ipfos,iuxta illud 2. Cor. 1. Dedit atrhabrm^rn 
^^ntusin cordibus noftris. Atquehxceft arpmenti ftntentia. Caritas Dei hic accioi 

tur.H*c effuf» ea, inquit, per Spiritum fandum in cordibus noaris.hoc ea , Spiritus ?an.. 

E 4 dui 




llsinexhauftam bonitatem Dei noftrisobfignat cordibus, quando in eis accendit fide, 

. 1 fordis Datientiam,8c alios motus congruentes cum voluntate Del. 

■„"S 

homo «ineat fidem & bona confclen tiam. D E i u n e, quod hicc Spiritus pra:fen tia fit te- 
gilium caritatis Dei paternt erga nos. T v M.quod hiiic,hqceft,ex teftimonio carittt.s 
£”fpes noftra confirmari & excitari debeat,vt iam fi™ifsimi & cernrsiim ^e P~' 

^V^K»r^ditateccclefti PRytTEKEA admoncmurhoclocohumilitatis&fanaitatis,ne iq 

fenti,&RlPria futura. Papift* hunc locum perperam interpretantur de caritate qua nos 

ti feries & Paulus ipfere clare interpretatur, cum ait: Commenda^utein fu^ caritatem 
erca nos Deus &c.Praterea fi hoc Apoftoli didu intclligendum eflet de diledione noftra 
Sirfundamentum elTet fpei, omniu hominum confeientia cogerentur contrariu fa- 
teri videlicetquod potius defpcrationis caufla cftctdiledio noftra quam fpei: Cumcon- 
ftat noftram diledionctn perquam exiguam cfte & immunda, & qua contaminaturali|S 

imouris alFedibus. Qiiid praterea con folarionis haberet hoc argumentu : Nos diligimus 

Deum Ercononfruftrabimurfpe, Prafertim cum dilcdio fit opus lcgis,quod habet an- 20 
nexam^conditionemimplicitamjfedimpofsibilcm. Tum enim redditur promifsio lega- 
lis, vbi legi fatisfadum fuerit. 

Aetiologia eft ab affedu caritatis 
Dei. Nam alfedus ex adionibus 
cognofeitur : Chriftus mortuus eft 
pro infirmis &impijs, vt eos a mor- 
te «terna liberaret. Ergo, Maxima eft Dei aritas erga nos> qua vnicum fuum filium de- 
dit vtfolucrec pro nobis. Huc illa fententialoan.g. Sic Deus dilexit mundum, vt 

filium fuum vnicenitum daret. Quod autem addit, fecundum tempus,lcuvt 30 

nos vertimus, fuo tempore, Significat tempus illud opportunum, quo 
ftituerat filium in mundum mittere, vt fieret vidima pro mundo. Huc llud ad Gala^-^ 

Oiiandovcnitplcnitudo temporis, emifitDcusfiliu fuum natumcxmuliere,fadumrub 

li^c vt eos qui fub lege erant redimeret, pertinet & huc Prophetia lacobi Patriarcha, & 
Daniclis de tempore aduentus Chrifti.Porr 6 quod Apoftolus dicit : Cu adhuc cn«*nn* in- 
firmi feu inualidijdeftituti omnibus viribusfnam hac vis eft Graea vocis relatio- 

nem habet duplicis temporis, videlicetanteconucrfioncm & poft conucrlionem. Ante 

conuerfionemonincs homines funt& quidem, hoc eft, om 

viribus deftitiiti & minime apti ad intelligeda &capienda qua Dei (unt. Na vt alibi dicic 
Apoftolus homo no capit ea qua funt Spiritus Dci, cuius ratio redditur ad hphcl. 40 

jL vbi tribuit Tri hoc eft, principi anima parti vanitatem, tencbws 

fiuecalieinemi Quare necefleeft in non renatis ignorantiam rerum diurnarum cllc. 
Deindetertio loco tribuit cordi, hoc eft, voluntati 8 c afFcaibus Wf^wj^ihocelt, obdii- 
Mfione.hoc eftjfumma contumaciam qua aduetfusDcu ruunthomiiiCs indulgentes luis 
rirauis afreaibus,aa. favero, id eft, fine cultu, fcilicet Dei.Kon eilim Dtf um coluerunt, fcd 
multiplici idolomania fc contaminauerunt. Hac.dud epitheta hominibus ante conuer- 
fione tribuit Apoftolus, vt inde illuftrior appareat caritas Dei erga nos, qui pro talibus h- 
linm fuum in mortem tradere voluit.D e 1 n d e figrtificat Apoftolus,quod in conuerfione 

donentur homines nouis viribus, vt iam conu6rli,etfi legi plenam oboedientiam praftare 
non pofsiotitamen ppfsint aliqua Deo grata facere* Nam & donatur nouatucCj& adiU- 
uantur a Spiritu laQdo,vt Deu veris cultibus iam colere incipiant, fcd quomodo hac fi- 
mul Deo conueniunt,vt & intime arnethomincs,&tamen eofdcm vt hoftes per^fequatur 
nondum conucrfos.^Duo in homine intuetur Deps. Vnvm, quod abiplo clt: Alte- 

R V M, quod ab homine &a Diabolo. Amat quidem nos, quia eius fumus creatura ad ipfi- 
us imaginem conditi : Perfequitur vero vt hoftes, idque propter peccatum. Amor ex 
(ericordia eft,perfecutio ex iufticia* Mifericotdia vult hornines faluare Deus,iuiticia vul^C 
eofdcm ppniie. At fapientia Dei fecit ficmilericordix&iufticix locum. Milcricordix 
quidem, dum perditorum hominum miferia afficitur Deus, &adiuuadummouetur.Iu- 
Iticix vero dum filium mittit, qui noftra caufla inle recepta (atisfaciciufticix Dei, vt om- 
nis qui 


C A P V T 


C H R I s T V s enim cum adhuc effe- 
mus infirmi, fuo tempore pro impijs mor- 
tuus eft. 


50 


IO 


20 


30 


40 





J 

J 



i 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhage 
LN 802 2° copy 1 


A » 


fide, 
Dei. 
isef^, 
e(en- 
omi- 
pod 
Utie- 
itatis 
jpro- 
tis,nc IO 
ipr*- 
lanos 
men* 
catem 
loftra 
riu fa- 
icon« 
iralijs 
^imus 
letan- 
)lcga- 


R « M A K O S. 


IT 


20 


ntatis 

»nibus 

IUS cft ' 

imor- 
im de- 
um, vt 
jfcuvt 30 
fecon- 
alac.^. 
imfub 
:ha,& 
nusin- 
elatio- 
. Ante 
nnibus 
bi dicit 

Ephef. <i|.0 

inebras 
m e(Te. 
obdu- 
ces fuis 
Lint,(ed 
onu er- 
ibus fi- 
erfione 
>rxflare 
kadiu- 
ihxcfi- 
iquatur 
Alte- 
adipfi- 

rexmir 

ciavuU 
icordix 
itur. lu- 
,vt om- 
nis qui 


5P 


®”'™“''^® ''ixproiufto<luifqnam n?o- Amplificat Dei iSfgi hoscaritatim 
tiarur. Nam pro bono forfitan aliquis mo- duplici collatioii^. p a i o r cft, vix 
fi mftineti pro iufto quopiam homine quifqua 

r j j' • t • Velit mortem rubirtt> At Deus filium 

non modo non iuftis.fed etiam fceleratifsimis rtioreretur. P 6 - 
^ERIOR, eiuscauffa, a quo quifquam beneficium acceperit, forfan fuftineatmori. At 
T ""i"'* » beneficijselTet affeaus, fed etia no.fibHnfeVfifsimos 

hoftes elTe non ignoniret:tamen filium vn igenitum in mortem pro nobie tradidi Q™a« 

videtur fimplicif* 

''''“*''"’°°PP°"*t'‘>ft“n’>'t»'n>pio bonum ficaliis^com- 
niii rvix. n ' quenquam ofiendet.qux^fifrequentirsimaapud Hebrzos 

interpretes bonu&iuftum 

morrem deh« k"*’ "'ori.fit pro re iufia mori, hoc eft,cura quis legibw 

Srudiber?le°/””fl prprebona, vtfiquis mortem oppetere^oleife p” 

pattiaautliberiSjScdpenftafis loci facit, vepnorem interpretationem pr«fcram,qux& 
autoritate veterum, Chryfoftomi,Athanafij, Ambrofij,Selx & aliorum nititur. ^ 


Commendat autefft fliam caritatem er- 
ga nos Detis, Q^od cum adhitc cftemus 
peccatores, d h r i s t v s pro nObis mor- 
tuus fiti 


Accommodado eft collationis pro- 
pofitx, cuius hxc vis cft, Si quisfurti^* 
neret mori pro iuftis & bonis, certe 
maximatn fuam erga ipfbs declara- 

cafola falutis meritoria fit. Consolatio hieproponitur 

dclicetquc»d filius Dei adeo homines dilexerit, vt in fcderiuarit iram patris nehumanfi 

pnus conditum ad imaginem Dei, xternum periret. Confvtatio eft erroris Phari 

Multo igitur magis idftificati nunc ilUtio i minori ad maitis. Cort- 
“‘'S“‘*'®^*usferuabimutperipfumabira. fert autem homines eofdem produ- 

Dfms d^[” ®'«tn* mortis propter peccatum, aut funt i uftifkari Me **iani 

daZSt"oS^^^^^^^ Sidilil^Sion 

l^rca ^ enim rclcus damna- 

icitur hic metalepfis. Nam ex ira damnatio intelligitur. Obreructur 

h^r Christo afTcribendumefTe. Nam 

mftificationcm & glorificationem, qu* eft liberatio ab ira & dam- 
nauonc,adeoque integra falutis pofTefsio vni Chrifto tribuituf; 


50 i ij^^mici cflemus, reconci- 

liati fuimus Deo per mortem filij ipfius; 
Multo igitur magis (eruabimur per vitam 
ipfius/ 


De mortis Chrifti efficacia per 
collationem effedtuum dixit: Effi- 
cax fuit mors Christi ad abolen- 
dum peccatum eorum, qui adhuc 
eraiic inimici Dei. Proinde multo 

Deiafi„k,f!. ^ - niagis efiefficax ad abolendam iram 

nerr,r«.li ‘l""*'^."onf“ntp<ccatores amplius, Sediuftificati,hoceft,abfolutii 
®dditargtimeiitiim ab efficacia vitzChrifti,idque per collationem 
acceDtati^nn'*/' rtcontiliatio»’®. Vita canfla eft falutis feu 

Chriftffi.t ConclUditautem hoc modo i minori ad maius : Mo s 

n iiii tuit tfhcax ad reconciliandos no$ Deo. Multo igitur magis riu Chriftij hoc eft,re-‘ 

furrei^ia 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 






c A P ▼ T r. 

fiirre49:Io ChrifticfficaxcritAd communicandam reconciliatis Tftam xternam, quxvitt 
Lerna reconciliationis & iuftificationis finis eft. Obferuentur ergo diftin^ Mediatoris 
beneficia, qui vt morte fua expiat peccatum, & reconciliat nos Deo : ita vita fua, hoc elt, 
refurreaionciuftificatjac in integram falutis poflcfsionem nos introducit. Quid hinc Ic- 
ouitur? Id quod confirmandum propofuit Apoftolus: Videlicet fpem iuftificatorum non 
fore irritam, vt qux nititur firmifsimis fundamentis caritate Dei patris, obfignatione Spi- 
ritus fanat, morte & viu filij, Siquidem morte expiatum eft peccatum, vita autem parta 
eftiufticia&falus. 


Neque id folum, fed etiam gloriamur 
in Deo per Dominum noftrum I e s v m 
Christ VM. 


Hic Qv 1 N X V s ludificationis lo 
feu fidei eifeauseft, gloriari in Deo: 
qux gloriatio ed fpiritualis quxdam 
Tiupfnady qua non folum glorianaur 
fuper fpe glorix Dei, Sed etiam in ipfo fundamento fpei, hoc cd, in ipfo Deo, videliccc 
quod ht noder Deus, qui nos tuetur & defendit. Hinc confolatio petenda cd in omnibus 
aduerfis. Si enim Deus pro nobis, quis contra nos f Si Deus iudificat,quis cd qui condem- 
nat. VerumvtabducatApodoIusnosa cogiutione fiuedignitatis huc indignitatis no- 
drx, cauflam huius gloriationis non in nobis, fed extra nos ponit, cum inquit: PerDo- 

minum nodrum I E s V M C H R I s T V M. 


Per quem nuncreconjdliationem affe- 
cuti fumus. 


Aliquoties dixerat Apodolus nos 
reconciliatos e(Te Deo per Chridum, 
iam ideo idem repetit, vt paret fibi 


20 


viam ad declarandam eam iudificationis partem, quam in propqfitione attigit, qux cd 
ludicix Chridi imputatio. Haidcn® enim partim in genere de iudificatione diiTeruit,par- 
tim de prima cius parte, videlicet de expiatione peccati, feu abfblutione a peccato,qux ed 
remifsio peccatorum, partim etiam de acceptatione reconciliatorum ad vitarn^ xternam, 
i(Jqj gratis propterChridum. Verum quia & remifsio peccatorum, & acceptatio perfbnx 
nititur Chrido fundamento &autore, cuius iudicia credentibus imputatur, vt appareant 
iudi coram Deo, iam dc ea iudiciadifputatione aggreditur. Nam cum merito quxripof- jq 
fet,quxna fit illa Dei iudicia dc qua ha<denuS toties dictum ed, & cum ea Chridi propria 
efle definitur, adhuc qu^ri pofTet, quomodo vnius iudicia multis fufficcrc podit & impu- 
tari.Eam ergo iudiciam explicandam nunc aggreditur,& modu imputatiemis vlqj ad ca- 
pitis huius finem odedit,id^; pulcherrime per collationem caudarum & effciduu. Con- 
fertenim inter fe peccatu & iudiciam, Chridum &Adarn, mortem fievium, lege & gra- 
tiam, ex quoru collatione non folum modus iudificationis nodri aperti concluditur, Ve- 
rumeiiam ali j multi loci,ijque in feriptura prxeipui offcruncur:quoru notitiaadmodum 
vtilis cd,ad declarationem my deri j falutis dc rcparatiojiis nodrx apud Deum. Hxc ergo 
parsinprimis cognofeenda & obferuandaed: non fblu quia continet prxeipuadoedrinx 
ccelcdis capita, Verumetiam quia valide refutat Ofiandricum errorem, & aliorum vete- 
rum dc recentium fcriptorum,qui a vera nodrx iudificationis materia aberrarunt. 


Propterea ficut per vnum hominem 
peccatum in mundum introijt, ac per pec- 
catum morsiEtfic in omnes homines mors 
peruafit, quatenus omnes peccauerunt. 
Vfque ad legem enim peeeatum erat in 
mundo. At peccatum non imputatur quan- 
do non ed lex. Sed regnauit mors ab Adam 
vfque adMofcn, etiam in eos, qui non pec- 
cauerunt, iuxta fimilitudinem tranfgref^ 
fionis Adae, qui ed typus cius, qui erat fu- 
turus. 


Quoniam dixit Apodolus recon- 
ciliationem fadam efle per Chri- 
dum, Nunc modum odendit, quo- 
modo id fieri potuerit. Videtur enim 
parum c6uenire,aflerere vnius Chri- 
di fa<dum multis imputari pofle. Hoc 
autem vt explicet Apodolus, colla- 
tionem facit caufarum dc cfFcduum. 50 
Confert enim Adam dc Chridum, dc 
odendit quid vterque fecerit. Con- 
fert autem cos tum in refimili, tum 
in contraria. Similes enim funtin eo. 


quod vterque quod cd fuum , cum 

fuis communicat. Rurfus in eo plane 
difsimiles fiint, quod Adam peccatum in fuos natura deriuat in mortem, Chridus vero 
fuam iudiciam cum fuis per gratia communicat in vita.Noned ergo mirum vnius Chri- 
di iudicia imputari multis in vita, cum vnius Adx lapfus imputatus fit multis in morte. 

Atque 



40 n 

P 

ai 

t( 

n 

P 

11 

t< 

50 

n 

ff 

E 

fi 

fi 

P 

te 


lacvita 
iatoris 
loccft, 
incfc- 
nnou 
ic Spi- 
1 parta 


itio^is IO 

nDeo: 

ixdami 

riafliHir 

delicec 

mibu$ 

ndem» 

tisno* 

>crDo- 


uft nos 

illum, 
et Ubi 
)uxell 
iit,par« 
[^useil 
:rnam, 
erfons 
>areanc 
cripof- 
)ropria 
:impu> 
[jadca- 
. Con- 
&gra- 
cur, Ve- 
iodum 
xcergo 
lArinac 


ao 


30 


■40 


rccon- 
: Chri- 
t, quo« 
irenim 
IS Chri- 
(Te. Hoc 
, coila- 
duum. 50 
lum,6c 
. Con- 
ii, tum 
itineo, 

1, cum 
o plane 
:us vero 
is Chri- 
inorte. 
Atque 


r 

ABftOMANOi 

VerumvttextumPaulihurtplertiuiintelliea- 

Mm’in^..oirn “""'“."“"'pf*'" verbis Pauli proponam, & &».ftorcollationis adimi- 
tft autem hic Apoftolus. De INDE verba textus ordine explicabo 

tu^^Tn mundum ^Q^^^^d-nodumpervuum (Adamum) peccatum, (hoc^ft ^a: 
omneshominesiab ^ P“P*“^'“'*’ '"o” (hoc eft, corruptio & damnatio) & Ccirt 

naITt edar n tos P" prop»g«os generationem)mors per. 

rhljft ^ A ° f«n(grersionccum Adam j Itaoerviium 

Chnftum mft.cuin mundu intrauit. & per iufticia vita, & ilc in onmes"L.“Khr?- 

particulatim excnriii^m^-“o ‘*j**‘^ j"“‘ P®«*)"'>vnus emendauit. lam verba textu» 
Siim inprtsiiir Rj^ ^**nius . Qiiemadmodum,inquit,pcr vnum hominem peccatu in mii 
dclicet Adam*ni,?? mors» Per vnum hominem in cellieit primum homini vi 

Jetam^^ PerhuncinquT; 

cinis conlideran da Ri»ar duo in peccato orK 

Dei. Deinde, quia reus erat 

ad corruptione attinet, ea diuerfum habet rerner^ii.m 

naturxin Chrifto,dequaino<ftauoaeitur PorrAnhr,>r ™P®^*"^‘ficationem humanae 

deraridupliciter.PRiMVM(implicite^fin«rerDeauadn*ft'^'*'"*^^°'°"’’^‘^*"“°"''- 

usipliu8deliao.DEiNOEreUtiuro..i,.n^f.UA 

tum humanu genus quoddamodo’?uifle manife^fiTft humanat, in quo to- 
fua poena, qux ea corruptio, deriuatus eV in omnem eius 

profiparentesgenerant^eprofo.libcrorquilin& 1 prroL/;Z&- 3 ^^ 

minatmta Adam teus & corruptus, generat ream & cominta™ o n P"* 

in quo,fcilicet Adamo, Omnes peccauerunt,hoc ea. rei fuerunt imouta^o nnC ’^'*""'" 
tu patris, cum quo coniundaea & pcena.fcilieetcormnrio P°**®n»t> rea- 

peccatum originis, reatum & cotrujtionem. Nam v 3 oue 

Aeros: Sed alterum «uli*,alterumeffeau8 rationem habet. ^ “tabAdaminpo- 

Quid hocflbi vult? Abfurdum vi- 
deri poterat homines condemnari, 
vt reos ante datam legem. Si enim 


V fque caim ad legem peccatum erat ia 
40 mundo. 


peccatum eaiegisttanfgtersio, necelTe eaiegem elTeante pccciur H.nfv ^ 

anteuemtApollolusproIcpli Rhetorica P«catum. Hancobieaionem 

te legem, contra eos, qui ab Adamo non voluerunrnfr!^*”°"^”*”°^“*^®*” 


At peccatum non imputatur, quando 
noil cftlex. 


Hxc etiam aduerl^rioriim obic- 
aioeft: qu* ex eo proucnir, quod 

peccatum eflepoteft. Nam accidens non cadif 
^^cinftantiam hoc modo : Mors regnauit ab Adam v/ri j \>i ** 

fen Ergo.Nece(reeafUiir«peccammanteMoren. Nammorsfe^^^^^^ 
p«na. SumiturautemhsecrerponfioiiuaiciaiudicisDei.DeuSpuniuftDwrai.? 

teantedatam legem. Ergo, Reus fi.it homo ante datam legeSMofen 

go egis fiut teus? Pnmumeiufdem, quamAdam tranfgtelTus efi. DeindtleglMion 

fcriptai 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 



*■ r 


■H 




M 


’ MI r 


<0 C A P V t V. 

faipt*!n libris, fedinfculpt* innatura, de qua fupracapite fecundo. 


Etiam in eos qui non peccauerunt, iux- 
ta fimilitudinem tranfgrcfllonis Ad*. 


Hxc verba coniungi debent cum 
principio htiius pericopx, hoc mo- 
do. Propcerea ficut per vnum homi- 
nem occcatum in mundum intrauit, & per peccatu mors, & fic in omnes homines mors 
ocruafit, etiam in cos qui no peccauerunt,iuxta fimilitudinem tranfgrefsionis Adx. Hoc 
cft Etfi non omnes peccauerunt guftu pomi vetiti, ficut Adam fecir.umen qui ab eo tan - 
ouam a Viciofa radice funt propagati, peccatores funt&ipfi& damnati. Exhacdcfcri- 
otione Apoftolica concludamus definitionem peccati originis jhoc modo:Pcccatum ori- lo 
cinis cft, cum reatus, quo nafcentes rei funtob peccatum Adx, tum corruptio humanx 
^ propagata ab Adamo obnoxia morti & damnationi, nifi fiat rem ifsio. 


naturxf 


Sed non ficuti deliaum, ita & donum. 


Hxc propofitio cft difsimilitudi- 
nis inter Adamum dcChriftum. Di- 
xit Chrifti typum fuifie Adamum. At ne quis eandem ratione in typo & antitypo ftatuc- 
rct, dicit Apoftolus maximam diftimilitudincmfaiftoru Adx & Chrifti effe. Ab illo enim 
dclidum,ab hoc donum, hoc cft,iufticia qux nobis imputatur. 


Nam fi vnius m ulti mortui funt. 

Multo magis gratia Dei & donum per gra- 
tiam, quae cft vnius hominis iesv Chri- 
sti, in multos abundauit 


Ratio & declaratio difsimilitudi- 
nis inter delitftum &donu. Silapfus 
Adx crefsit t®?? id eft, multis 

illis, hoc eft, toti pofteritati Adx in 

- mortem. Multo magis gratia Dei & 

donum per gratiam, qux cft vnius Iesv Christi, cedet multis in vitam. Hxcargu- 
menti propofitioeft. Aflumtioeft : SedlapfusAdx cefsit toti pofteritati ipfius in mor- 
tem. Hinc fequitur conclufio : Igitur, Multo magis gratia Dei, & donum per gratiam, ce- 
det multis invitam.Cratiam opponit Apoftolus irx Dei vtdonumrcatui.Eft enim Gra- 
ti Afauor Dei, quo cceleftis pater nos compleiftitur in filio. Donvm autem eft ipfaqbce- 
dientia Christi, qua nobis imputata, abfoluimur aream. Differunt cr^o Gratia & 30 
Donum,vtcauffa&effedus. Gratia enim doni cauffa eft. Quidam per gratia inte^ligunt 
remifsioncm peccatorum, & per donum (andificationem & nouitatcm.Sed horum fen- 
tentiam refutat nPn folum fcricsargumenti,verumctia Apoftolus ipie fatis indicat, quid 
per donum velit fignificare. Nam vt paulo antea delieftum oppofuitdono,itapofteaait: 
acceperunt abundantiam gratix & don i iufticix. Porr 6 hxc iufticia C h r i s t i nunc 
ab Apoftolodicicur ^e*^f^nunc nunc qux tria Latinus interpres vnaLa% 

tinavoce reddidit, nempe doni. Seddifcrimenhoceft: genus eft ad 

gtifjuu Xfltet^Awt autem dicitur, refpecftu Dei nobis iufticiam imputans. rcfpeAu no- 

ftri, qui ea iufticia donati fiimus. Proinde ipfius cauffa cft quod «fty- 

fnfAA paulo infra vdcatur,quia donum illud, quod cft obxdicntia Chrifti, nos iu- 40 

ftos efficit. 


Et non ficut per vnum qui pecciuit, do- 
num. ^ “ 


Secundx differchtix inter deli- 
ftum& donum propofitio. Oratio 
, autem hxc deficiens ita completur: 

Et non ficut deliftum per vnum qui peccauit,ita donuitir,per vnu qui iuftus fuit,fe habet, 
Senfus. proinde eft huius propofitionis: Non eft eadem ratio deli(fti,quod per vnum pec- 
catorem in alios permanauit,& doni quod per vnum iuftum ad alios peruenit.Hxc diffe- 
rentia ideo obferuandaeft,nequisexeo, quod dixerat, Adam typum effe Chrifti, infer- 
ret hanc fimilimdinem propagationis delidi & doni, ^emadmodum Adam yno pec- 56 
cato originali coniccit mundum in mortem & damnatione : ita Chriftus ab yno illo pec- 
cato Adami,hoceft,originali,fua iufticia homines liberat. Verum huic obiedioni occur- 
rit Paulus, ftatuensdiferimen in typo & antity po. Adam per vnum peccatum damnauit 
mundum, Sed Chriftus ex gratia per fuam iufticianri a multis deli<ftis mundum liberat, 
hoc cft, non folum ab originali, verumetiam abomnibtlsali iscredentesabfoluir. Obfer- 
uctur igitur contra Monachorum fomiiia hxc infignis fentencia, quam verba Pauli offe- 
runt. Nonquemadmodum vnus Adam peccans vno peccato coniccit mundum iirdam- 
nasionem: ita Chriftus ab vno tantam peccato liberstc^fedi pluribus. rr. - 

• -vi rh . ^ ?1, ' t; 

Nam 


to 


26 


%0 


40 


50 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


It cum 
>c mo- 
homi- 
»mors 
ac. Hoc 
eatan- 
defcri- 
irnorU IO 
iimanx 


ilitudi- 
m. Di- 
I ftatuc- 
lo enim 


ilitudi- 20 
iilapfus 
, multis 
Adx in 
i Dei 6c 
EC argu- 
in mor- 
iam, ce- 
[uGra- 
»{aoboC' 
Jratia& 30, 
efligunt 
um fen- 
:at,quid 
^lleaait; 

Ti nunc 
> vna La% 

UA dc 
c(ftu no- 
quod*/^ 
i>nosiu^ 40 


:er deli- 
Oratio 
n pletur: 

(k habet, 
um pec- 
Ixcdiffe- 
Hi, infer- 
vmo pec- 56 
tillopec- 
ni occur- 
amnauit 
n liberat, 
c. Obfer- 
axili of{^- 
1 indam- 


Nam 


A D* VR a M A It O $• 

Namiudicium qaldeili ex vhoincon- Ratiopropofitionis,continchsdi>- 
dcmnationcm,Atdonum ex multis deliftis fcrimen inter reatus propagationem, 

iniuftificationem. & doni. Completur &h«c oratio hoc 

, . Hiodo: Nam iudicium quidem ex 

L" condemnation«m,at donum ex multis deliais,hoc eft, poft mu lea 
*uft>ficationem,qu« eft abfolutio & liberatio a reatu.Hic primum obfer. 
^ocloco fignificarercatum.Nam ex reatu oritur condemnatio. Pr^terea 
rei cni^m mtelligatiufticiam Ghrifti,qua nobis impuuta, no amplius 

1 o ciL ClTr?ftP^°aKr I ^.PP^fcmus. Adhxc, quod iuftificatio hominis fit imputatio iufti- 

tif^oftendit Qu^ Po /V*7/,hoc eft, condemnationi: qux antidiefis fa- 
tis oltendit,quid Paulus per luftificationem inteUigat. Fi 

deli£lo mors regnauir per AEtiologia eft fomta a virtute ciii t 

ynum, Multo magis ijs qui abundantiam farum efficientium, per collationem 
gratix & doni iufticiae accipiunt in vita, "^inoris & maiorii. Si tantafuitdd- 
rcgnabuntpcrvnum I e s v m C h r i- reatus Adami vis, vt in totam 

stvm. cius pofteritatem dimanarit fn con- 

. . . demnationem , Multo profe<fto ma- 

Sti erit vis gratix & iufticix Chri- 

Hebll^fmu viwntSternam. Obferueturhtc 

Dei*&abiind^nn^ /j • * P**® ^^^*^dan te gratia, qux opponitur irx 


Itaque quemadmodum per vnius deli- 
«um (iudicium venit) in omnes homines 
i etiam per vnius 

5 o iuitificationem (donum abundauit) in om- 
nes homines in iufticiam vitjc. 


Conclufio eft diftimilitudinis in- 
ter Adamuni &Chriftum, quantum 
ad citcaa contraria attinet. Erafmus 
in pnori membro ex fuo : propaga- 
tum eft malum. in poftcriori, propa- 
gatum eft bonum adiccit, depraua- 

53', S’**" 

qual utem , quahomines luftos fieri finmint. Rcfl-i... _.T" .'V! 


«multis in iuftificationem.Exhocvetf^^^^^ 
iwtpervnum hominem peccatuminmunduraintrauit, Quod poftenoti refooddh J 

«f fienfficaHnftS^^^^^ ^ nojlro.P o st e mori loco, iuftificatio Grxei 't, vic- 
tui e^nirntnnS^mnfr' ® ^ damnatotia legis fententia abfoluimur. Opponi- 

'ondemnationi communi.DilFertergo iuftificatio priori loco polita, i iuffifica- 

nam e^ anrithelf” °co poninjr,vt caufla a fuo efledhi. Hanc interpretationem germi- 
finTm ^^“'®<=®"“mcit,Quodautem addit Apoftolus: Vitl,notat 
5 O ^“m aternam,qnam in S.cap.vocatglotifiiarionem.Hoc etiam 

fini'« .ft ‘'mm ^tet.Nam vt condemnationis finis eft mors *tema,ita iuftificarionit 

tion c prstterea hxcantithefis, quid apud Paulum fignificetiuftifica- 

- L P opponitur condemnationi, quid quxlb aliud fignificare poteft,quam 

abfolutionem 4 reatu,quxfitcumChriftiiufticianobisimputatur? 


Sicut enim per inoboedientiam vnius 
nominis peccatores conftituti funt multi: 
Ita oboedientia vnius, iufti conftituentur 
multi. 


Comprobatio conclufionis eft per 

^^^“Arum in contrariis 
cfFcdibus. CaulTx funt Adam pec- 
^ C H R I s T V s iuftus: Ef- 
fcCTa funt, peccato Adx multi (unc 
F confti- 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




C A F r t 


r iv 


conftitutl peccatores, lufticia Chrifti multi coftituti fuat iufti. Obferuem^hoc loc^p A i- 
M V M definitionem vtriufcjuc,hoc cft^& <leli<9a^A(ix Sciufticiz Ohri^i»Vtenim dcli<^urii 
Adx definitur inoboedientia efle erga Deum: ita iufticia Chrifti definitur oboed jetta,<^^a 
ipfeChriftus non folum (atisfccit legi,verumetiam oboediens fuit vfquc ad morte crucis. 
Deinde quod, quemadmodum vnus Adam fuo peccato nos reos fecit : ita vnus Chri*- 
-ftusfua oboedientia nobis imputata, nos iuftos coram Oeo confiituit. Hinc ergo patet, 
iouod queadmodum reatus eit ordinatio peccati Adxad damnationemiitaiuftificaticreft 
ordiniio iufticix Chrifti ad acceptatione noftri. Noteturigitur diligenter diferimen in- 
ter cauflam reatuSj&cauflamiuftificationis.Cauffa reatus & in Adam & in nobis eft;Scd 
iuftificationiscauflain folo Chriftoexiftit, per quem etiam fan^ificamur, vtincoeturin 10 
nobis noua oboedientia. Postremo, obferuemus hic folidam refutationem erroris O- 
fiandri,qui contendit homines iuftificari eflentiaii Dei iufticia, proptereaquod fupra A* 
ppftolusdiftinguatinteriufticiamDei & hominum. Sed Paulus hic apertifsimc illa Dei 
iufticiamdefin.ito^oedientiam Chrifti,qua multi conftituentur iufti; quz Chriftioboc- 
‘dicntiaideo.lD^i iufticia dici tpr, quia & Deum autorem habet, & fumrne Deo probatur. 


Caeterlim^^x pr^tcrcaintroijt , vt ab- 
undaret delictum. 


ter anticipiat,quz obijci 
& oboedientia Chrifti iu 


Quia adueriarij Pauli ex fin gulis 
pene verbis eius calumniandi occa» 
fionemquzrcbant, Paulus pruden- 
>oflunt ad aduerfarijs. Difputauithaften* Apoftolus, gratia Dei 2 .Q 
ificari hpmines.Hanc doiftrinam expugnare contenderunt ad- 


pugnare 

uerfarij hoc modo:Si Chrifti oboedi etia ex (bla gratia Dei iuftincantur homines, profeifto 
fruftraper Mofen lex lata eft. Quid enim aliud ^leit,quam iufticizreguIa-^Paulus relpo- 
det,&tribuiclcgiefFe61um, opinioni aduerfarioru prorfus contrarium. Aduerfarij pijta- 
bantlegemeftelatamquz tolleret peccatum,& iuftosfacerethomines. Sed Paulus cotra 
contenditjlegemacceftifie ad morbum naturalem, & eum magisauxilTe in humana na> 
.tura,8c damna(Te.Hic quzftio oritur difficilis: Cum nullus bonus magiftratus fert legem, 

Vt malum in fua rcpub.augeatur, imo potius vt minuatur tollatur : Quomodo quiefb 
d*pnmo Deo.conuenictjVt ferat legem in huncfinem,vt peccatu abundet magis & augea- 
turfAd hanc qnzftioncmalij aliud rcfpondent. Quidam didum Pauli ad incrementum } O 
UOticizdc peruicaciz referut.Ad noticiz quide incrementu, quia vox legis ponit homini 
voluntatem Dei ante oculos, quam qui violat, fcit fe magis reum efie, quam fi nulla exta- 
xetifix diuinit’ lata,atq; ideo fupra diiftum cftiPer legem eft agnitio peccati. Ad pcruica^r 
'ciac verd incrementum, quia cxlegcdau fcit maicftatem*diuinam cotem ni przuaricatio- 
nelegl.smagis apparet delinquentis przuaricatio & contumacia, nam fuam voluntatem 
diuinz anteponit. Hzcetfivera fuat tamen huic loco minime quadrare videntur. Nam 
gratia &legem committit Apoftolus quantum ad contraria elfeda attinet. Vtenim gra- 
tia peccatum minuit & tollit:ita lex lata idem auget & abundare facit, vt dicit Apoftolus, 
'y?erte legem accefsiifejVt abundaret delidfum.Quid ergo ad obiedionem dicendum eft? 

Si przfentcm locum coferamus cum nonnullis didis, quzfuntin fcptimomulla ampli* 40 
relinquetur dubitatio.In feptimo enim ita habetur: Cu cflemus in carne, alFcdiones pec- 
catorum pcr]egefn.cxiftentes, vigebant in membris meis ad fnidificandum morti. Item: 
Peccatum occafione fumugenuitin me omnem concupifcentiam.Item:Peccatum occa- 
fione fumta (eduxit me.Itcm:Ergo quod bonum eft, mihi fadum eft mors?(id eft morti- 
fcrumO|Ab(it,immo peccatum. £x horum locorum collatione difeimus, legem per fe non 
aii gere peccatura in natura, fed peroccafionem: Nam peccatu fumta occalione a lege cre- 
feit magis magi(q^,ac velutiexxftuat.Lexbonaab optimo Deo lata eft, vtquid iuftum 6c 
iniuftum fit edoccat:atquevt facientes eam, viuant in c^. Quod autem alius iam fit euen- 
tus legis,id hominum culpa fit, non vllo legis vitio. At hanc interpretationem non vide- 
tur admictde verba Apoftoli:Dicit enim difertc:Lcxintroijtvtabundaret peccatum, hic 50 
rem & finem rei coniungit. Refpondeo, vfitata in feri pturis phrafin c(Te, qua caulTz age- 
di propter aliud, effedus tribuitur, qui habet aliam propria cauflam,idque propter cuen- 
tum. Supra in primo capite didum eft: Deum zternam fum potentiam & di uinitatem 
patefeci(fehominibus,vtfintinexcu(abiles, qui fane finis non eft proprius patefadionis 
diuinz maieftatis, fedaccclforius, idque propter cuencum.OfezS. Aurum fuum&ar- 
gentumftcerimt fibi odola,vtinterircnt.Hic fane euentus non fequiturconfilium fabri- 
cantium idolaijfcd aliam caufiamjvidelicctpeccatum Ifraclis. Sed huius phrafis exempla 
videbimus plura in p.cap. Hic ergo finis legis exeuentu eius in hominibus, & non ex 
liatura legis accipiendus eft, quemadmodum rurfus oftendeturin feptimo. 

Vbi 


io 


io 


io 


40 


50 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


flfPH?- 

:rucis* 

Chri*- 

patet, 

Ltiorcft 

enin-p 

.a:Std 

iturin I Q 

»ris p> 

praA* 

ilaDei 

ioboc- 

acur. 

ngulit 
occa- 
uden- 
tiaDci 20 
intad- 
ofe^Q 
rclpo- 
i puta- 
s cotra 
na na- 
legem, 

lugca- 
sntum 3 O 
otnini 
a exta- 
Tuica^r 
icatio- 
ttacem 
Nam 
mgra- 
ftolus> 
imeft? 
impii* 40 
:spec- 
. Item; 
locca- 
morti- 
fenon 
geere- 
um fic 
euen- 
1 vide- 
m, hic 5 O 
xage- 

CUCIl- 

ratem 
Bionis 
,&ar- 
fabri- 
enrpla 
on CK 

Vbi 


A O 


K. O A M Q S« 


Dixit peccatum abundare per le- 
gem, iam peccato abundanti oppo- 
nit viAricem gratiam. Nunquam e- 


Vbiautem itbundauitpeccamm , fuper- 
abundaiiit gratia. ' - t- 

?emnprnrrr,r multo abundantior. adeo vtgratiaipeccatofuperarinequeat:(ed 
'"“‘‘"’’®’'’"-''“"^“ 8 mnt»dgratiam.HiclocMnfigniseft,Qui 

peus tentanont qui oriturex cogitatione magnitudinis peccati opponenduseft. Huiuf- 

moditentatioin Cam fuit, cum diceret: Maius eft peccatum meii quam propitiatio,&in 
Iuda,qui pecMti moIeopprelTus defperauit. AutPaul» perfecutor Ecclefia, fe cogitatione 
1 0 huius fuperabundantis gratii confolatus ed.SicDauid, Manaflcs,Magda ena.atq- adeo 

omnes fana, omnibus itatibus,fe cogitatione mifericordi? Dei erexerunt cont^^^^^^^ 

rat.onem.atq; hinceftquod Dauid dicat, mifericordiam Dei omniaopera Dei fimerare 
" 8 ° ®^"°sboein(ignedia 5 cogitationi de ira Dei & magnitudine p^eccati' 
confolarione n'lf''"**^'' *'^^?f^^l^““'^® filium Dei, vt deftruat opera DiaboH. Hac 
i nullafirmior, nulladeniq; dulcior elTepoteft 

IcetTrlnem 

oeccanHUK^ «'m rj'*" ? diAum eft,npn vtgratif magnitudinead licentia 

nem Rrvrairam animum propterpeccatimagnitudi- 

S^n • ™"'S"'* 8 «tiasagen 

dts.yidelicet,Imputatiqne,Dignitate,Donatione,8cConfummatione P*rim^v**m eSm 

tur,hoceft, quieosconfolatur,viuificat fancSfcificat nAi ^^oagun- 

hxreditatem. Postremo, fua gratia excitabit Den^ 
formiagloriofo corpori filij ipfius^Domini noftri I e s v C h 
i O ternitate geftabimus imaginem Dei, & Deus erit omnia in omnibi. ’ *' 


a'o 


Vt quemadmodum regnauit peccatum 
in mortemiSic & gratia regnet per iufticiam 
invitam sternam, perDominumnoftrum 
Iesvm Christvm. 


Dulcifsimus finis vidri eis gratii 
attexitur per collationem regni pec 
cati & regni gratii. Regnum peccal 
ticeditin mortem & damnationem. 
Regnum gratii finem habet vitam 


sternam, idque per viaorem mortis Dominum nolfrum ifivM Ci.rist^v m obf 
uadusefthiclocusinprimis.monftratenim difcrimSinterduodioetfirsimaree,i?i. 
rumvnum eft peccati,alterum gratii. Illud adminiftratur per inoboedientiam ,,m ‘ 

40 teni,hoc per lufticiam in vitam iternam.Vbicunqueautem fidesin Mediatorem non n 

jbi regnat peccatum in mortem. Contra vbi fides eft,ibi eft regnum gradSS rf ’ 
dentienimremiflafuntpeccata, & imputataeftiufticia CHlxsTifp^™’L^;;: 

pacemcumDeo. Mon^urproindehlc,vtfidemretineamus,vtnonSuTpetamm 
mnobis regnare,vt excitemus ^iir tum veripoinitetisfruaibus,inuocarioi«,U^^^^^^ 

C A P V T VI 

Summa Capitis Jexti. ;v 

Ordo ^ partes (apipisjexti. 

f<>ftqu*mApoflolMdmmfir4miufti(imeffecxfidc, tmj, hifiickmnmtJfcmnthiiquxUta. 

^ ^ tmvUam, 


50 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




. C A P ^ t f V U a ' 

rem vUm,/'edoh<BdimimChrtlii credentibus vicinmqudjlmmdefanaificatm^ 

ditur , E/? enimfAnitificatio comes iufttficationis. Aujpicatur autem hanc partem ab obie^ione aduerfario- 
rum,qui cum (luderent iuftificationis doOrtnam calumnijs profctndere.ex eo quod dixerat Apojlolus: Grati- 
am /uperabundare,vbt peccatum abundat, inferebant, licenter peccandum ejfe. Verum huic obieblioni oppomt 
contrariamfententiam, videlicet, Qj^od nequaquam fit propterea peccandum. Hacfenmtiatufiaconfir- 
matme munita,ex doOrina exhortationem more Prophetico & Apofiolico extruit. Atque ita hum capitu 

partes fiintdua,quarum PRIOR docetiPO ST ERI ORexhortatnr. 

EXEGESIS SEXTI C A P I T I S, C V M . ! 

* OBSERVATIONE DOCTRINARVM. 


20 


ViDigiturdiccmUs^Manebiinus H*c aduerfariomm obicaio: Si 
i.p«ca.ov.g™..b.nd„. 

fima & optima eft)profeaop6ccatisindulgendum cfle videtur. Sed cum hoc fit extreme 
abfurdum, docere manendum effe iit peccatis, quae Deus & vetat & punit, Sequitur Pau- 
linum paradoxUm,elTe minime ferendum, quo docetur, fuperabiindare gratiam vbi ab- 
undat peccatum.Verum Paulus refpodet per inftantiAm. Opponit enim fortius argiimc- 
tum fumtum a conditione iuftifieatOrum.Realis autem folutio haeceft. Vbi abundatpec- 
catum,ibi fu perabundat gratia. Ergo peccandum eft, vt gratia magisabundet. Negan- 
daeft confequcntia.Nam eft fallacia fecundum non cAultam vt cauuam. Diftinguendum 
eft enim inter caulTam rei alicuius & occafionem. Peccatum abundas per fe caulTa eft ma- 
ioris ira: & damnationis, per occafionem vero fuperabundatis gtatiae. ManalTes cumulas 
peccata, thefaiirifauit fibi iram, donec iufto indicio Dei fit abdu<ftus in captiuitate.vbi in 
carcerefledit genua cordis,& precatur venia. Hic peccatu Manafsis per refnitcaufla irae, 
quia Deu grauifsimeolfendit,fed occafio fuit fu perabun dantis grati^.Na illa omnia pec- 
cata Manafsis,quae faffus eft excedere numerum arenae maris, & omnes fandorum c^des» 
quibus impleuicHierufaiem,vidrixgratiafuperauit. Hinc ergo patet quanta fuerit ma- 
litia ad uerfariorum Pauli, quihuiufmodi fophiftica dodrinam Pauli inuifam reddere 
Romanis conabantur. 


Abfit. H*c refponfio abominantis eft 

malitiam aducrl^iorum , & inclu^ 
dit contrariam opinioni aduerfariorum fententiam,acfi dicat: Nequaquam inde pec- 
candi licentia petendaeft, quod abundante peccato fu perabundet gratia, fed potius co- 
gitanda eft bonitas Dei, & meditanda eft pia & fanda vita, ne iram Deiaduerfum nos 
prouocantes,gratiarurfus excidamus. Ex hoc ergo refponfb colligenda eft hac propofi- 
tio:luftificatifide,noux vitafeu fanditati ftudere debent. Obferuemusproindehoclo- 
Co catholicam dodrinam, videlicet, quod iuftificationis comes effe debeat fandificatio, 
qux eft regenerationis forma, cuius frudus eft exterior & interior oboedientia erga De- 
um. Hoc confirmatur t. Corinth.i. Fadus eft nobis fapientia,iuftificatio,fandificatio, 
redemtio. 


Qui mortui fumus peccato, quomodo Ratio propofitionis a priuatiue 
adhucviuemusineo? oppofitis, qux non pofTuntflmul ei- 

dem fubiedo tribui, (^i enimvi- 
uit mortuus non eft,& qui mortuus eft, nequaquam viuit. Hinc talis conficitur fyllogif. 
mus.Mortui peccato non viuutpeccato.Iuftificati fide funt mortui peccato. luftificati fi- 
de igitur non viuuntpeccato.Minor & conclufio in vnius veluti propofitionis formare- 5 O 
dadx, interrogationis fchemate ideo efferuntur, vt & vehementior fit oratio,& fortior il- 
latio, vt cius veritati nemo facile fe oppofuerit.Sed quid eft mors peccati,& quid vita pec- 
cati? Vt vita peccati in eo confiftit, quod homo peccati concupifccntijs indulgens pecca- 
to obtemperat, illique imperium committit: ita mors peccati in vera poenitentia eft fira, 
qu^ poenitentia femper cum iuftificatione coniunda eft.Nam in conuerfione iuftificatur 
homo vt moriatur peccato,& viuat iufticix,atqi huius rei cauffa Euangelium nos ad poe- 
nitentiam, hoc eft, couerfionem inuitat. Obferuetur itaque hic neceffaria dodrina, quod 
vbiviuatfides,ibincceire fit mori peccatum per veram &falutarcm poenitentiam. 


An 


i( 


’2C 


3C 


40 


'50 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


aggre^ 

rfarto- 

Grati- 

opponit 

confir- 

uapitu 


VQ, 

io: Si 
gis ab> 
dulcif- 
breme 
ir Pau- 
vbi ab- 
gume- 
latpec- 
'legan- 
sndum 
eftma- 
imulas 
;,vbiin 
ifla irx, 
liapec- 
1 c^des» 
;ritma- 
rcddcre' ^ ^ 

ntis e(l 
inclu^ 
ide pcc- 
tiusco» 
um nos 
)ropofi- 
;hoclO' 
'ficario, 3 
rgaDc- ^ 
ificatio, 


‘luaciue 

imulei- 

yllogif- 

ficati fi- 

►rmare- 50 

>rtioril- 

itapec- 

s pecca- 

leftfira, 

tificatur 

sadpoe- 

a>quod 


An 


quod quicunque bapti- 
fatifumusinCHRisTVM lESVM.in mor- 
tem ipfius baptifati fumus. Sepulti igitur 
fumus vna cum ipfo per baptifma in mor- 
tem, vt quemadmodum excitat’ eft Chri- 

ST.v s cx mortuis per gloriam patris: ita& 
nos in nouitate vitae ambulemus. 


ROMAN OS. 

Probatio minoris cft, videlicet, 
q,iuftificatifide, fint mortui peccato. 
Sumitur autem haec probatio ab ana- 
logia fcu (ymbolo baptifmi. Quicun- 
que baptifati fumus, in Ie s v m 
Christvm fumus baptilati, Ergo 
quicunque baptifati fumus, in mor- 
tem, fcpulturam & rcfurrc(5tionem 
IO Chriftum banrJr^n' c: , b^^pt' fati fumus. Eft autem in 

vim morriUpuftura 

riamur pecwto.v rtute percpietes.quo virtute mortis Chrifti mo- 

uamciim corrumpatur peccatum, & virtute rcfurrediionis no- 

lUbiliendumfLmerroTemdevr^r^ S-'®’’' »l>utiintur, ad 

mentanouiteftamentiMZ.mJff enim probare conantur facra- 

VclutiQuafdam quadam vitae ac morum Chriftianorum, ac 

ftafis huius loci fatis Verum quam mifere fallanturifti, peri- 
Paulushocloconroh.r.^ certifsimenobisconftat, quod 

viuere ptopterea^q uod llii t rn^clfaf “ mortuos effe peccato, & debere nouam vitam 
20 dubium fumit. Deinde exhoLVr T Ics vm baptijati. Hoc vt totum & minime 
baptifati fumus.Ereo in Chriftnm 'eOim 

ptifati fumus.Hic ffne quilibet videre ooteflm fepultum atq; excitatum, ba- 
ris, fepultura: & refurreaionis Chrift?o^nal.m^ Pfoponat Apoftolus mor- 

bere deberemus.vtqremadmodu fi°c inefi- 

propter ludificatione nodriiita & nos illu dud^am*» f” ‘"‘"^nn^cd.&refurrexit 

gis Apodolus modrat nobis, propofito fvmbolo baori"? & id multo ma- 
u*in virtute mortis &refurreaionis cClHfitS^oA. mqrtis,peccati &vitino- 

peccati ingeniti virtus, & vis nouaaccelTerit oux noK^ ^ '"’'"P"“* 

poniturimitationisexemplu Hac ervo T*"" "ouam pariat, firudra pro- 

3 O [urreaione Chridi docet Apodol' prlDofito hanrirm ^'''"“"^•‘epultura & re- 

ftit.Qui enim fieri poted,vt Deus Sn det «^«^fymboluexi. 

torum notis figurat.Proinde vis illa efflrav ^ ^^^^"^l^^^^ccmquod facrame- 

tur vetus hom^ad nol emana^x vir~o^r^^^ r" * ^ 

nobis quoque domuit Deremir Rr c • qua monens peccata noftra 

-iuftificltis^modo,p^^^^^^ 

pRATEREA, vtvirtutemorric rh fi-’ ’ j' & daiiando vtantea. 

corpus peccati, & virtute feouIturJcorr*^ magisqjcotunditurin credentibus 

oleatur: iu virtute refurrSS 

fuppeditatur noua,q ua iuftici* ftudere incioimi credentibus fp intus nouus, & vis 

' fcpulturx &refurreaionis Chrifti efFeda aux nobi»; mortis, 

nobis communicantur Der eam m.imk “^^P^^JJ^^^^^gurat&confignar.hxc 

cuiusefficaxfySYeSumC^^^^^ 
folum confiitationem dogmatis Anabaotidici •'^'^^enusex Paulo diximus, no 

turam Screfurreaionem Chridi ellb rii no^s ^ A “ mortem, fepul- 

quidem,quoiudificamur Vdtute^ ^ &«emplum.Donii 

caturnouus Denio* ev.m’nl mortificatur III nobis verus homo,8c exci- 

fomand*. exemplum potnitenti*,atq 5 adeo totius viw, iuxta voluntatem Dei 

Q Nain fi infititij fiimus faiSti illi per fimili- 

mdinem mortis cius, certe etiam refurre- 


^40 


ftionis erimus. 


Hdc ad probationem confequen- 
tis proximi argumentr^efero. Dixe- 
nos mortuos effe peccato per mor- 

«Sa f''^T ^‘^“'■Sere cum ChridoTn noudati 

tis cu Chrifto ftmilitudine mortis, hoc eft virtute mori 

i^^ioni eJ manante morimur peccato, vt&ipfe mortuus eft. ProindUtik refurre” 

ita & no^^ Wquemadmodu ipfe exciratus eft cx mortuis, & vitam noua viuit' 

ne feri loco non fiffnifirarJmJMi-' 

rioin.probapt.fmoconfpicitur.qucmadmodiiex%eriorib*JaterHo^^^^^ 

^ i ftolus: 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


V I# 



U 


C A P V T 


ftolus-.Nos fiim^ furculi inliti corpori Chrifti.Igitur ferre fructu nosoportet.Scdiquomo- 
dofithxcuifitiofSpiritualitcrfit, cum in Chriltu credimus, qux infitio figurivty & 
gnaturbapti^mo.Por^6quxAmbro4Tusa^)nou^itin hoclocum,pulchre meneq Apoft<j- 
fi explicant.Nos, inquit, baptifati coiifepiilti fumus Chri(lo,vt deextero Hanc vitan^qn- 
fequamur,in qua Chriftusrcrurrexit.Baptifmus4taq5 refurre(fti6iiis pignus eft & 
vt iam in noua illa vita manentes non peccemus.qui enim moritur iam non pect^t.Mo^s 
enim finis peccati eft.Nam ideo per aqua celebratur baptifmus , vt ficut aqua fordes cor- 
poris abluitrita & nos per baptilmum ab omni peccato fpiritualitcr purgatos &|im^u^A- 
cos credamus, vt quod incorporale cft,inuifibiliter abluatur.Hxc Ambrofius. 

Hoc (cientes, quod vetus nofter homo 
cum co crucifixus eft, vt aboleatur corpus 
peccati, vt non amplius nos (er uiamus pec- 
cato. 


i o 


Qux fit vis mortis Chrifti in iufti- 
ficatis exponit , videlicet quod eius 
virtute crucifigatur vet® homo in no- 
bis, hoC eft, vt mortificetur peccaturtt> 

& paulatim vitiofitasrnaturx cdrriga- 
. ^ tur, . vt aboleatur deeneructur corpus 

peccati,hoceft,caro in qua peccatum ipfumhxret, idque in eum finem, vt nonamplifts 
feruiamus peccaco.ln hac periqopa multa funtobferuanda, ac ps.im vm difcrimen inter 
veterem & nouum hominem. Sciedum eft ergo quod vetus & nonus homo metonymia 
Hebraica dicuntur.Ham fubftantiafeu fubied:i appellatio pro adiundio ponitur, &epi-.?P 
theta vetus & nouus,diucr(aftudia & afFe<ftiones indicant. P e i n d e vetus homo & no- 
uus confiderantur dupliciter. A l i as enim inter fe opponuntur in diuerfis fubie<ftis,qiia 
ratione vetus homo dicitur,qutcft expers fidei & nondum renatus.Cotra nouus qui cre- 
dit & renatus eft. Vetus quidem, quia detinetur in fux originis vetuftate,& vitiolitatc>rc- 
feres indolem primi & veteris AdamirNouus vero qui fpiritu Chrifti renouatus &c rege- 
neratus eft, referens imaginem fecundi Adami,hoceft,Chrifti.A l i a s, vetus homo & no- 
uus opponuntur in ijfdem fubiedis.Vtcnim primo modo nouus dicitur propter fidem, 
ita fccudo modo dicitur nouus, propter noux arboris nouos friwftus, hoc eft, propter no- 
uam oboedientiam & vitam, qii^ fcquitur fidei iuftificatione. Contra, quod in iuftificatis 
fpiritui fe opponit vetus homo dicitur: quem vt Paul* interdum carnis voce dciignat, ita 3 O 
nouum fpiritus appellatione notat, idque duplici metonymia.P& i m v m enim (piritus 8c 
camis vocabula non pro fu bftantijs,fcd proqualitatibus,quf in fubftantijs funt,accipiu- 
tur.DE INDE cauflapro effeiftu ponitur. Vt enim caro carnis operarita fpiritus motus a 
Spiritu (audio excitatos fignificat. 

Deinde & hoc loco obferu^ndum eft, quod vetus nofter homoduplici modo di- 
catur crucifixus efle cum Cbrifto. P r i m v s enim mod us^ pertinet ad gratuitam pro pec- 
catis noftris (atisfadlionem.Chriftus enim peccata noftra per crucem expiauit. Huc illud 
ApoftoIi:Chriftus mortuus eft propter peccau noftra,fcihcct expianda. Nam ipGus mors 
peccatorum noftrorum (atisfa<^o eft,qux fatisfaciio nobis credentibus imputatur. S.E- 
cvNDvs modus pertinet ad regenerationem., de qua hoc loco agitur. Virxutcenim 4P 
crucis Chrifti crucifigitur in nobis peccatu; qux crucifixio intra nos fentiturin verapee- 
nitentia. Vocatur autem hxc crucifixio in genere mortificatio, qux eft rcgencrationisfeu 
fendlificationis principium, Siout V.iuificatio finisieft & cofumatio, qux proficifeitur,; vt 
fupradidhim e(t, .ex virtute refurrcdlionis Christi. Pr/etere a obferuandumcft 
hicdifcrimen interveterem hominem & corpus peccati. Vetushomo, vtfupra di<ftum 
peccatum ipfumnotat. Corpus pecca.tiomoes homintsiparreslignificafin quibus vis 
peccati fe exerit. Hoc corpus peccati virtute crucis Chrifti paulatim eneruatur, vt homo 
renatus non feruiat peccato, hoc eft, non faciat qux imperat peccatum, fcd eiusconcu- 
pifccntijsreluiftetur (piritut P os t re m O; pbferuandum eft, qqid Paulo fit abolere pec- 
catum, videlioct ita eius impetum cohibere, vt ei noaCeruias, hoc eft>non facias, defideria 5 ® 
eius:quod cum fit, vetus homo cum Chriftd crucifixus cfie cognofeitur. 


Qm enim mortuus eft, ludificatus eft i 
peccato. 


BixicApoftoIus veterem homi- 
nem crucifixu clTc & mortuum pcc- 
.catp> exquo-conclufit, nou feruien- 
dum efiTepeccato.lam eam confecutionqn) cpofiKTOtacpaditione femorum, qyi fuis dor 
minis obnoxij funt,do/iec viuunt,a quor.u tandem pot.^ftat/e per mortem liberantur. Ar-». 

f umenxatur autem hqc modo. Qui;mortuus eft,'iuftifi«m^(| a p^iQcatp. Verus pofteir 
amo morcu us eft,qu ia eft cum Chrifto crucifixus* : ighucj : V et us n ofter homoj u ft ifica*» 

tus e(t 


to 


2 0 



40 


50 


orno- 

1 con- 
rtl4§«), 
,IMo»s 
:scor- 
[xp^a- 

. iO 

I iufti- 

d eius 

in Ho- 

atum, 

►triga- 

orpus 

npliiis 

1 inWr 

lytiiia 

5cepi-'JiP 

&no- 

ii>cjua 

ui crc- 

ate$ve> 

: rcgc- 

&no- 

fidem, 

er no- 

ificatis 

iat,ica 3 0 

itus& 

cipiu- 

rotusa 

do di- 
'opec- 
c illud 
smors 

icniih 4 P 

rapce- 

nisileu 

CUty vt 

um eft 
i45tum 
»us vi$ 
bomo 
oncu- 
epcc- 
Sdcria 5 ^ 


liofni» 
1 pcc- 
ruicn- 
lis dor 
in Ar**> 
noftetr 
lifica-* 
:us eft 


A j> X O M A N O S. 

IcD^eO:^^ feruire peccato. In verbo luIKficandI meta- 

. N^mhlciuftificr. eft exemtam elTe i iure peccati , vt non amplius pecc«o fi. 

obnoxms,vte,.u.,mpemafadas.Nonergoloct«iturh*icApoftolu,deexp^ 

nm. ied de effeau mortis Chrifti,qu* facit, vt a peccati aaionibus abfti- 


neamus. 


■ Qwodfi fWortuifumuscuiwCHRiSTO 
rtedmius ctiath quod viUcmuscum co. 


Duo funtpropofitionisprobandx 
membrajficuti fupra dii^ueft, v h v m, 

?*confirmat. Sumitutautem hnc^ oporteatambulate in nouiiate vi- 

noftr* cum Chrifto.&ponfturo “ 

Chrifto,viuemus et am cum eo M 

viuemus cum eo, cum in hTc vha oi! hde.mortui fumus cum Chrifto. Igitureriam 
reaionis gloriam vita per nouam oboedientiam, tum m aterna vita per refur- 


Scientes.quodCHRisTvs excitatus 
20 moritur, mors illi 

vitra non dominabitur, Quod autem mor- 
tuuscft,peccatomortuuseftlemel,Quod - - - 

autem viuit, Dco viuir. Sic & vos reputate r^iocinatur. Elt 

Vofipfos tum mortuos effe peccato , tum’ 

vero viucre Deo in Christo Iesv Do- 
minonoftro. 


Hadenus argumentis fumtis a vir- 
tute communionis noftri cum Chri- 
fto, probauitiuftificacos mortuos e{^ 
ftpe«:ato, & viuere debere iufticix. 


furredionis. 
tati vitx 


llcitUX* C-ll. 

autem hic duplex Enthymema , v- 
NVMab exemplo mortiJ: Chriftus 
femel mortuus eft. Ergo nos mortui 
P^cc^to, non debemus rurfus pecca- 
tionis; Christvs refurcens exemplo re- 

wftudebimus. Summa ergo ifucKdit: 
to,vcci non obtemperemus : ita eod«m exemnUv* ^ j^^^*^‘ft*^oridcbemuspccca- 

naturac^Sc mortuus eft peccato expiando.Nos«autem fide ^ eft corpore 

cati , & morimur peccato non exoiando fed j luftificati morimur corpore pec- 

pcccatumpleneaLerenequi^^ 

aificacioaChriftivirtutepromana?^n?.n^ i,^ 
tependeat noftri ranftific^ionis Snmarr.'’"^ 


Nc regnet igitur peccatu m in mortali 
veftro corpore, vt oboediatis illi incupidi- 
tatibus huius, ncquefiftitc membra vcftra 
arma iniufticijc peccato. 


I ' • I . ' » 

^ . exhorrationem commode 

jubijcit Apoftolusdodrinxjvtintef- 

ligatur qiiodnam fit iuftificatorum 

othciumyqm funtcum Chrifto cruci- 

iixi & excitati , nimirum vt tyrannidi 
peccati Te opponant, ne imperium ha- 

aflim 


50 


beat in i p forum corpore. Conferta peccati feo^^,.._ 

fibiimperium vfurpatin hominem 

brafuafiftitveluti inoonfceiftu huius tvranni indulgens, mem- 

perficiendaqus imperantur. Facirauwmhlc »ccipiendamandata,& 

quibus regnum peccati perficitur. Prim™ reft^ofi.m n’ 

mus, quodhic .a^wfu.dicitur, articulus enim ^ 

cari indicat. S eTv n d v s eft vis m^i? enira certum peccati genus ab Apoliolo fignifia 
xtmuseffec^us. lERt.fseTcr^ 

iicit O V VR Ti/caA«, L ®^®dicntia, qua voluntas (epeccafnJ^.k 

coroor^ «iiiK’ A if pronitirudo,ad fatisfaciendum cupiditar k 
^ .j'*'^“^^“‘^‘''"°'"nmmfack ApoftoIuscbtpushocmorraleofioi ' 

■ «ibuitconcupifcentias, quia animus pe?co„cuS*’^°t''^^'''"- 

^funt peccati oboediunt,acmemb*a«orMris^im^ «««.ciim 

ount. VtetgQpeccatumregnansdicitur.cuiusimperiopeKxmctii^ir 

membrorum interiorum Sclxteriorum fatisfittim p^eccatL In 

^ ^ membra, 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 



($8 C A T V I V I. 

membra 5 ne,qu* imperat peccatum, perficiant. Docemur praeterea hoc loco, quod renad 
pofsiiu per gratiam regenerationis ita reluctari peccato, vt in ipfis non regnet. Tamctli c- 
nim omni ex parce motus fuborientes coercere non pofiimt: tamen corpus & cius mem- 
bra ira in potcftatehai)ent,vt ea continere pofsint,nefint arma peccato ad perpetrandam 
iniufticiam, hoc eft,ad id faciendum, quod non decet. 


Sed fiftite vos Deo vt ex mortuis viucn* Exhortationis alterum membrum. 

tcs,iSc membra veftira arma iufticiaeDei. ® "1"^ prius membrum eft, ne nos 

oboediamus peccato , ad facienda ea 

qu* funt iniufia:ita pofterius cft,vt oboediamus Dco,& fiftamus membra nofira arma iu- l O 
fticixjVt ea q U 2 C iufta funt, faciamus, idque ideo, quia ex mortuis viui fadi fumus, virtute 
refufeitatiChrifti. Sciant ergo renati fui muneris elTc, vt perpetuo fcfiftant in Oeicon- 
ipedtu,& femper prajfto fint,ad facienda quae imperat. 

Peccatum enim vobis non dominabi- Prolepfiseft. Namanteuertitob- 

icdionem illorum , qui conqueri po- 
terant de peccati tyrannicle quam 
feiitiunt in fe renati, ac promifsione erigit eos, ne animum in ludarpiritusaducrfus car- 
nem defpondeant.ac fi dicat:Scio quanta fit vis peccati, fed maior eft vis grati ae,qua dona- 
ti (iinc renati. C^are nequaquam futurum eft, vt cos peccatum rurfus fuo iugo fubijciat, 2 0 
modo vt ftren ui milites iufiiciae peccato fc oppofuerint fpiiitualibus armis, quibus Chri- 
ftianos munitos efle oportet. Pertinet itaque haec promifsio non ad quofuisjfcd tantum 
ad eos,de quibus hic agitur, hoc eft, ad iuftificatos fide. Memorabilis itaque dodrina hic 
obferuetur de viribus iuftificatorum,quiita poflTunc peccato rcfifterc, ne in ijs regnum 
habeat. Verum interea feiendum eft, quod iftud pofte non fit nacur 2 ,fed gratiae adiuuan- 
tis reformatam voluntatem, & Spiritus Chrifti,quo fideles aguntur. 


Non enim eftisfiib lege, fed fub gratia. Ratio promifsionis a conditione 

* iuftificatorum. luftificaci n5 funtfub 

lege damnante. Ergo peccatum non dominabitur iuftificatis. Eft enim dominium pcc- 3 0 
cati, quod qui peccatum fac ia nt,fint fu b legis maledidionc,&ira Dei. Verum cum iufti- 
ficati fint fub gratia , qua teguntur peccata per vmbraculum Chrifti, & donamur Spiritu 
fando, per quem fandificamur, legis damnatoriae fencentiz non amplius funt fubiedi. 
Obferuetur hic infignis dodrina,& vtiiis confolatio. Dodrina quidem, quod qui funt 
fub gratia, &habcntrcmifsionem peccatorum , liberi finra iure legis, quantum fane ad 
cius damnatoriam fententiam attinet. Confolatio vero quod iuftificati fide,etfi habent 
peccatum, quod lege Dei damnatur, hoc tamen illis non imputetur ad damnationem, 
propter gratiam cuius funt participes. 

..''■i' 

Quidigitur? pedeabi mus quod non fi- Haec obicdio eft male torquenti- 40 

mus fub lege,fed fub gratia? um proxime prxcedentem fententi- 

am ,& ex ea concludentium abfurdi- 
ta\em,vt dodrinam Pauli cauillationibus hoftium obijcianr. Sic ergo ex verbis Pauli in- 
fcrunt:Nos non fumus fub lege.Ergo liberum eft peccare. Quia peccatum no amplius eft 
peccatum. Nam peccati ratio ex lege pendet. Vbi ergo non eft Icx, ibi neque peccatum, 
Proindelicebitexarbitrioquiduisaudere. Atq; ira aduerfarijs Pauli non cffefiiblegcfi- 

f nificat, homines exemtos efle ab omni lege, veiam amplius nullam legi oboedientiam 
ebeant, quemadmodum hodie Libertini, dt olim Carpocratiani impie docuerunt, ftatu- 
entes libertatem Chriftianam in licentia quiduis audendi & faciendi efle pofitam. 

59 

Abfit. H*crefponfio,fi»')'l«fl/7a,familiari8 

51 , Paulo eft , quoties crafla & abfiirda, 

perperam vel ab aduerfarijs vel ab infirmis obfcda,c6futat,acfi dicat, monftrifimileefTe 
quod obijcitur,vthoc loco, cum aduerfarius obi|cit:Nos non fumus fub lege, fed fubgra- 
tia.lgiturquiduisauderciiccbit.PauIusrerpondec,Abfit,quafi diceret, minime fcquipro- 
pterca pccwndum efle, quia fumus fub gratia, & non fub lege, immo contrarium potius 
inde colligi oportet, hoc modo : Nos fumus fub gratia. Ergo non eft peccandam , Qui* 
gr^ati* & peccatum abolet, & nouam oboedientiam in renatis incoat. Verum ad antece- 
dens ita rcfpondcndum erU:Iuftificati non funt fub lege , hoc didnm non eft intelligen- 

dum 


20 


20 


30 


40 


SO 


renm 

letiie- 

mem- 

ndam 


brum. 
le tios 
ida ea 
maiu- IO 
drtutc 
:i con- 


titob- 

eri po- 

quam 

LIS car- 

dona- 

>ijciat, 2 0 

1 Chri- 

intum 

inahic 

ignum 

uuati- 


litione 

ntfub 

11 pcc- 5 O 

liufti- 

>piritu 

biccti. 

li funt 

ane ad 

labent 

onem> 


uenti- 40 

itenti- 

furdi- 

uliin- 

iiused 

ratum* 

ege fi- 

nriam 

,(latu- 


liliaris 

fuirda, 

ileeife 

bgra* 

lipro- 

xitius 

Quia 

ntcce- 

ligen- 

dum 


50 


cntiuDieg€docente,& normam lufticiaprxfcnbente. 


An ncrcitis,quod cui fiditis vofipfos fer- 
«os ad oboediendum, fehis femi eftis, cui ob- 
oeditis , vel peccati ad mortem , vel obcedi- 
cntiaeadiudiciam. 


Hac ratio fumitura iure gentium: 
Quilibet eius feruuseft^cuirefiftitad 
obadiendu* Harcpropofitioeft prin- 
cipium, ex quo has duashypothcfcs 
infert: Ergo qui fc fidit peccato ad ob- 
10 quifefiftitDeoadobcediendnm :n; r dii, cftferuus peccati, Ec 

eunda hypothefi diceretur- ^®du>rebatplenaaiuichcfis,vtinfe- 

ponitobadicntiam vt Quidfe^^^ Verum loco iudici^fiuc Dei 

Deum , quae iuftificationis finis eft * telligat, explicet, videheet oboedientiam erga 


Gratia autem fit Dco,quod fiiiftis qui- 
dem peccati ferui, fedex animo oboediftis 
torma: doarin», in quam eftis traditi , vc- 
io rum Uberati a peccato, ferui eftis iufticije. 


Haecrubrumtioeftfcdornata am- 
plificatione. Simpliciter dixifiec: Ac 

vos ferui eftis iufticiae fi ue Dei. Verum 

quia magnum beneficium eft, e feruo 
peccati feruum Deifieri , orditur fu b- 
gratias agit Deo, vtrnonftretautorem mom igratiarumaaione,qiia 

nem. Deinde admonetprioSrr„o,?'f''^^ 

tum emm fuerunt miferrim%eccati manciola. adeptam, 

enduin Deo,cuius iara ferui fafti fune exciret. '"«8'» adobcedi- 

cum dicit eosobremperaffeformxdoarini inouami^'.?’^'^^*'" 

requiritur, vtiufticix fer- 


J O TEXEA,quodnverbum,cumquoSpir?t^^^^ 

um eft, ita voluntas noftra,qua oboedimus verbf nccefTari- 

uire pofsimus. Non ergo coaucrfi fe habent vt v/, /• • • « vt iufticix fer- 

in obfequium iufticiae. >vt muiti,5c quafi violenter trahantur 

per prolepfin interponit excufatio- 
agens, vtaturciuili exempIo,ac dicit fe id fiici-re videlicet de rebus coeleftibus 

mana enim tantaeft infirmitas Hu- 

^ membra veftra debet quenquam particu- 

leruaiuiticiajadlaiT^lificationem. 1^5^>enim> Nam & illa interdum il- 

lationibus deferuit. Oblenietur hic 
antithefis duplex, PRioR,qua iufti- 

STF. R tn R.ntt-J Art A... • 



Cum 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




70 


C A V T 


Cum enim feruicfletis peccati, liberi 
cratis iufticiae. 


Conduiioni fuo morecoittproWi 
tionefh addit Apoftolus^idqu^ per lo- 
cum a contrarijs.Vis autem argumen- 


ti hxc eft : Quando ferui eratis peccati (fcilicctante iuftificationem) liberi cratis iufticiac, 
hoc eft iufticis non ftitiftis membra veftra ad oboediendum illi. Nullum enim in vos im^ 
perium iufticia habuit. Igitur cum nunc ferui eftisiuftiqx, liberi eftis peccato, fcilicet 
non fiftatis vos peccato, ad oboedientiam illi. Nam nullum in yqs imperium habet pecca- 
tum. ita atque Apoftolus per profopopoeiam peccatum & iufticiam duos dominos, penes 
quos ius imperandi eft, facit : quorum illi quidem non iuftificati , huic vero iuftificati,fc 
fiftantreruos. i 6 

Qiicmigitur fructum habebatis tunc, Haec quaeftio duo argumenta con- 

obqu*^unccrubcfcitiS> tinet , vnvm a ftuftu , altervm k 

^ turpitudine peccati fumtum. Fructus 

peccati eft pefrimus,& peccatum ipfum turpe. Igitur fide iuftificati , qui peccato renun- 
tiarunt, amplius peccato feruire non debent. Aduerbia tunc & nunc relationem dupli- 
cis ftatus notant : Prioris quidem,ante iuftificationem, posterioris vero, poft ac- 
ceptam iuftificationem. Obferuaquod iuftificatos pudere oporteat prioris ftatus : in quo 
turpifsimo domino, videlicet peccato, fe ftiteruht frruos. 


Nam finis illorum mors. 


Probat fructum peccati pefsimum 
efle, videlicet morte eamqj a:ternam. 


10 


Nun c vero liberati a peccato, ferui vc- Antithefis eft eius quod paulo an- 

ro fa<fri Deo , habetis frudum v6ftrum in «l‘xit : Cum enim ferui effetis pec- 

fandificationem , finem vero vitam aiter- cato,&c. Hinchuiufmodi argumen- 
tum concluditur: Illaferuitusmen- 
to eft praeferenda , cuius frudus eft 
fandificatio,&: finis vita aeterna: Seruitutis iufticix frudus in hac vita eft fandificatio,& 
finis vita xtcrna.Igiturferuitusiufticiaeprxferenda eft feruitutipeccati,qusferuituspec- 3 o 
cati in hac vita frudum habet impuritatem, & finem mortem xternam. Vita xterna dici- 
tur finis feruitutis iufticix.non quod iufticia noftra illam mereamur , fed quia eft iter in- 
termedium in iuftificatis. 


Nam ftipendia peccati mors : dojium Probat finem feruitutis iufticix ef- 

autem Dei eft vita sterna, per Christvm fc vitam xternam a contranjs. Finis 
lESVMDominumnoftrum. peccati eft mors sterna. Erp, Finis 

lulticix eft vita xterna. Ne autem 
quis hanc vitam ex merito pendere inferat , anteuertit Apoftolus, & eam pronunciat efte 
donum Dei per IesvmChristvm. Obferuetur metaphora in voce Obfonia, Signifi-^4b 
eat autem obfbnium regium cornearum, & dona qux ex lege dignitatibus tribuebantur. 
Cum ergo peccatum fit violentus tyrannus, fuis militibus tribuit digna obfonia, mor- 
tem, infernum, perpetuum cruciatum. 


• 


20 


1 

i 

1 

lal 

I 


a 

r 

t 

r 

a 

40 a 

1 \ 

e 


c A P V T VII. 


Summa Capitii fiptimi. 

^ Iuftificatos fide ideo non ejfe fuh lege docet, propterea quod & lex ipfis fit mortua, & ipfi legi fint mor^ 
tuhidj^ ideo,ft fi Chrifto iungant tanquam nouo marito,cui parere debent. Deinde legis officium effe,nften- 
derepeccatumMicat.vnde delabitur ad difiidium legis, & corrupta natura in iuftificatisjefiribendum. 


50 


Ordo Spartes Capitis fiptimi. 

Tres partes pracipua fitnt huius capitis, quarum p r i m a df Ubertate noftri a iure legis, cu^ 
ius Ubertatis finis eit, vt firmamus liberatori. Huius partis occafio hac eH, Dixerat in fixto, vt doceret 

peccatum 


c 

a 

Ic 

50 u 
n 

p 

fi 

C 

n 

n 

it 

P 



Early European Books, Copyrighl© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhage 
LN 802 2° copy 1 


OU 


ipcrlo*. 
jumcn- 
b(licia:> 
vosimh 
iticetVjF 
t pecca- 
s, penes 
ficati, (e 


^ i o tm Anos» 

*>» to. nt( 4utmfMai itmnicM^4m rtdditT 
l^u. Te ki w ^ S E c V N D Kp*r$ hum c^pUi/ e^itiusftto de vfu 


IO 


itacon> 

iRVM k 
FruiShis 
rcnun- 
idupli- 
pofi ac- 
: in quo 


lO 

fsimum 

cernam. 

tulo an- 
5tis pec- 
gumen- 
is meri- 
dus eft 
catio,& 
tuspec- 3 0 
na dici- 
titcrin- 


ticiae eP- 
. Finis 
0 , Finis 
: autem 
ciat efi^ 
Signifi-Sfib 
bantur. 


pnimor- 

fcyofien- 

ndum^ 


legit, CK^ 
n doceret 


5<5 


?o 


;^XEGEiSIS' SEPTIMI CAPITIS CVM 

n Jir.: 0 B S E R v ,A T I O N E D o c T A I N A R V M. 


;a 


?a 


* ^ j^%noratis fratres (frientibus enim Compellatione & apoftropha facit 

ftirhrt qiod i«x domine- Romano» attentos a^l ea, «uxaiau- 

tur homini quoad vixerit. rus eft de liberatione iiurelcgis In 

ge nqtifsimum: Lex dominatui homhiJ probandam, hoc principium verfatis in if- 

»0 dubium eft, quodnam fit fubicdum y*^nt,^umit. Verum in hoc principio 

& lex & homo pro rubiedo fumi LvranusTIfr!!r‘^‘ cnini ambigua eft. Poteft enim 

iqftomus, quoad vixerit, fcilicet homo* quoad Vixcnt,rcilicec,Iex.Chry- 

xime fubiungitur, videtur cofirinarc icntenrial Comiparatio qux pro- 

cam rcquiturfchryfoftomo patrocinatuf !/• vero & declaratio qux 

nwntoru PauUoiSriino couimit,quod Sn? textus & feries argu- 

Jd alteruter vixerit fiuc lex fiuc ho^mo J^fi ^ domi pari homini quo- 

homomoruur,legisimperatisnonanmliusr?ne^^^^^^ 

^gc hic bquatur Apoftolus.Sed han^u*ftian^ hic etia qu«n poteft,dc qua 

Nam viro fiibieda mulier viiientivirr^^ * r> . i-’ ... ^ 

Sh? ^"‘Tm 

tevimanT^*^^* **^°'"‘*eviuen- tudinisautem partes funtdu*, m,a_ 

K\iroadultcravocabitur,fi fiat alterius vi- ‘>»ioti>*ceft: Eademeft?atio 

• ^‘*’f“f®”'mortuusfueritvir,libetatae(l ‘ hominem luftificatum, qu* 

alege illa, vt non fit adultera, fi iun£b fiicrir *• mpnui ad vxorem. Sed ma- 

40 altcrivito. «ra,uiunttafiicrit mu* mortuus no dominatur amX 

us Yxori fuperftiti. Ergo neclexmor- 
Minorantitheli amplificata elL Valetantem K,, "ommi luftificato dominabitur. 
& mariti, vterq; enim iu. feu dom£m haW eadem eft ratio legi. 

pars,iuftificatos debere Chriftoobcedienniim^r^^ j^**^!^ P<>STr^iOAfimiiitudinis 

me hoc modoiEadem eft ratio iuftificati hominis 

dum maritum, priore mortuo.Scd mulier eft mulieris ad fecun- 

entiam , nam illi iam lege coniiigali deuin i: effe debet per oboedi- 

ab imperio legis damnantis, ita Chrifto wn homo luftificaius fide, vt liber eft 

locusS^pettifsLecSa^eroui nepa^."**^™ 

5 O uerfis,qui enim hocfaciunt, permdeffeiunt^a”^^^ obadientum necelTariam elTein con- 
nurito oboediret, quod fane nihil elTet a n ^ ‘1“'*.^“*'^"' ne mulier n upta fecun do 

pra-terea hor lorft r diuortio operam dare. OblerueMn- 

n« fruSl Etdicunturftuaus fpiritus quia fpiritu Chi S’2" “ 

"tlnol viciU honaopera. Vtergo hxefimilitudoamore Chrifti n*”"'* 
itano. vic fsimadmonebitcum wriutiscrpaiDfiim-t.imnn;. ^ 

. fpuutioncm 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




7 * 


c A p V X o 1 1 ly 


(putanonem de matrimonio, aut de diuortii cauiis: fed tkntum ^reconiugali fimilittidU 
nem fuo propofico accommodam petit , ac loquitur folummodo de ordinaria via in bcnc> 
conftituto matrimonio, iuxta quam non fit coniugum a fc inutceni feparatio.Non autem 
loquitur de vicijs propterqu^diuortia fieri poiTunt legibus diuinis & humanis. Nam 
hocad propofitum non fccifietquicquam. Non enim Kberamur^i lege per diuortiumy 
fcd per mortem. 


Itaque fratres mci^& vos mortificati 
cftis legi per corpus C h r i s t i , vt fitis alte- 
rius, qui ex mortuis refurrexit, vtfrudifice- 
nius Deo. 


Res hic exprimitui^cni explanan- 
da:acprobandx feruit fimilitudoad- 
du(f^a de muliere, In quaretriafunt, lo 
Homo, Peccatum, Lex.ficuti triafunt 
in propofita fimilitudine , Mulier, 


Maritus,Lex. Vt ergo mulier, viuente marito, fub lege mariti efi, demortuo marito libera 
eft alcge maritidta homo yiuente m fe peccato eft fub lege,qux virtus peccati eft,(cd mor- 
tuo peccato fub lege damnante,no amplius eft homo.Prxterea vt mulier libera a lege pri- 
orit niariti,& nupta alteri pofteriori oboedire debet: ita homo iuftificatus fide liber a lege 
accufinte & damnate, debet oboedire Chrifto,vt nouo marito, ei^j liberos parere,fcilicet 
frudlus fpirltus.Haiftenus fententiam Apoftoli explicauimus, iam verba altius expenda- 
ihus. PrI wv m ergo diat:Bt vos mortificati eftisleei. Hic confequens ponitur pro ante> 
cedente, quod eft: Et vos mortui eftis peccato, hoc eft,dc vobis peccatum mortuum eft,£ft 2 O 
enim hypallage. Hinc fequitur , vos non cftis fub lege , quatenus lex virtus eft peccati & 
damnat. Deindecaufa redditur mortui peccati fiue legis,quatenus eft virtus peccati. Per 
corpus Chtifti,hoc eft, per vidtimam Chrifti, & per communionem, quam iuftificati ha- 
bent cum corpore Chrifti.Nam vtfijpradidum eft: Vetus nofterhomo cum Chrifto cru- 
cifixus eft. Pr E RE A additur finis mortui peccati : Vt fitis alterius qui ex mortuis ex- 

ufeitatus eft,hoc eft, Chrifti noui fponfi, videlicet, vt fructificemus Deo. Quod autc tran- 
fit Apoftolus a fecunda perfbna ad primam,idioti(mus Hebraicus eft. S v m m a ergo col- 
lationis huc redit : Quod peccato in nobis mortuo non fimus fub lege damnante,frd fub 
gratia Chrifti noui fponfi, cui liberos parere debemus, fruChis (piritus,vt didum eft. 


Quando enim eramus in carne, affe- 
ctiones peccatorum per legem exiftentes o- 
perabanturin membris ad frudifreandum 
moni. 


Dixit finem liberationis a lege ef. 
fe,vt adhxreamus Chrifto ad frudum 
ferendum Deo. Verum quia aduer- 
farij poterant obijeere, homines fub 
lege confti tutos , poffe Deo frudifica- 


30 


re viuendo iuxtalegis prxfcriptum, occurrit Apoftolus ifti obiedioni,ac tribuitlegi con- 
trarium effedum. JLex,inquit, facit, vt mali affedus incendantur & inflammentur magis 
in nobis. Igitur, per legem nemo pdteft frudificare Deo. At ne quis hanc ft erili tatem legi 
afferiberet, Apoftolus caufam huius rei a conditione ftatus hominis petit. Quando enim 
eramus in carne,hoc eft,quando (bli naturx corruptx relidi deftituebamur fingulari fpi- 40 
ritus gratia,tumaffediones peccatorum per legem irritatx vigebant magis magisque in 
memoris noftris, id^; non yicio legis, fed corruptx naturx, qua nitimur in vetitum fem- 
per,cupimufq5 negata. Hinc Auguftinus : Vbi non eft gratia liberatoris, auget peccandi 
defiderium prohibitio peccatorum. Porr6 :«9»f/tut7*tpeccatorum vocat Apoftolus off^A^Ccu 
motus ad peccandum folicitantes,qui funt tanquam aculeus peccati, per quem peccatum 
gignit in nobis carnis opera veiutipartus,ouorum catalogus Calat, ^.recitatur. Iam reli- 
quum cft,vt hypothefes nonnullas ex Pauli verbis concludamus. P r i m a, Nemo naturx 
viribus legi Dei plenam oboedientiam poteft prxftare. S e c v n d a, Lex in non renatis ex- 
citat & irritat malos affedus, idq; vitio carnis. Tertia, Liberum arbitrium eneruatum 
eft ita,vt nemo Dep debitam oboedientiam prxftare poftit fibi relidus. Q^v arta, Opera 5 o 
hominis non iuftificati,omnia funt peccata, vt qux morti frudificant. Qv i n t a. Mem- 
bra hominis non regenerati,atq^ adeo omnes vires, obfequium malis affedibus prxftanr. 
Porr6 confutationem Manichxorum,quihis Pauli verbis abufi, dixerunt legem a Deo 
datam non effe,vide in Auguftino fermone 4. de verbis Apoftoli. 


Nunc autem liberi fumus i lege , mor- 
tui ci fub qua detinebamur , vt feruiamus in 
nouitate fpiritus , ac non in vetuftatc Ii teras. 


Hxc antithefis quatuor habet. 
P R I M V M, manumifsionemalegc, 
qux opponitur feruituti legis. De- 
inde caufam manumifsionis , mor- 
tem 


I 

i 

i 

i 

l 

I 

r 

f 

lOc 

I 

h 

h 

1 

t 

t 

t; 

u 

a 

20 c 
n 
n 
V 
n 
S 
o 
n 
r 
c 

JO o 

d 

c 


c 


n 

40 d 
n 
b 
c: 
le 
n 



P< 

le; 

ca 

rii 

tu 

bt 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 



niiittidUt 
lin benc< 
»n autem 
is. Nam 
lortium»^ 


tplanan* 
tudoad- 
triafunt, i6 
tria fune 
Mulier, 
ito libera 
,(cd mor- 


i lege pri- 
ber a leec 


ber a lege 
re,fciUcet 
;xpenda- 
pro ante- 
imeftjEft 20 
>eccati Sc 
cati. Per 
ficati ha- 
riftocru- 
)rtuis ex- 
ute tran- 
ergo colw 
e,ied fub 
left. 

30 

alcgeef- 
frucShim 
iaaduer- 
lines fub 
’U(^ifica- 
legi con- 
lUr magis 
atem legi 
rdocnim 
ulari rpi- 40 
^isquein 
:um fem- 
peccandi 

\OffMfCcu 

peccatum 
lam reli- 
o naturae 
natis cx- 
eruatum 
A, Opera 50 
A, Mcm- 
praefiant. 

:m a Deo 


>r habet, 
m a lege, 
ps. De- 
is , mor- 
tem 


^«'"eamur fub 

ponitur. Vt vetuftas fienificar nr/ Hic yctuftati nouitas,6c litera: fpiritus op- 

nouitasfTgnificatpoftfrioremS.?^^^^^^ 

io manto , nempe Chrifto.Illa vetu- 


r conditione fut 

tcraeft occidens,] 


lud Xuguftini : OrSmlTn^^nlT"' oc 7 ide«: Huc il-* 
t«ra eft occidens, nili arsutiuifican^r i 

tus Chrifti,qua & noftra voluntas pefsTiricumftn^^^ vocabulo lignificaturgratia fpiri- 
tantur,ac vires noux fuppeditantu*^ m.rhn. ?„ <anaum reformatur, & motus noui exci- 
uo fponfo liberos, qui funtfrudus fomtn^ "" j*— feruire , & parere Chriftd no- 

ad viuendam nouam vitam. HanceSe dicitur vmificare,quia eo excitamur 

20 contextus &argumenti fouVeu^nrir o ^ interpretationem litet* & fpiritus,ipfe 
nias,& per fpititqm lenfum allegoricu^inrell’*' litera lenium Hteralem aut ceremo- 

tno factum Dei verbum calumnns hollium exofn "“‘ivluin necterraattingunt,im- 

Tide^us. P«.iMA,quodvtnihil bonipoterimiilTJ'**"’'’” 

mur fpiritu^et fide manumifsi a malediAione levis 9*’"^.° 'oniunga- 

Spiritu (anfto, qui reformat mentes & voluntates nnft ““ lcS'*> donamur 

^orteat,& velimus prxftare quod intellieimus S s r n ^ '"“lligamus quid fieri 
manumifiionis k Iege,fitDeooboedirc oe^nonain «k '^]'.na>.Qnod finis lullificationis & 

tenturhacPauUairlrtione.quimemiun^^^^^^^ 

cup.d.tat.bus,vtiamquodli§etliceat^Xfilirertarr^ ‘“"‘ftena 

J o obcedientiam abijcere.&licentia quidi^is audendi '‘^«’°mnem ergiDeum 

die per Libertinos Diabolus fuuni virus euomh iilfon! ‘7 ho- 

certam multorum perniciem. ««nmitin contumeliam EuangelijChrilli.&in 

secvnda pars capitis. 

Ofiia dixerat Apoftolus affeaus 

peccatorum per legem exiftere, &a- 
ftirosinmalamconfequentiam, occi,n.i.-««- mmaduertit aduerfarios hoc detor- 

40 diAisApoftoliitaobijcere. Qu c^JXne«r Poterant enim ex 

n»alum&peccatumeffenecereeTsedl^“oS^ 

bis peccatum. Nam vt tu Paule dicis *Affe/«nn "’»l“'n.vtqu* gignit & fouet in no- 

candum morti : Igitur leveft m,i ** ’ peccatorum funtpcr legem ad fru<?tifi 

i*geDeidicere,Srma!"ft^ 

tumobieAioeft.fed maior eftdiftinlS “■‘i**’'® perlegem. Hxcaduerfario- 

peroccallonem operatur malum No^enJm’ <!“* quidem vera eltintelledadecoquod 
qualitas rei qualitatem occafionis.H*c fuZsaT^* ?“* r® "’•*'* Neq; fequitnr 

nit contrariam fententiam oer primum oppo- 

quafi diceret, nequlquTmfSZ" 

h«occafioneApoftolusin|?editurailfoS^:2dTi^^^^^^ 

P«leJlnr° niC , Refellit aduerfariorum obieAio- 

• "« "jumento a contrarijs oppofito, 

G noui 


50 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 




C A P T T T 1 T, 

noui nifi perkgem! Significans legem indicatrlcem efle peccati* Transfert autem Apo- 
ftokis orationem in fc,vtin paradigmate res often di clarius, &veluti pingi videatur. Si 
queritur, quomodo noicamus peccatum per legemffciendum eft,id fieri hoc modo, dum 
homo fua fa<fta legi, vt normje vitae accommodat , videt vbi legem tran fgreffus eft , & vbi 
non.Vbi enim vita cum regula non congruit, peccatum commiffum eft. Contra, vbi vita 
cum regula concordat, nulla culpa deprehenditur.Hinc legis huiufmodi dcfinitiacqlligi 
poteft: Lexeft regula laciendorum & vitandorum: quorum illa dum fiunt probat, hac 
dum committuntur,accurat & damnat. Obfeructur praterea hic vfus legis vnus, qui eft 
oftendere peccatum, de quo etiam fupra attigit, vbi ait: Per legem eft agnitio peccati. 

IO 

Concupifeentiam non noITem^nifi lex Dixit fe non nouific peccatum, 

dixiflet: Non concupifees. per legem.id iam propolito omnis 

peccati fonte probat. Concupilcentia 
proditur per legem ,vt vetita & damnata a Deo. Igitur peccatum innotefeit per legem. 

Hic nudam conciipifccntiam , in^ua naciua illa labes veluti ledem pofuit , intelligere o- 
portet. Nam pfaux cupiditates , qua ab ifto impuro fonte Oriuntur, a lege natura acriter 
damnantur. Vn de Plato vocat, vt qua plurimorum malorum caula 

cxiftit,quam coercendam efle monet yjl <^» 9 « hgc eft, metu, lege, 6c vera 

ratione. Porro hic locus obferuetur diligenter, quo refutantur qui Paulum putant tan- 
tum de operibus cercmonialibus difputare in hac Epiftola, & non de lege morali. Nam 20 
hic Apoftolus adducit teftimonium de vetita concupilcentia,qua lege morali prohibe- 
tur, quare manifefte & fallunt 6c falluntur Sophifta^ * 


Sed peccatum occafione fiimta, opera- 
tum eft per mandatum in me omnem con- 
cupifeentiam. 


Translatio eft culpa a lege in pec- 
catum originale. Nam ex eo quod 
dixerat Apoftolus : Affediones pec- 
catorum exiftere per legem , infere- 
efle 


bantaduerfarij legem efle peccatum, 
hoc eft, peccatum gignere & fouere.id iam Apoftolus diluit & affirmat id fieri non natura 
legis, fed vitio carnis & peccati in carne habitantis : quod peccatum occafione fumta ma- 3 o 

f is irritatur per mandatum legis, Scinflammatur concupifeentia. Signum, Omnis, non 
ic notat diftributionem eius , cui additur, fed vim potius & vehementiam, ac fi dicat: 
Concupifcentiaipfa magis vim fuamdeclarauit, & importunius me inuafit per manda- 
tum. Etfi autem eadem concupifeentia eft in homine ante legis noticiam,qua poft legem 
eft,tamen modo quodam diftert hac ab illa. 


Sine enim lege peccatum mortuum eft. Ratio a contrarijs.Sinc legc,id eft, 

cum ignoratur Dei voluntas ex lege. 
Peccatum mortuum eft , hoc eft, ignoratur, non apparet , non ita vim fuam per concupir 
fcentiam explicat. Hocfignificari per mortem peccati manifeftum eft ex antirhefi. Nam 40 
vt peccatum per legem cognofei tur, operatur & apparet magisiita fine lege non cognofei- 
tur,non operatur, hoc eft, non exerit vim fuam, & non apparet. Atque hoceft quod dicit 
Apoftolus: Peccatum mortuum efle. Deinde & hoc obferuetur , quod hoc Pauli di<ftum 
non fimplicitcr,fed comparate fit intelligendum. 


Ego aliquando viuebam fine Icgc, Sed 
veniente mandato peccatum rcuixit, & 
ego mortuus fum. Et inuentum eft mihi 
mandatum, qiiod erat ad vitam, ad mor- 
tem facere. Nam peccatum occafione fum- 
ta per mandatum, decepit me, &pcripfum 
occidiL 


Thefin proximam adhypothefin 
accommodat. Quod enim generatim 
dixit Apoftolus, id nunc fuo probat 
exemplo. Nam tum demum dodri- 
na generalis perfectius cognofeitur, 50 
cum exemplis illuftribus declaratur. 
Senfus verborum Pauli non melius 
percipietur, quam ex contrariorum 
collatione, (^are hanc pericopam 
quinque membra retextam proponam, exantithefium comparatione declarabo, & 
fingulis membris vniuerlales doCtrinas extruam. Primvm membrum continetur 
his verbisiEgo autem viuebam aliquando finelege. hoc eft, Ego viuebam aliquando fine 
peccati fenfu (ccurus omnino, non vim peccati perlege intellexi, nec mea cofeientia pec- 
cati ftimuiis eft exagitata.Hinc fumatur hac generalis doCtrina traduCta ab hy pothefi ad 

thefin: 


in 

cx 


l o 


zo 


io 


: 


+0 J 

1 



i 

t 

i 

t 


XO 


J 

{ 

1 

( 

( 

l 

I 


\ 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


m Apo- 
itur. Si 
jo,dum 
t,&vbi 
,vbi vita 
D», colligi 
bac,hac 
t,quieft 


IO 

ccatum, 

0 omnis 
licentia 
r legem, 
iigere o- 
e acriter 
mcaula 
5>& vera 
anttan- 
. Nam 20 
>rohibe> 


empec- 
;o quod 
nes pec* 
infcre- 
ccatum» 
i natura 
ntama- 3 o 
nis,non 
il dicat: 
manda> 
a legem 


;e,id eft, 
ex lege. 
>ncupir 
1. Nam 40 
•gnofci- 
od dicit 
di<5tum 


othelTn 
leratim 
probat 
dodri- 
>fcirur, 50 
laratur. 
Melius 
riorum 
icopam 
abo, & 
ti netur 
do fine 
tiapcc- 
Jiefiad 
thefin: 


A o a o M A N o S. 

|egcm Dei no attendit, nec eam accommodat tanquam regulam 
fed v^lt ftcuS ^ Cuafi«fta,non fentit peccati vim ad mortem iafeSr- 

de iit qui Quantum ** hypoctita agit.Eft enim haec thefis intelligenda 

D V M membruS re teftatur ad Philip. j.Sequitur s e c v n- 

fi,1fa<ftis meis ad normam niandato,peccatum reuixic,hoc cft,pollqua vim legis fcn-/ 
coram tribunali Dei legis deprehendi, ac reum 

rii nv i II r;;r ■<» * ^*^^®^^^^cbatvt mortuu, iam per legem aoni 

damnatione intellex! mnr cognoui.fic me dignu morte & 

petuam obadienriam „ ^ ^ damnatione comminatur lex omnibus, qui ner- 

Seralis doarina, qu* h^nrcondSdUut hac Ift ' f'®'* pr*ftant;Ce- 

in agnitionem ir* Dei & commerita Jam ^xagnitione peccati per legem homine, 
Chriftum propitiatorem qusrTnt SeomV t veniunt, cuius finis eft,vt peccatores 

mandatum,quVSSdmmS'^^ 

zo inftitutum eracad vita conreani.nr^/ r ^ «i«prcbedi quod mandatum quod 

ciustranfgrefsionem. VcenimoboBfliei?£l?^^° in mortem, propter 

pcccatim'pendium?(iPo;2^^^^^ 

nibusj&commationibus legalibus videfice^ ^"^?*'>*^‘oexfruiturdepromifsio- 
STREM VM membrum reftat- & mortis,iuxta lententiam legis. Po- 
tum, ac ipfum occidit me. Hic transfertur cufoa^^l^ nicpcrmanda- 

poftolus.Quod mortuus fim legis miniftetio Loi P^ccatii^m vt fupra,ac fi dicat A- 

cati DotiusMoc eft, innata corruptioni.^ Hoc inouirDe^^^^^^ ^ culpalegis eft,fed pec- 
me, hoc cft , vt latro quirpiam me ^ viaabduxU Dccc.rn^^^ mandatum decepir 

legem. Nam llaTOTiK proprie cft a via rc(^a alionem f ^^gis irritabatur per 

J o curiusgraffaripofsit,don«iprumoccid?rit&%oHauTit ideo^^^^^^ 

.cet,n,andatS,Occiditme,fdlicetpeccatum.Nrp^ 

at & inflammatur,quado accedit vox legis prohi bentis & dT"* magis aftu- 

ricationismfteS & rlueiat ^ mortis, cum coditioneobsdienti* & 

resialTearupr^ereapeccatorL irritat', fedv?t1o^^^^^^^^^ 

.ti- 

<^um quidem, quia omni vitio caret lufinm . ^j^^um,iuftum&bonum.San- 

quiaptomittitiitam obtempSus. fuutrequirit. Bonum vero, 

mr>^^ if fa£lum cft Etfi planifsime relpondit Anofin 

rs. Abiit. Sed peccatum. Ius ad proximam obie<^ionenf qua 

^ • poteft. 


jiO 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




7<> 


ckpvr 


V I I* 


powft. SuMtnlm h«ei:epugnaiitia, Bonum eflfe,; & mortiferum e/Te. Si eraa-iex Bbnadk- 
non cft mortifera, Si irmrtifera, non eft bona. SedPauhis confecutioncm negat , & Vtitur 
cum inficiationctranslaoonc. Culpam enim k lege in peccatum transfcrt,|ronuncians 
non legem < 3 u« bona, fedpeecatumquodmalumeft, inmortem fibicclsifle. Eft ergo in 
obieaioneaduerfariorum fallacia non cauflac vt cauifx.Lex enim caufla mortis eft per ac- 

cidens,feu per occalioncm, vcloquitur Apoftulus, peccatum vero per fc. . 


Vt appareat peccatum per bonum , o- 
peratLir mihi mortem , quo fiat excellenter 
peccans peccatum per mandatum. 


Scnfus eft. Lex lacit vt appareat 
peccatum, quod antea vcluti mortu- 
um delituit. Hoc peccatum iamperle- j o 

1 n • /. operatur mihi mortem, 

dum mc mortis reum oftendit , idque in eum finem, vt peccatum fiatcxccllenter peccans 
per mandatum ,-hoc eft , vt appareat clarifsime & certi fsime,conftetqj quantus fit peccati 
reatus,&quamcriminorumficipfum peccatum, quod lex ipfaftatuitoboculos. Obfer- 
uctur proinde hic vfiis legis, qu* ideo reuelat peccatum, vt cius turpitudo, magnitudo 
& reatus appareat, quo peccati grauitate territi, & fulmine legis proftrati, quxramus pro- 
pitutorcm,nc ira Dei dc damnatione xt«rna obruamur, ^ 


tertia pars. 


Sci m iis cn i m quod lex Ipiri tualis cft, at 
ego carnalis Ibm. 


20 


Quae fit vis Icgts in hominibus non 
regeneratis , hadlcnus in illuftri ex- 

legis & peccati inhabitantis oftenfurw in regeneraSL°l'"j 
nis : quarum condit.ocum fit dmerfiPsima, fieri non poteft.vtconfentiant. nL quorZ 

natura: (unt contrar.a:,eorn effeftarepugnare fibi inuke necelTe eft. Lex 

fp.ruual.s,& homo carnabs, fier. non poteft vt eadem velint, & in eadem ferantur.^ ve 

.lla fp.ritual.a fuadet,cceleft.a &.ntegrareqnirit,ira hicin car„alia.terrena & corrupt» 
toferturimpetu. Cum ergo lam homodonaturfpiritu Dei, necciTeeft magnaluftaor^ 

Nam cum fpmtus fpir.tuab legedeledatur, Sccarooriginiscorruptione iipit.quid aliud a o 
expeaandum eft.guam vt caro & fp.r.tus acerrime inter fe in regeneratis dLiten t? Spi- 

rituseiumhom.nl fuadet,vtfibiobtemperet,&Deofuamembrafiftatadoboediendu4- 

ro contra fuadet,vt fpmtus imperiiim homo excutiat,8c fiftat fua membrainiufticiai.Spi- 
ritus vult yt homo (eDeo fub.,c.atin vera fan<aitate,caro fuadet vt ferpenti & carnali vo- 
luptat. aurculteus. itaq; .11. obtemperat homo , teftimonium habet fpirims Dei.fi autem 

hu.c fciens & volens aufcultat, adhuc totus carnalis eft, & extra Chrifii regnum.SeS 

perexcpiend. lunt .gnorant.* Semfirmitatis lapfus.quibus fandi obnSxij funt,do„Tc 
hoc mortal^orpus creumferunt. Ea enim eft carnis noftr* ad malum procl.uitas^t n.'fi 
freno fp.r.tus perpetuo coerceatur, ex vno in aliud malum prstceps feratur, quantumub 
enim magnaailhibetur dil.gent.a:tamen ea eft peccati inhabitantis vis,vtnemo fine pe" a.o 
catis mfirmitatisjignorantia&fuboiientium coneupifeentiarum viuerepofsit,qu*o- ^ 
mnia repugnantibus fpiritu, condonantur. pwisic,quaeo- 




Venditus fub peccatum. Hxc rado eft cur (e carnalem vo*^ 

r r . « catApoftolus fumtaacaufa. Vendi- 

tus fum,mqu.t,fub peccatum, hoceft, fub imperio peccati captiuus teneor. Sumtaeftau- 

tcmhxcm€raphoraaxaptiuis,quivendebanturaviaoribus,vteirentperpetuifcrui,nifi 
forteyen.r_etqu.fpum potent.or&foruor,quieosUeruitute eriperet. S.gnificataJ^^ 

h.e ve.id.tu efie fub peccato , effe ita peccato obnoxium, vt aliud fori non pofsit quin f™ 
pifs.me eius tyrannide prematur. Hinc proinde locus ponit nobis ob oculos vin^peccati t o 

or.gm.s,quodet.arenat.sfacels.tnegoc^ Vndefatisapparet,quodnofirta.uumalien ^ 
fol.a..mputar.o,verumet.amhorrendaqu?damdeprauatfo 

&coniinationibus;in voluntate diffidetia • iii 
nentlXm' !" «.horiuntur, CDtra qua: mala pi, perpetua fufti- 

nentludam.NamfiPaulus,qui no tantum pnmitiasrpiritus,fedetiam decinusacceoe 

rathaiic experitur pugnam,Quidfentiendumeftdeali^i'MonebimurproindehocloV 

tuu Ijdei & inuocationis exerciti, s,ne fpiritus ipfe exti.vguatur,ac ha naufraefo cTrea fidS 
£aao,lalute excidamus.Huc pertinet exhortationes Apoftolic* 8c Propheti«,qui bus ad 

ftudium 


lo 




40 


1 

i 

1 

50 j 
J 

i 

J 


t 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 



5cvtitur 
uncians 
ergo ia 
t perae- 


ip pareat 
mortu- 

nperle-i o 

norteiTij 
peccans 
c peccati 
Obfer- 
^nitudo 
IUS pro- 


20 

bus non 
iftri ex- 
lantiam 
ichomi- 
)uorutn 
icumfit 
ir, fed vc 
rupta to 
ia oriri, 
id aliud 3 o 
nt^Spi*. 
ndu:ca< 
:i*.Spi- 
lali vo- 
i autem 
ed (cm- 
r^donec 

ijVtnifi 

cumuis 
iicpec- 40 
quxo- 


emvo-* 
V^endi- 
eftau- 
ui, nifi 
autem 
uin fac- 
aeccati 5 o 
i alieni 
ndeia 
tia : in 

iiuiU- 

ecepe- 

cloco, 

perpe- 

cafide 

[>usad 

idium 


^ ^ A O' ’ K o Tm'» Na o S. wy 

funt pr«ipi?pw^^^ fnfdr"T caufas lapfuum iii fandis, qu« 

quitix) vt quidam ait (pabulum 

nem.&viaori* coronam c_„P*‘’®’'®"JR j^"‘^°'^“'">P““t'&periculimagnitudi* 
lunturaSathana,iuftoDe'ii '”“*“>‘^u'w«ont>'»c6rcientiampeccant,e6impeI- 

ftoDenudicio,vtnunquamrefipifcant,fedruantinaternamorfcm. 

^ • 


10 


Quod enim operornon noui. 


minorloco totius 


Se venditum efle fub peccatum, 
argumenti peccati, Sc ponitur 

probat, alienoimpel^tu^ImSE^nP^f''^^ 

bo.igitur,Ego Paulus alieSp^ operor,quod no iiou,,hoc eft,quod impro- 

fum,ita vtnonpofsim oenitu* ?\"®'^P'P““''>*"’P®*'°'^' Pr°' «de captiuus peccati 

eft inter fpiritus impulf^ '' “ hocloco difeernendum 

turdllcautem imK^.Tr^.^^era H vt Paulus quod malum eftoper” 
foli fpimum habenequi aduerfa?ur cami ‘o'" ^“2"» non eft nifi in renatis. Nam illi 

ra probo^;, deteriora fequor:totum carnise^hotXf ' Y'**'® 
tioenim prauosaflFe<ftulpra:fert!m „ " ?*!‘^°'*'^’*"'™*l'shomims noK Ppiritus. Ra- 
»0 quod Paulus hic no loquLr de externi 

unis delidis vaftantibus confeientiam oiinH IrM ’ regit,neb d 4 wltnw 

&nemprimum,&deindepoftconuerc2nem.v!.**'*’"^^^‘'i^*^‘‘*‘''‘“'"®"'®''’''“*f^ 
ipfe Philippenfibus rcribens,Quod vixerit recund*iirn fY' conuerfionem teftatuf 

dem ad ludicium humanum, 

fteriofuiApoftolatusPaulumbonarnnr,-;»., ■ ■ *^r'"*^-P®ft*ionnerlionem(ubmini- 

eftgloriatioloftra,teftimormuTc„„l?l 

&ego Chrifti.Hin;maSum eft uuld 

aut externis aftionibuspatentibusroculishonvin “'"Pj *°1“**'“’devoluntariisdetidis 

fulnnde fuboriunturin fan<ftis , idq- vitio carnis «"tum dearcanis motibus, qui 

3 O w Apoftolus feipfum paulo poft interpreutur Hil.nifoi-“ '”“'® P®''*" '«habitantis, 

'®*‘*''Put«mnesdepromirsionibus a^minilnd 
cruce,&ab®cupiditatumflammulimuT«,^enloitft 

“"^^'^"‘ieexiftitin homine renato Iroetualnrta rl" P«mum Oibori- 

40 ^eructurproinde hoc loco’ 

^ Nonenimauodvolnbrsr..r>^ ir.4i 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




J% C A » y t r i r, 

di ficfaciendi, vt effrenem corruptae naturx cocupifcentiamjJuSVil pecCAtum «ffetdlendat, 
de ruanaturamererimortem & damnationem!, quam tamen Deus dignatur venia in c6- 
ueriis. Admoneamur ergo hic de infidi|s pcccafi originis, vt femper fimus in armis, & pu^ 
enemus cotraeius prauadefideria robore fpirkus &: precatione obtemperantes Apoito- 
b^qui ad Galatas quinto aitiSpiritu ambulatcAconcupifccntias carnis ne perfeceritis. 


Si autem quod non vol ot hoc faci o,con- 
fentio legi Dei quod bona lir. 


Colligit. ex didis defenfionem Ic- 
gis.Lex diuina ea requirit, qu^ volun- 
tas reformata fpiritu Dei approbat. 
Ergo lex diuinabonacft, Conftatcnim ea mandata optimacflc,qux maxime congruunt lo 
cum fpiritu Dci,& cum voluntate hominis, fpiritu Dei renouaca & reformata. 

Nunc autem ego non amplius operor Dixit paul6 antea ApoftolusiNon 

illud, fed habitans in mc peccatum. volo hoc ago , fed quod odi hoc 

* racio, lamemsdilsidii invnoeodeq; 

homine ratione infert, offendens aliam eflTc voluntatem fpiricu8»aiium effe impetum car- 
nis feu inhabitantis peccati. Ego inquit, fecundum fpiritum leu interiorem homine feu 
voluntatem reformatam non operor fcilicetqupd odi, Sed inhabitans pecca tum, quod in 
1X1« gignit omnem concupifeentiam. Peccatu nt^eni.m originis, quod perpetuo circumfert 
homo etiam renatus fpiritu Dei, fubinde excitat prauadefideria, quibus renatu&refiffitv 26 
Obferuetur igitur, quod (andi in hac vita nunquam, poffiiit ita mali fontem occludere, 
quin fubinde ex eo peftilcntesriuuli profluant.Non enim peccatum deferit fu um domi- 
cilium, donec hoc monaie corpus circumferimus. Atq j ca de cauia dicitur peccatum ori- 
ginis habitare in homine , vt quod perpetuam fedem iu carne fibi deleger ir. Obferuan- 
dum tamen eff,aliter in renatis quam in profanis peccatum originis habitare. In his enim 
rcgrfatiuxta cupiditates corporis : in liiis autem (piritu Dei domatur Sequotiefeunque 
inftirgitpcr fuasconcupircentiasjprofternitur. Atque hiuceff,quod in profanis mortale 
Et, in renatis autem veniale.non quidem fua natura,ied ex gratia. 

>f ■- ' • ' 

Noui enim quod non habitat in mc( hoc V Ratio eff inhabitantis peccati ab jo 

cffjin carne mea) bonum. t ' cius effedu. Nihil boni in carne mw 

^ habitat. Igitur, Illic cauiam mali elle 

neccffeeft. Et huius caufa nulla eff alia,quam inhabitans in carne peccatum. Eff autem 
caro ho^ loco totus homp cum omnibus fuis facultatibus &: viribus, extra regenerationis 
gratiam. 

Vellcadiacct mihi,vtaUtem perficiam 3^ Aetiologia cft.Confirmat enim ra- 
bonum, non reperio. tionem proxime prsEcedentem ab cf- 

fedu. Bonum quod volo iiixtafpiri- 

tumnon poEum perficere, proptAr carnem. Igitur in carne non habitat bonum. Verbum 40 
perficiendi fignificat regeneratos aliquo vlq, progredi, fed tamen longeabeffca meta. Ex 
hoc Pauli dido duo colligamus: V n vM,quod peccatum originis remaneat in fandis,ac 
in illis efficax fit, ctfifpiritus imperio reprimatur. Al x e R.VM,quod fandi inhac vita 
nunquam pofsint,ecfi maxime velint,Deo plenam prxff are oboedien tiam. 


Non enim quod volo fiicib bonumiSed Ratio eff proximx fententix ah cx- 

quod non volo inalum hocago. ' perientia Apoftoli fumta. Quicunqs 

^ quod vultbonum non facit, Sed ma- 

lum quod non yult,agit, facultatem voluntatis habet , fed perficiendi virtute deftituitur. 
Apoffolus regeneratus feu conuerfus, boniim quod vult, non facit.fed malum quod non ^ ^ 
vult, agit. Igitur Apoffolus habet quidem volendi facultatem , fed perficiendi non item. 
Hinc fumatur generalis dodrina de renatis, videlicet, quod illorum quidem voluntas ex 
^atia promtafitad oboediendum Deo , fed conatus imbecillitate carnis naturx praui- 
tate intfcrturbetur. Porro qui ex hoc loco liberum arbitrium in corrupta natura coiiclu- 
dunr,toto coeloetrant. Nam Paulus hic loquitur de fc iuffificato, & de voluntate quam 
habet ex gratia renouationis per Spiritiim fandurh. 

Si enim quodnon volo ego hoc facio Translatio culpx eff in peccatum 

non 




j 

i 

1 

1 

20 

t 

i 

1 

i 


i 

t 


50 


/ 

n 

fi 

n 


P 


c; 

1 

C 

h 


40 



u 


P' 

hi 

vi 

Q 

V 


50 

c< 

P< 

S- 

ac 

ra 

H 

n; 

tfi 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


I in ca- 

j&pu-* 

kpoito> 

eritis. 

icm Ic- 
volun- 
probat. 
gruunt IO 


iisiNori 
odi hoc 
eodeq; 
im car- 
rine fcu 
piodiin 
:umfcrc 
refiftitv 26 
ludere, 

I domi^ 
um ori- 
(eruan- 
is enim 
cunque 
nortale 


ccatt ab 3 0 
ne mea 
naiieife 
i autem 
rationis 


nimra* 
n ab ef- 
tarpiri- 
'^erbum 40 
eta. Ex 
netis, ac 
tiac vita 


e ab ex- 

ficunqi 
led ma- 
ituitur. 
odnon 
n item, 
neas ex 
rpraui- 
onclu- 


;quam 


ccatum 

non 


*BK.euAK 0S. 

TOn amplius ego operor illud, fcd habitans hxreditarmm. Hoc argumentum ita 

mmepeccatum. concIuditur:SiquodnL™“cS 

<)nod non volo hoc facio Eroo c'o,no amplius ego operor illud. Sed 

ell alium eflequi hocaeit [sf ^ «g» 'd non facio, necelTe 

Hiucrurfusolferuetur bL cZ^& f^i^^ I"**" hxreditarius. 

uuseil,qui vult, Vetus edoni ^^*Plf‘'us>Etdifcrimen noui & veteris hominis.No- 

quidex regenerationis Nou^^homoeftjquic- 

rati,quf aduerfatur De^Non eran h* «ft qualitas totius hominis 11011 regene- 

W mine,fed fpiritus &grati* in refacis.'^ voluntatis & effeauum iu quolibccho- 

rcb^nS a?od‘' ‘T"' niultisoftenditex cat- 

>quod malum mihiadiacet. ne peccatu elTe, quod lex Dei profert 

modoilnueniomihi Volenti facere bonum ^fncl«dithoc 

lundum fit. Nam dum fada mea ad norm.^? ^ ^ doceatquod malum mihi ad- 
lex monfttat,cum aitiNon concupifls Cum^klr /*“°r defeaum, quem mihi 

gruens cumtotadirpuutionisfei?e,aliotumin^^^^^^^ 


Condelcaorenim legi Dei fccudum in- 
teriorem hominem, fed video aliam legem 
111 membris meis rebellantem legi mentis 
mcs,& captiuantcm me legi peccati,quc cll 
in membris meis. ^ ^ 


Comprobatio eft conclufionis 8 c 
declaratio partium eius. Nam quod 
veJit bonum agere cx eo comprobat, 
quod condeieaeturlegi Dei quod fa- 
i.epromtifsimx voluntatis indicium 
€lt. Quod autem mtaUv». dCi..- . j. 



Tertia eft lex membrorum , qu* gratiam regenerati fpiritu^ 

Qvarta eftlexpcccati,hoceft ior»m ‘^oibgitur, «ftimpetus ad peccandum 

hsc a tertia differt, vt cauffa a fuo elFedu or«ginis & naturx humana vitiofitas 

tertia complediturcocupircenS^^^^^^ 

4q gcueratis.fed lege mentis, quse eft bona volunta^ quatuor leges funt in re- 

propenfio & impetus per regenerationis gratiam’ ev”^***” 

dien^am Deopr.ftan^dam ciem non P*-«ni,ad obL: 

unt.obrcriictur proinde hic clarifsima doari^droerr/r"*^"- 

pircciici,s.p RI M V M enim cofcrcur militi feroe ternnn ac eius malis concu- 

hoc incumbcnti,vtipfum capiat, proftemat&nnn ^duerfarium fuum, Scin 

^<ft:umaducrrarium vincire &captiuare conar confertur viiftori, qui 

^am autem hoc verum fit.oftendunt plurimi '""icipet feruttuti. 

Vctumrpirirusrutru.reerigir,co„“e;'SLri^^^^^^^^^^^ 

Miferpan Kor«/N im , . . 

Exclamatio eft parenthefi indu 
denda, qua ferio fufpirans, deplorat 
fuam fub peccato captiaitttem, 4 qua 
fe non liberari, donec hoc mortale 
corpus circumferat, ingemifeit. Ve! 

agno^Deum p"'* P" ^ m v ^ H * 

--«“"iPatremautoremetreliberarinnic i HicPaulus 


JO 


Mifer ego homo, quis me liberabit dc 
corpore mortis huius? Gratias ago, Deo 
per Dominum noftrlim Iesvm Chiu- 

STVaM. 


ratoreacaif r j im 

agnofeit Deum Dominum noftrum Iesvm Christvm 

natur trafgrefT bbcrationis a morte&damnation*» 

.Afatisf:|f“"‘’“'>''8nofcit&ChriftumMediatorem,cuiusmor^^^^^^^ 

r\ . _ . 




Xgitor 


Eorly Europeon Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




8o 


A I» V T V 1 1 1.^ 

Comprobationis concluiio eft» 
Condeledtor legi Dei (ecundum in-tf 
tcriorem hominem, ctfi legi peccati 


Igitur ipfe ego mente quidem feruio Ic- 
gi Dei, carne vero legi peccati. 

caDnuiisfum fecundum carnem.Tgitur ego ipfe Paulus mentequidcm,fcilicetixfbrmau 
m^uDei feruio legi Dei,hDCcft,me «egi Dei fu bi|cio, & ad eius normam vitam meatn' 
componere ftudeo,Sed came feruio legi peccati, hoc cft, peccato ipfi non quidem vOlens, 

(ed fub eius tyrannide captiuus.Non enim ita poffum carnem ^iiritus imperio fubrjcere, 
onin fubinde praui motus fuboriantur,quos gignit peccatum in carne mea. S v m m aco> 

rumqu«inhoccapitedcvfulegisdifpiitatalunt,hucrediti Quod alius fitvfus legis in 

non renatis,alius in renatis. Non renatis rcuelat lex peccatum, quod cum fit,afteaioncs lO 
peccatorum magis irritantur, idque non culpa legis, fed vitio carnis. Deinde, homo a- 
gnitofuo malo, femortcdignumagnofcit,dummadatum, CUI addita eft conditio vit*.8c 
mortis, intuetur. Verum renatis lex norma vitae eft, cui renatus fc conformare conatur fe- 
cundum fpiritum,fcd carnis viciofitate impeditus, quod lex requirit pr^ftarc ad plenum, 
niminepoted. 

C A P V T VIH 

26 

Summa Capitis oStaui. 


Quemadmodum eos, qui in Chrifto funtperfidem,& non fecundum carnis imperium amhulanu k 
damnati^legii liberos ejfe pronuntiat, contraq^ contendit, ambulantes iuxta carnis mperium, mortisfen- 
tenua adhuc [ubeffeilta afflictiones prafentu vita bonum habituras exitum promittit,prafertim cum tants 
fitDeidtUClioerganosinCHRIS.TO lES V,vtabea nihilnosfepar are queat. 

Ordoj^ partes QapituoBaui. ‘ j,. 

Sapientia Apofloli in diff optione huius Epipola admiratione inprtmU digna e!t. Omnia enim ita 
prudenter wdinauvt nec quicquam omittat, quod pire in caujfapropoftraneceffariumetl, necquicquam 
addat,quod 0 ffenderepoteSl,modoomniaprudenter conftderentur, & alta al^scot ferantur. Semptrentm , 
k quthus vel ratio offenditur, vel inprmipdeltum animi perceUuntur,occupationibu 5 anteueriit & diluit. Si- 
cut & in hoc capite facit.Pojtquatn enim in dijputattonefuperioris capidis de lege & peccato dixerat, pecca- 
tum habitare inregeneratU,quodfuanatura& iuxta le^isfententiam mortem & damnationem meremur, 
nequis htncoccafionemde}erationisfumeret,in PRINCIPIO huius capitis eam obteClmem antuipat, 
docens nullam condemnationem qs metuendam effe qui funt in Cbriffo lept, & mn ambulant fecundum _ 

camis, fed fpir itus imperium.Huic doClrina adijeit exhortationem, vr nosjpiritui & non carni pr abeamus 4 
Mqutum.D EIND E,Q^a in proximo capite Apopolusconquefus eCi defua miferia in hoc mortali Coipo- 
re qua illi cum omnibuspqs communis eCl, conflationem aduerpu crucis fcandalum infituit, eamc^pluri- 
mu munit argumentis. Tres ita^ funt huius capitis partes.PR l M A do^rina & confoUtio contra damnato- 
riam legis pntentiam. Docet emm quod nulla Jit pdeltbus condemnatio metuenda, modo fecundum Jpmtum 
ambulent. SECVNDA eU exhortatio ad ptetatis pudium , quafane exhortatio ex ipfa doUrina petitur. 
tertia confoUtio elf,qua Apofolus animat pios aduerpu tentationem» qua ex crucis fcandalo oriri po- 
terat. Nam cum crux videtur legis damnatoriam fententiam conprmare, necejfe eH vt pij reile de crucii 
aaupis doceantur. 

50 

EXEGESIS OCTAVI CAPITIS, CVM 

observatione doctrinarvm. 


DE PRIMA 


PARTE. 


ij} Vlla igitur nunc eft condem- proportio Prima huius capi- 
natio ijs,quifunt in Christo tis didadica ftmul 6c confolatoria* 

Iesv, 



10 


20 



0 cft* 

iin in<tf 
»eccati 
»rmata 
mean^ 
''diens, 
►ijcctt, 

M Aeo« 
egfsin 
^ion«S‘ IO 
omo a> 
vitx.Sc 
itur fc- 
ienum» 


20 


huUnuk 
lortisfen^ 
um unts 


30 

tenim iu 
juicquam 
nperenim , 
diluit, Si~ 

«r, peccA- 
interemur, 
anthipat, 
fecund.im 
rubeamus 
tuli dorpo- 
mjjpluri^ 
damnato- 
n Jpiritum 
va petitur, 
h oriri po- 
e de crucii 


50 


1 o 


ppponiturantemh*cpropo(It!oob- 
^ eorum, qui peccati vim in 

tur.Si peccatum eftreIioi,,i™;„_ a •, „ earnefuaieinientesjflcratiocinaban-. 

eftlegemminari«anf^*iroribu5/liscondem^^^*^°‘’‘^D"’T‘'°'’®''^”*‘ ^^'"eenunv 

gat, ^fiitmansnulUineiremetiii-n^), ’’‘^*’r"*'‘°V®"’"f’®u*’eonfecutionemhancne- 
lEsv, quieft vmbraculum ouo 9*'* (““f '•» C u r i s x o 

pecMti fublatus eft. Verum nequis iLni 

quifuntin ChriftoIefu.Sumitur autem hCn *'®''""’'’°Mmapponiteorum, 

dei.feu rpiritus Chrifti.quo donati fu^iulli W & neceiTati jsiignis fi- 

ambulant,fed fecundum fpiritum Secundum c fecundum carnem 

^b-ndulgent ptauis cupiditatTus & finuntTf ™ eontemto iudicio 

fpiritumambulant,qui carnis imn^!:^ ' P"^'=^"'"-C°ntra,fecundurn 

tuamqueludam ‘'«'"»nt, perpe- 

pofitio tria continctdilieenrerohr^sr ^93 c»us prauas cupiditatcs,Porr6 h;cc om 

Videlicet, quod fidclibus^flt ^ ^ m eft doarinacon foIatarin~ 

^fliuni infallibilis,qua eft non carni lcntenti. 1 . SECVNDVaM cftnotafi! 

his verbisctiamindicatur.Si dixerimus Hxcnoui.Ioan.i. 

• o ^ ^heamus cum i pfoj^c in tene- 

bo ,pfe eft in lumine, focietateLtrmust^^^^^^ 

gat nos ab onini peccaro. Terti ^ pur- 

pims carni fueruntur quocunque imDetusim^ n ^^I”*r^-"'' Siorum alij habenasla- 
iniedisretinentac refrenant cariem L k ^^‘"^^P^^^^^utjacvelutiluDatis 

macubsi„uoIu.dlliadhucfu“ 

no mfta eft propoftta:ita his falus eft in^C h r ? S''* ni-Qiiare vt illis mors & damna- 

«on.t.tefip.fcamus,acfpiritusimpetionoscomm^ Hisitaquead- 


30 


Nam lex fpiritus vitx in C h r i s t o 
lESV, hbcrauit me a lege peccati & mor- 


ta ^i“°/''°P°'>noni8 k cauiTa ftm. 
da\ Sdhd'" »ecommo- 

datiUuftri exemplo, vt vniuerfalis 


us capi- 
folatoria. 
Iesv, 


Qtiaiftio eft:Num vlla condemnatio ht fidel b vidM^^^ 

catio ^puritas Chrifti, nobis impuuta nnfl k 

peccato nobis imputato, mortis fcntentL Gm peccati & mortis, nc videlicet 

foftom us intelligit per legem fpiritus vir» ^Dram q liberationis, ob qua caufam Oiry-. 

^tjonem ipfa diftmaio latis conu«Ilit.Quid criro S S«^niinterp^- 
ccam ^«jcopodifputationis &»tiolo2aou»?en Duofunt inn^erbis Pauli, vt 

Polui, confirmant. Vn vm^ quod leecm illam r *^®®l"^«rprecatione,quan\ 

Ius,m ChriftoIefuelTcpronuciat&nnn • ^ «1« qua hic loquitur Apoft^^ 

ru,ideft,qu»eftinChri&'^^^^^^ 

enim per Ipgem fieri non potuit, AF»;«i ■ ' n. 

F nn, AEHologw-eft, Cuiu» hsceft fum- 

co qiio<J 


Eorly European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Imoges reproduced by courtesy of the Royol Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


8i 


V'* T 


co quod debilitabatur per carnem Deus 
(pr^ftitit)dum proprium filium mifitin li- 
militudinc carnis peccati, & pro peccato 
damnauit peccatum in carne, vt ius legis 
impleatur in nobis, qui non Iccundum car- 
nem, fcd fecundum fpiritum ambulamus. 


VIII. 

ma; Chriftus fa^us eft hoftu pro 
peccato , vt ipfius innocentia nobis 
imputetur. Igitur nulla nobis metu- 
enda eft damnatio, nec peccatum 
nec mors quicquam in nos iuris ha- 
bet. etiamli in carne noftra manent 
reliquiae peccati, qu* teguntur Chri- 
fti puritate. Porr6 quoniam haeexti- 


ologiacopiofc amplificatur, eam in quatuor membradiftindam confideremus. Pk>i- 
MVMmcmbrum occupationem habet. Nam anticipatquxftione de iufticia legali, &di- IO 
ferte alTeu erat inefficacem elle legem ad iufticiam obtinendam.Atnequis hoc infirmitati 
legis aflcriberct,trasfert culpam iii carnem, hoc eft,humanx naturx corruptionem. Nam 
lex per fc quidem eft certifsima ac re^ilsima iufticix norma. Sed ca eft infirmitas carnis 
noftrxjvt legem prxftarc ncqueamus,vnde fit, quod nec iufticia ex lege cofequamur. Hic 
ergo tcftimonium obfcruetur,quod nemo morralium porsitexlcgciuftificari,proptcrca 
quod nemo obcedietiam,quam requirit lcx,pr^ftare poteft.Lexindiciat quidem quid fe- 
cicndumlit, fed non prxftatvircs. Lex indicat quidem morbum, fed non fanat. Se- 
CVN D VM membrum modum indicat, perquem fumus a maledidionc legis, atqjadeqk 

iure peccati & mortis liberati Deus,inquit,prxftitit quod lex non potuit, dum mifitfiliu 

fuurn in fimilitudine carnis peccati, hoc eft, dum mifitfiliumfuu qui alTum.fit carne, hoc 20 
eft, humanam naturam fimilem noftrx, excepto peccaro. Et pro peccato,hoc eft; propter 
peccatum, hoc eft,vidimam Chrifti, (Peccatum autem ideo dicitur vidima Chrifti, quia 
reatum peccati in fe recepit Chrift^Sc fuavicftima pro eo fatisfecir.) Damnauit, id eft, in- 
terfccit,aboIcuit.In carne,id eft, in humana natura.Pcccarum,hoc eft, ius peccati. Obfer- 
uerurhocloco prxclanimceftimoiiiumdeaduetu Christ lin mundum, & curafrum- 
ferithumanam naturam, vidclicer, vt fieret vi<ftima pro peccato, feuvcEpiftolaadHc- 
brxosloquitur,vt haberet quod offerret. Terti vm membrum finem vidinix Chrifti 
continet, qui eft vt ius legis impleatur in nobis, hoc eft, vt oboedientia, qua Chriftus legi 
ratisfecit,nobisimputata,aiurelegisfimus exemti, neyidelicetnos;impliuscondemnet 
lex tanc^uam reos & peccatores. Eft enim legis voluntati fatisfaiftum per mortem Chrifti. 3 O 
Qv ART V M membrum repetit ca qux fupra pofuit de diferimine hominum, quorum a- 


lO 


20 f\ 
fi 
ri 
a 
ii 
ti 


30 d 
tr 
C( 


Eft enim magnum diferimen interius legis damnatoriu,& regula vitx,quxin lege tradi- 
tur. ab illo liberi fumus, modo in C h r i s t v m credimus, & fpiricu Chrifti ducimur: iux- 
ca hanc aucem vitam conformare, quantum quide in hac infirmitate fieri poteft, oportet. 


Nam qui fecundum carnem funt qux 
carnis funt lapiunt, quivero fecundum fpi- 
titum, qux funt fpiritiis. 


Cur fupra in propofitionoadiece- 
rit: Qui non fecundum carnem am- 
bulant, fed fecundum fpiritum, & 4® 
idem inculcaucrit rurfus in proxima 
xciologia , iam iufta confirmatione 
r)ftcndit.Fundamentum autem huius rationishoc eft : duplex eft vita, carnalis vna, alte- 
ra fpiritualis.llla veteris hominis, hxc noui eft. Qui illam viuit fub lege eft, qui vero hanc, 
fubgratia.Vtraq; ex fuo ingenio cognofcitur,6ccxproprijs fhi ditibus deprehcdirur.Qui 
ergo fecundum carnem funt, hoc eft, in quibus corrupu natura dominatur, ea qux carnis 
funt, fapiiint, hoc eft, iudicant, cogitant, medicantur, ftntiunt, curant &c. qux funtean. 
nis,id eft, toti ad carnis imperium rerutur,quarc adhuc carnalis illorum vita eft. Nam re- 
generationis gratia in nouam creaturam nondu funtrcnouati.Quarc non mirum eft, eos 
qui tales funt, adhuc fub legis damnatione mancre.Contra ycr6 qui fecundum fpiritum 
funt, hoc eft, in quibus nouus homo dominatur, & qui Chrifti fpiritu ducuntur, hi qux 
funtfpiritus fapiunt,hoccft,iudicant, cogitant, meditarrtur, curant, fentiuntqux funt 
Q)ititus,hoc crtjfpiritus imperio fc regi finunt, & fe carni cotojmpetu opponunt, gemen- 
tes fub acerri ma lutfta fpiritus & carnis. Quare huiu fmodi no am piius funt fu b danatio- 
nelegisffed fub gratia, qux reliquias peccati tegit, vmbraculo Chrifto. P o rro quia hxc 
ratio firmamentum cftprxfcntis confirmationis, eam Apoftolus fibi probanda proponit, 
vtea fblidc confirmata, nihilamplius dubij dcquxftionc propofita relinquatur. Cotinet 
autem hf cratio duashypothefcs cum fuis rationibus: Ambulantes fecundum carne funt 
(ubmaleditftione.Hxc eft Prior hypothefis. Ratiohuiuseft: Quia qux carnis funt fa- 

piunt. 


q' 

rii 

fu 

40 

Vi 

S 

IU 

ne 
50 pa 
fei 


fyl 

Tp' 

}fa 

So 


IO 


>llu^ pro 
nobis 
»is metu- 
leccatum 
iuris ha- 
manent 
curChri- 
hxcxti- 
iis. Pal- 
ili, &di- 
ifirmitati 
m. Nam 
:as carnis 
mur.Hic 
iropterea 
quid fe- 
liat. Se- 
q^adeok 
nifitfiliu 
arne,hoc 20 
h propter 
ilti, quia 
d eft, in- 
. Obicr- 
iraflTum- 
laad He- 
X ChrilH 
riftiisicgi 
iidemnet 
n Chrifti. 3 O 
jorimi a- 
idiecit A- 
sexemri. 

!ge tradi- 
uir: iux- 
oportec. 

leadiece- 
ncm ani- 
tum, & 40 
proxima 
rmatione 
vna,alce- 
:ro hanc, 
itur.Qui 
IX carnis 
funtcan. 
Nam re- 
m cftjcos 
(piritum 
r,"hiqux 
qux (iint 
D,^emen- 
danatio- 
quiahxc 
Toponit, 

■ Gotinet 
irne funt 
s funt ra- 
piunt. 


A O 


10 


^ O M A H O S. gj 

Batio^tR?H?h^* ^ ^ fecundum fpiritum non funt fub dam- 

thefium conftet fepiunt. Cxtcrum vt veritas harum hypo- 

areumctationi<;^ft ^ ongiori cjrcuim confirmat Apoftolus, & quoniam progrcfsio h uius 
lis^yllogifmi orofvJlA^ T*** Apoftolus duos Soritas cotincntes principa- 

que^id facit fim plicirer^r^T°* Ariftotcles partes Soritaru appellat. Nc^ 

Sbusalteriu^xaS 

portius confDicfentn/v^^^ <t^T/ 5 .<nKrerpondeant,vtcontraria effeda carnis & fpiritus a- 
iungrm,& "««Spiciatur, alterum ab altero fe- 

g *“‘*®‘** '®*tus®xplicatiQne membrorum intithefin oftendam. 

P R I M V S SORITES. 

morti; carnalia rapiunt, a Carnalia fapientes qu* fu„t 

difplicen?. y. Dei Deo 

eluditur Isitur Ve?Anr^! r malediSione. Hinca primo ad vltimum con- 

eiuaitur.tgttur. Verfantes fecundum carnem funt fub maledidione. 

^ SECVNDVS SORITES. 

20 fpiritus, quxviw&“pal“s™u^tSSunt"^ funt 

funt. 4. Amici Dei Deo olacenr di’ pacis, amici Dei 

rurrusconcludituraprimoadvltimumTaJ^^^^v^^r^*”/””^^^^'”"?'?®*^*^®^'*-^”’^ 
a damnatione legis, bihocpofteriori fecundum fpiritum liberi funC 

in textu, Sed cxantitheli tamSlc 

tu declarabimus. ^ tur.nunc partes vtnufque Soritx in tex- 

eft ”* • f ’ “ * P"' a*ntecedenti. 
^ ®«P"™>Somar, «eminor primi pro- 

30 dicutur, non qui interdum 1 Secundum carnem cfto 

tradide;un.ifeuvtPaulu?lo™ 

corporis. ’^'*'»“‘“S‘ocutuseft. Inqmbuspeccatumregnatiuxtaconcupifcentia* 

ritum dicuntur,qni luAates cura carne fniritii. JmJ? lecundum fpi- 
funteogitant «cfaciunt. ^ ""P*"® ‘“1'*^®. & qu* fpiritus 

fyllogifmi.Sed mutatio abftra<ai in concremm ^ "'•"orfecundipro- 

l^areita retexendaeft oratio: Qui fapiuntf«unT*'‘°^^'“”‘^"‘'‘^’‘*‘''°“'‘^°"®- 

Verum Apodolus ideo abftraa^fus eft carnem.qu» mortis funt fapiunt. 

ftpientiam, omnia cogitata,omniaconfil’iaomnefft‘l'k"’^-°’'"'“ 

breuitet fU^erftiSeuJu, omnium homin m’ d"‘'®*<l®libera«ones, omnem prudentiam, 

fp®aes,non niTaLonTSre VoLrr° fi>"°do negocium falut,; 
nesanimiaaionesraffXs Ouartoo.? 

nem, quam prudentiam vel fen^ Nam ft " 'jllS*'?"? P°'“* fijpremam ammi aftio- 
SO Parsr 2 bvoceCtaxaconrnetnrr;.K ^ f cpnft.ter.t u.telligentia.n hominis,quj vt 

f®rioribu; facXa^‘!?il ’ 5 ®'’'“ "lortem tendere/acile de in 

•onbus facultatibus idem concedetur. Auguftinus fapientix voce vfus eft. " 

At intclligcntiam fpiritus vita & pax. S e c v n o a pars antecedentis Ot 

partif 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 











' ' t 




84, CA P>T riii, 

partis prioris Sorlt* maiorem fecerimus hoc modo: Qui carnalia fapiut,qu« mortis /tmt 
(apiunt. Aflumtio eft prima pars antecedentis: Qui fecundum carne funt,quf camis fune 
fapiunt,Hinc fequiturconclufioiErgo qui fecundum carnem funt,qu« mortis funt fapi- 
unt.Formabitur etiam primus proQrllogifmus (ecundi Soritf ad eundem modutSapien- 
CCS qux funt fpiritus,qu2 vit^ & pacis funt (apiunt. Qui vero fecundum (^iritum funt>ea 
quz funt (piritus fapiunt.£rgo>(^i fecundu (piritum funt^quz vitz & pacis funt (apiuc. 

Propterca quod intclligcntia carnis T e ar ia pars antecedentis pri- 

inimicitia cftaduerfus Deum. f"* ?"!'*> & aHumptio tertij profyl- 

logifmi, cuius przdicatumiiattribu- IO 

aturprzdicato fecund* parcis,fiet maior tertij pro(yliogifmi, hoc modo: Quicunquequ^ 
mortis funt (apiunt, inimici (unt Dei. AfTumtio yt antea eft afsignata:Qui fapiunt (ecun- 
dumcarnem,quz mortis funt (apiunt. Igitur, Qui fapiuntfecundum carnem, inimici 
funt Dei. Verum hic obferuandum eft, quod nonnihil a lege Soritx deflexerit Apoftolus. 
Nam proco quod diccndufui(rct:Intclligentia mortis inimicitia eft aduerfus Deum,hoC 
eft, qui lapiunt quz mortis (unt,inimici (unt Deo, fubftituit hanc propoiitione, propter- 
ea quod intclligcntia carnis inimicitia eft aduerfus Deum, ac ita probat intclligcntia car- 
nis ad mortem tendere, atqj cocludit hoc modo: Inimicitia adi;erfus Deum morte affert, 
Intclligcntia carnis inimicitia eft aduerfus Deum, Igitur mortem aflert. Verum,quiaide 
eft fapere quz carnis funt, & quz funt mortis, qui carnis tendit ad mortem, ter- 20 

tiam partem hic conftituo antecedetis primi Sorit^,cui cum ex antithelios lege oppofbe- 
ris hanc: Sapientes quz funtvitz &paci$, funt inimici Deo. Habes tertiam partem ante- 
cedentis pofterioris Soritx, cuius przdicatum cum attribuitur pr^dicato (ccundz partis, 
fit maior fecundi prolylloeifmi hoc modo: Qui (apiunt quz funt vitz & pacis, amici funt 
Dco.AlTumtjo vt antea eft Iignata,Qui fapiunt fecundum fpiritum,quj vitf & pacis funt 
(apiunt.Promde qui (apiunt quz funt fpiritus, amici funt Deo. 

Legi enim Dei non fubijdtur, neque Ratio eft proximz fcntcntiz,vidc- 
CnimpotefL licet quod intclligcntia carnis (it ini- 

micitia aduerfus Deum. Hoc loco 30 

confuctudo fcripturzobrcruandacft,qiiacotrarium cum negatione pro contrario poni- 
tur.Cum ergo dicitiintelligentia carnis non fubijcitur legi Dei. Senfus eft : Intclligcntia 
carnis aduerfaturlegi Dci.Nam vt fupradidum eft : Afleaiones peccatorii in carne exi- 
ftunt per Icgcm.Quarc non mirum eft intclliecntiam carnis inimicitia e(Tc aduerfus De- 
um.Fieri enim aliter non poteft, quam vt hoftis (it legislatoris, quicunque cius legem a- 
uerfatur.PoRRohicobferuaduoquztribuunturcarni. Primvm, praua voluntas,qua 
fitvtcaroaduerfctur legi Dei. Deinde impotentia, quafitvtcaro legi Dei fubcfTe non 
pofsit. Caro proindc,hoc eft, homo quatenus carnalis eft, nec vult nec poteft fc legi Det 
fubijccre. Huic rationi ex antithcfi opponitur alia defpiritu,vidclicct,qiiodfpiritusfelc- 
gi Dei fubijciat. Quare & intclligcntia fpiritus amicitia eft cum Deo. Nam ita complere 40 
membra coniparationisoportet,vt plena confpiciatur collatio. Quod autem fpiritTele- 
gi Dei fdbijciat,ad voluntatem & conatum fpiritus referendumeft, & non adimpletio- 
nem legis, quemadmodum ex fuperiori capite manifeftum eft. 

Csterum qui in carne fiint,Dco placere Qy arta pars antecedentis prr- 

non poflunt. mi Soritz, & alTumtio quarti pro(yl- 

logifmi, cuius przdicatum cum at- 
tribuimrprzdicatoternzpanis, fit maior tertii pro^llogifini, hoc modo: Inimici Dei 
Deo difpliccnt, AlTumtio fupra (ignatur,Qui (apiuntquz funt mortis, inimici funt Dei, 
Igitur Deo di(plicent.Hic rurfus ponitur oratio zquipollens.Nam pro eo quod dicedum 5 O 
fui(Tet.lnimici Dei Deo di (plicent, ponit. Qui in carne funt Deo placere no po(Tunt.Huc 
iam per antithcfin adde: Amici Dei Deo placent, fcu quod ide cft:Qui funtin fpiritu Deo 
placcnt.Hinc tertius profyllogifmus fecundi Soritz concluditur: Amici Dei Deo placet. 

Qui fapiunt quz funt vitz & pacis, amici funt Dei, ergo Deo placcnt.Hinc iam fcquutur 
duz conclu(iones,yidelicet quod placentes Deo fint extra damnationem:&,difplicentcs 
Deq(intfubmalcdidtione.Hzduz conclufiones funtpoftremz partes in antecedentib* 
Soritarum,cxquibusduo fiuntpro(yllogifmi,videlicctquartusprimi, & quartus (ccudi 
Soritz, hoc modo : Difplicentcs Deo funt fub condemnatione. Inimici Deidifplicent 
Deo* Igitur, Inimici Dei fiint fub condemnatione. Iam coniunge primum fubiecftum 


no 


20 < 


] 

1 

1 

'30 c 
I 
i 
i 

l 


40 


n 

t< 

P 

ri 


50 


ti 

n 

P 

C( 

ft 

hi 


Ij 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


< CL t?' 


20 


rtis^nt; 
vis fune 
incfapU 
Sapien- 
Lfunt,ea 
tfapiuc. 

intispri- 
j profyl- 
attribu- x o 
que qu^ 
Lt(ecun- 
inimici 
)o(loIu$l 
;um,hot 
pro^r- 
ntia car- 
te aifert, 
quiaide 
teni,ter- 
ppofue- 
;mante> 
«partis, 
nicifunt 
icis funt 


i«,vide- 
s Hcini- 
[oc loco 30 
io poni- 
lligentia 
irnccxi- 
rfus De- 
legem a- 
itas,qua 
lefle non 
legi Dei 
tusfele- 
omplere 40 
rit^fele- 
npletio- 


ntis prf- 
iproiyl- 
cum ac- 
nici Dei 
jntDei, 
icedum 50 
mt.Huc 
itu Deo 
) placet, 
iquutur 
licentes 
denti b* 
s fecudi 
Iplicent 
»ie( 51 um 


no 


carn/ Tun *n!b Sdemn«k)n*!^^ S®»»’*!"* 'A: Verfantes fecundQ 

funt fub condemnatione Vt^r? ^ ergo principalis eritiQuicunq; difpIicetDeo 

fccudu„,carne„ZS"^ 

proband*.Quartu» fecundi.Placentts P"' propofft.onis principalis 

Deo.fgitur, Amici Dei (untexrraH^mrnr- Amici Dei placent 

tremo praedicato coniunee & habebis<-ol°?*r'’^'*^r"^*“*P""'“"'P“*’'®‘^“'"®“'" «- 
fintesfecudumfpirimm^n.n,. j " Sorit*. quxeft:Ergo,Ver- 

iufmodi.Quicun^-placenrn*''r^'^*'’’"^'j°"*"'’^5'**°8‘*"’“*®''go principalis erithu 

pIacentD^.Ergo?fe"4^:,'^Smfm 

terapars propofftionis principalis pi£" ^""‘“'"‘^*"’"*”°"®'n-Eth*ceftal- 

rit.rfiSrm"Sr£ - S®"®- diffe- 

VObis. ^ •" hypothellnaccommo- 

dat,&colligit conclulionemhocmo- 

tione funt, Qui veroin fpiritn fiinf 

wrne, fed in fp, ritu. Igitu?, Noneftis fub Sed vosnoncftisin 

AiTERAMpartemminorisprobat- SiQuidem1'*'™"?''^^‘I*’ A‘^*®""‘*®'""*"°"®Eberi. 

« eius motibus cognofeitur & fruSu. tft auteme?.'“f ^5*’,'“''" vobis, id quod 

nere re«rm,congemifcererub peccat" moirbre^ir. R"?”*'^**'*^^^^ 

no?Sf ““ "«"tal-». . 

PaS r *’°®^‘°®°%nificaXaflkm P*^ ChrSlimor- 

rhut^ocla^'° >dmnao ponitur.fcidem ilgnTfio & “«ibus com- 

Nam A P®“®*' ^ ‘nnatam prauitafem a ^ j quatenus opponitur fpi. 

m opponitur ipirituijQuicft efficacia fninV ipfaantichclisoftedir 

dum ort vocabulum peccati per mem„^ ■'egeneratis. D t . n p t obferuan 

idelicetjipiam monem Domini ^ %uificare hoftiam pro peccato* 

I E S Epintus eius, qui excitauit r> i • 

* mortuis, habitat in vobis, is diuinS pmximx (ententix i 

"1 Epuitus virtute, qui fpiritus 

H qui 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


u 


V T 


qui cxcitauit Ghriftum cx mortuis, viuifi- 
cabit etiam mortalia vcftra corpora per ha- 
bitantem cius fpiritum in vobis. 


ficuti in capite- nofliro Chriflo/c 
eruit, iu etiam in nobis > qui eius 
membra fumus exeret. Sicut ergo 
Deus fpiritu fuo Chrilium excitauit 
exmortuis: itaetiam nohracorpora 
mortificata virtute mortis Chrifti, viu ificabit per eundem fpiritum. P o r r. o hxc perica- 
pa multiplicem do Arinam continet. Primvm enim clare nominantur &difcernuntvur 
tres perfonx diuinitatis.Pater qui excitauit Chrillum ex mortuis.Filius excitatus.& Spi- 
ritus lanausviuificans. Deinde, quod idem fpiritus fit & patris &filij, & ab vtroque 
mittatur in corda fidelium, vtea viuificet-TERxio, quod opus redemtionisfittotius l O 
Trinitatis, fed feruata cuiufq; perfonat proprietate.Pater viuificat & faluat,fed per filiu vt 
Mediatorem, per fpiritum vt per Sandificatorem. Qj a r x o, quod refurredio Chrifti fit 
& incoatio & teftimonium futur^ glori* fidelium. Qj i n x o,obferuetur quatafit digni- 
tas conuerforum,in quibus fpiritus habitat, vnde admoneatur, vt quemadmodum funt 
viua Dei tcmplaiitaDcum in fe habitantem veris cultibus colant, per omnem vita incen- 
dant thymiama mane & vefperi, offerant vitulos labiorum fuorum,& fe madent Deo in 
hoftiamrationalem:& contra cogitent horribile malum effe, hoc Spiritus fandi templn 
confcientiapeccati contaminare. 


Igitur fratres debitores fumus non car- 
ni, vtfrcundum carnem viuamus. 


Exhortatione accommodat dodri- 1.0 
nam ad vfum auditorum : quod qui- 
dem facit Apoftolus more Propheti- 
co & Apoftolico,quem morem vt fequantur omnes pij verbi miniftri, requirit plena do- 
cendi ratio, qu*conftat methodo Semotu. Methodus rem docet.Motusdodrinam acco- 
modat.idqj nunc exhortando, interdum obiurgando,nonnunqua confblando, fitpe co- 
minandoj&c.Hicautem exhortando &comminandododrinaaccommodat.Propofiti- 
onis huius exhortatoriae du* funt parces, quarum Vn a expreffe ponitur. Alxeracx 
antithefi & confirmatione intelligicur. Complebitur autem propoficio hoc modo: Igitur 
fratres debitores fumus non carni,vt fecundum carnem viuamus, fed fpiritui,vc fccundu 
fpiritum viuamus.Illationis particula n oratur neccfsitas cofequenti* dodrin* ad debita 3 o 
oboedientiamergadodrinam.Etenimdodrinaefiniseft, vtei oboediatur. DeindeoB- 
feruetur hoc loco necefsitas debiti,aduerftis eos,qui bonoru operum in fidelibus necefsi- 
tate negant. Qui enim dcbet,neccfsitatc debiti obligatur, cui® neccfsitacis ratio fcquitur. 


Nam fi fecundum carnem vixeritis, fu- 
turum cftjVt moriamini. 


Ratio i> R I M it partis propofitio- 
nis anecefsitate vitandi poenam, qu* 
eftmors *tcrna. Qui fecundum car- 
nem vixerint, futurum eft vt moriatur.Ergo iuftificati caueant, ne rurfus carnis illecebris 
dcccpti,excuiro fpiritu fe carni tradat.Notcturergo, quod iuftificati pofsint relabi in pri- 
ores fordcs,& abiiccrefidcm,&in zternum periie.D e i n d e obferuetur, fidem & malam 4-0 
confeientiam non poffefimulcofiftcre.Qui enim vere credit, filius Dei eft, & habet arra- 
bonem vit* ztcrnz.At qui malam habet cofeientiam, hoc eft, qui viuit fecundum carne, 
manet fub damnatione Iegis,vt manci pium Sathan z.Proinde fieri non potcft,vc qui car- 
ni indulget, veram fidem habeat. 


Sed fi fpiritu adlioncs corporis morti- 
ficetis, viuetis. 


Ratio s E c V N D A partis exhor- 
tationis a confequentibus. Qui fccu- 
dum fpiritum vixerit, viuct, idque cx 
gratia,no cx merito fuo.Nam Chriftum vitam in fe retinet, qui fons & autor virac%ft.hoc 
igitur amifTo,per obfcquium carni pr*ftitum,amittitur & vita. Nam qui fecundu m car- 5 O 
nem ambuiat,damnatori* legis fententi*,hoc eft, morti fubiacet. Przfens verbum, mor- 
tificetis, fignific^ vigcrcludam carnis & fpiritus in fandis, donec in hoc funt mortali 
corpore. 


Quicunqueenim fpirituDci ducuntur, 
hifimtfilijDei. 


AEtioIogia eft, continens firmifsi-^ 
mum principium rationis proxim*. 
Quicunq; fpiritu Dei ducuntur, funt 
filij Dci.C^i fpiritu rnortificantadiones corporis, ducuntur fpiritu Dei. Igitur, Qui fpi- 
ri tu mortificant adiones corporis funt filij Dei.Filij autem Dei viuent,Igitur, qui Ipiricu 

adiones 


IO 


20 


IO ; 


40 


5o 


o/c 

|vi eius 
ut ergo 
xcitauit 
corpora 
perico- 
nuntur 
.&Spi- 
vtroque 
it totius tO 
rfiiiu vt 
hrifti fit 
tdigni- 
jm fune 
iinccn- 
c Deo in 
templil 


:doiflri- 1.0 
od qui- 
opheti- 
cnado- 
m acco- 
xpe co- 
opofici- 
TER. A ex 
>: Igitur 
ccundu 
i debita 3 o 
MDEob- 
ncccfsi- 
rquitur. 

poiitio- 
im,qux 
jm car- 
lecebris 
i in pri- 
malam 4^ 
>etarra- 
1 carne, 
quicar- 


exhor- 
uifteu- 
iqueex 
#lLhoc 
jmcar- 50 
n,mor- 
tnortali 


;rmirsi->- 
oximx. 
jr, fune 
^i fpi- 
(piritu 
diones 


A D ^ R. o ' M A N o S. 

aaiones corporis mortificant, yiuent. O b s e v e t v r ccrtifsimum indicium prxfen- 


‘“oremcant. yiuent. O b s e v e t v r ccrtifsimum indicium prxfen- 

ita trium oh II m”' <:®*^ucrfis,videUcct cius viAoriaaduerfus carnem, qui tame fpiritus no 

Ita triumphum agit, quin Deroetnam .,1 , 

monemur ergo i 


. JL* u . . CIUS victoria aduertus carnem, qui tame foir 

1 lump um agit, quin perpetuam luAamfiiftineataduerfus carnem rebellatcm. Ad- 
mgularisardorisinhac Ipirituali pugna,ne fuccumbamus vidti s 


Non enim accepiftis fpiritum leruitu- 
tis,rur(us in timorem, Sed accepiftis fpiri- 
tum adoptionis, in quo clamamus abba 
IO pater. 


I a carne. 

Qualis fit du(3:iis fpiritus Dei de- 
clarat, vnde ab e(Fe(9:u oftendit, qui- 
nam fint filij pei. Difcernit autem 
hic Apoftolus inter fpiritum (eruitu- 
tis 8c fpiritum adoptionis. Spiritus 

mvm IpiritusDei Pri 

cultus immediate fideles excitat ad inuocandum, qui inuocationis 
ritumSim Non rurfus accepiftS 

in homine cft efficax oun^^ pr^d^icatione Euangelij.Nam dicitur accipi ipiritus, quando 
tis dicitur Hic fninV ^ accipitur ad prxdicatione legis, fpiritus feruitu- 

teft.vndefit.vtquafi feru?irim nnmm- ’ ^'niorem in animis noftns efficere po- 

tientes,crucem1*inentem ^ confcientii fen- 

effeau dicatur fpT^usfStuTdSr^ 

mus.Quod autem Paulus Syriaca voce vfus fit Abba* 

voce mutuam ftorgam inter patrem & filios exorimat xr vtmagishac 

tur a dilcaione fumtum.Nam Abah,vndc deducum apparet” 

IOauteappella«o.nterieaaeftdnterpretandicauira.&po&‘'ft";^^ 

,«oS“'s;sr -“rxt” 

eo certior faaus.SpiritusnoftereftardensaffeausSoirituTnA^'’^-'^'" 

dclium.Huc illud Pauli 2 Corinth ®^<^itatus in corde fi- 

pat.ent.amexpeaarepromiffam’h*rediLm,deit^^^^ dubitare debet fed per 

Attexit ar^ mentum a iure natu- 
ra : quo iure filij fuccedunt in bona 
parentum. Poftquam autem ofteii^ 


40 


Si filij & hsredes, hsrcdcs quidem Dei, 
cohicredes vero Chrifti. 

fi^ra quafoecie; n ^^cus nunquam moriatur? Vfitata cftHebr*i*« 

fation^?H 3 ^^!•,^ nome pro genere ponitur, vtcum merces accipitur pro quauis comn' 

J^icecne^h quidem proprie qui fucceduntin mortuorum parentum bonTr^J 

funt partirin tantum fignificantur, qui bonorum patris 


Si modo fimul cum co paumur,vt etiamcum c6 glorificemur 

H j 


A conditione 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 



8<g 


C A P T T . V I I T. 


A con ditione filij naturalis colligit conditionem eorum, qui in filios adoptati funt, 
hocmodo:Filius Dei naturalis prima pafluseft, at deinde gforificatusadijthaereditatem 
paternam.lgiturli fideles funtcohasredes Chnfti, per cruce hxreditate cum Chrifto adi- 
bunt. Verum hoc argumentum lingulari prudentia attexit Paulus. Nam hoc argumento 
occurrit obicdioni infirmorum, qui contra magnificas promifsiones fibi fa(51as, poterant 
obijcerc hoc modo:Ecce nos obi jcimur omnis generis calamitatibus, quis ergo nos pro fi- 
lijs Dei agnolcetj’ Quis putabit nos Deo curje elTe? Hac obiedionem inuerlionis Ichema- 
te excipit Apoftolus, propofito exemplo filij Dei Domini noftri I esvChristi, acli 
dicat: Quod patiantur fideles, hoc habent commune cum filio Dei. Eft enim pafsio tran- 
fitus ad glorificationem. Verum caulTacparsionufuntdiuerfac, Chriftusenim nopro Tuo, iq 
fed pro noftro peccato expiando palTus eft, Nos vero patimur, non vt expiemus peccatum 
noftrum autalienum,Sedvt peccatu in nobis mortificetur, & corpus peccati crucifiga- 
tur.Porro ex hoc argu meto colligenda eft propoli tio tertiae partis huius capitis, videlicet, 
quod fideles non debeant vari js huius vitae «rumnis fran^ , fcd crucem patienter f«rrc, 
donec cum Chrifto glorificentur. 

CONFIRMATIO TERTI AE 

PROPOSITIONIS. 


Statuo enim, quod non dignxfintpaf- 
fiones prxlentis temporis ad futuram glori- 
am, quae reuelabitur nobis. 


PR.1MVM argumentum a colla- 20 
tionc praefentium aerumnarum cum 
futura gloria fumtum. M a l v m 
breui finiendum, quod nunquam 
. finicndagloriafcquitur, aequiore eft 

ammofcrendum.Pafsioncs praefcntisvitxfunthuiufmodi.lgiturjPatientcrfcrcdxrunt. 
Vocat autem Apoftolus eaquxin hac vita patimur, vt funt omnis generis 

calamitates, de quibus dicitur Ttt 5^, Gloria n ob is reuclan da, eft x ter- 

na bcatitudo,& fruitio Dei i n omni xternitate. In hanc itaque gloriam intueamur, quo- 
ties cruce aliqua premimur, ac retineamus fidem 8c bonam confeientiam, ne Ipc huius 
glorix excidamus. 3 q 

Nam folidra creaturae expcfbtio,, re- Secvndem argumentum ab 
uelationem filiorum Dei expedat. exemplo totius creaturx fumtum. 

^ u e • rerum natura abufibus impio- 

rum rubicCta eft, «contaminatur Iceleratorum hominum veluti conudu, expertae ta- 
men liberationem, quando filij Dei liberabatur. Igitur & nos fortiter feramus prxlentcs 
calamitates, Ipe futurx liberationis. Vocabulum quo Paulus vtitur,fignifi- 

cat geftum cupidifsime aliquid expedantis, quafi porreao capite & oculis in rem inten- 
tiSiVenturum aliquid eminus prolpicientis. 


Vanitati enim creatura fubicda eft non 
volens, fed propter cum qui fubieciteam 
fubfpe. 


Amplificat fecundum argumen- 
tum: Creatura, inquit, fubicAacft 
vanitati, hoc eft, corruptioni & abu- 
fibushominum, acfpefuturxlibera- 
tionis Icfuftcntat. Igitur & nos eius exemplo benefperemus. Qvod autem Apoftolus 
tribuit totUreaturxalFedus, profopopoeiaeft, qua exprimit Apoftolus iniuriam, qua 

creatura afficitur. ^ 


40 


Quoniam ipla creatura liberabitur a 
feruirute corruptionis in libertatem glorix 
filiorum Dei. 


Hoc eft, quando liberabuntur fi- 
lij Dei, & donabuntur gloria xterna, 50 
tum fimul liberabitur creatura a fer- 
uitutc corruptionis, qua fcilicet cor- 
rumpitur. Poterit quoque 077 reddi, vt fit expolitio modi quofic creaturx libera- 
tio, vt non amplius impiorum abufibus fit expolita. 


Nouimusenim quodtotacrcaturacon- 
gcmifcit,&vna parturit vfqj in hunc diem. 


Repetitio eft ciufdcm Icntentix, 
nili quod pulcerrima limilitudiue ex- 
^ ponat affliaionis creaturx magnitu- 

dinem>& dcuaeriumcmcrgcdicxprxlcntibus malis, & fimul indicet futurum euetum. 

Quemad- 


lo 


20 


30 


40 


50 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


Se> or Eh rr 



:atl funt, 
sditatem 
illo adi- 
;u mento 
poterant 
3S pro fi- 
Ichema- 
T I, ac fi 
sio tran- 
proluOj iQ 
eccatum 
rucifiga- 
idelicer, 
ter ferre. 


a colla. 20 
Lim cum 
. A L V M 

inquam 
uioreeft 
dx funt. 

5 generis 
eftxter- 
Lir,quo- 
>ehuius 


30 


tum ab 
umtum. 
I impio- 
;dat ta- 
rxlentes 
jfignifi- 


40 

gumen- 
•ie6la eft 
&abu- 
elibera- 
softolus 
m, qua 

7 

inturfi- 
xterna, 50 
ra ^ ler- 
ceteor- 
:libeia- 


tentix, 
line ex- 

Ignitu- 

netum. 

lemad- 


Quemadmodu enim dum nar^f . ^ ^ ° gp 

inlucemJ*tatur,acdolorum^oSieftoW 

, „ ipfisgemimusadrtnH! “P'* “"P'" Apoftolorum fumtum. Nos 

demtionem coroor excellentia do- 

icm corporis noftti. affligimur, &fub cruce 

expeaamus liberationem. Igitur & 


C ‘iocrarioncm. leitur & 

mitias habTreJSHiaLa eft^ 


“matur,noncftfp^rSlIlJd'e^‘*“'^"''‘ . afgumeotnm i Glu 


c„™bibbi “•■'■>"»'>“ in. Kifr!is,"f.s;s£s;5- 

. tur cura talem habeamus 

Antecedens probatur ex eo, Quod Spiritus ftn A «xpeAemus liberationem, 

eft gemitibus oreraw Deuri?. N^nf^uo!!!!^*" &efficiat, vt 

eft.Nam poftulat ponitur pro verbo conineSonr,^H-“k f ^ 1 .'"^^^“®“'®'’ Hebraifmus 
efficaciam fpintns,foli intelligunt vere oif ou?i!! P^Puiare 6cit. Hanc 

uanH°"®'^ velutirefponfum diuinitus ad ^«“1!^*^?""^“® ‘*"““"tcon- 

bis.Sed Spirftns r-A «m apparet vulmi Dei v 

H } fitfen. 


Eorly European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


! 


u; 


c ' A > r t V 1 I 1. 

ritfcnfusrpirims, Quia fecundum Deum 

interpellat pro (anatis. txxt yj^pS^ioyvetTnu Hic Deus (crutator 

cordium,nouit & fiicit fanAos rcire,qiiodiiam fit pfoynf/.te fpiritiis, id tft, qua preces, qu»- 
ue fufpiriaa fpirit^^fui afflatu profici icantur, Eftcnim fenfus fpiritus,quem fpiritus (an- 
<ftus in cordibus piorum inter orandum ciet, Quia (ecundum Deum poftulat pro (an(^is« 
hoc eft, facit vt ea ^ Deo prccentuisqua &c Deo grata funt,& ipfi falutaria. 

Scimus autem quod diligentibus De- 
um omnia cooperantur ad bonum, ijsqui 
iuxta propofitum vocati funt. 

tur latus exitus>Quare patienter eft expedan da liberatio. Iuxta propofitum vocati dicu- 
tur, qui iuxta conulium Dei funt vocati. Hoc propofitum, hoc confilium, hac ^'/ox/^rcu 
beneplacitum Dei fiiit femper & eft, quod ex mera fua bonitate intercedente filio, fatuare 
velit omnes qui ad fe per fidem confugerint, & contra damnare omnes incredulos. Ndti 
eft enim Deum, ^i credit in filium, habet vitam «ternam : qui vero 

non credit, manet fub legis damnatione. 


excitari probat, oui 

periphrafis Dei eft, qui ih A6fcis dici- 


S EXT VM argumentum ab eucn- 
tufumtum. Fili js Dei omnia in bo- lO 
num cedunt. Igitur prsfentium «- 
rumnarum moleftiam tadem feque- 


Nam quos pricfciuiteoldem & prsede- 
ftinauit, conformes fieri imagini filij fui, 
vt fit ipfe primogenitus inter multos fra- 
tres. 


S E p T 1 M V M argumentum k 20 
confirmitate filiorum Dei inter fefe, 
cum in aduerfis, tum in profperis. 
Proponit autem exemplum filij Dei 
naturalis, vt ex illo defilijsadopciuis 
iudicium fiat. Cum autem ficftatu- 
tum eft apud Deum, vtomnes quos adoptat in filios, finteonformes imagini filij fui, at- 
que hic filius naturalis no (blum calamitatibus varijs in hoc mundo expolitus erat, veru- 
ctiam poft affli(ftiones confccutus eft gloriam, fieri non poteft quin Sc fideles omnes per 
crucem adeantgloriafibi parata. Quare patienter ferenda eft crux, &expe(ftandagloriq- 
(a li beratio.Sed quid eft quod dicit; V t iplc fit primogenitus inter multos fratres? Alludit 3 Q 
ad legem,in qua primogeniti ali js fratribus proponebantur, quafi exemplaria vit«mo- 
rumq*,. Quare cum hic naturalis Dei filius & primogenitus per cruce incraritin gloriam, 
reliqui fratres ipfius exemplum Icqui debent. De pnelcicntia Dei & pradeftinacionc alio 
loco dicetur commodius, hic latis eft,argumetum Apoftoli accommodalTc propoli tioni. 


Quos autem praedeftinauit, cos&vo- 
cauit,&quos vocauit, hos etiam iuftifica- 
uit, quos autem. iuftificauit, eos etiam glo- 
rificauiL 


O c T A V V M argumentum ab or- 
dinatione Dei, quam feruat in glori- 
ficandis fuis clciftis. Hic obferuetur 
gradusadionum Dei, in reparatio- 
nis generis humani myfterio. Nume- 40 » 
ranturauteab Apoftolonoftro quin- 
que gradus, qui funtiPrxfcientia, Prxdcftinatio feu Eledio, Vocatio, luftificatio & Glo- 
rificatio. Pkascientia prxfciuit Deus ab «terno omnia futura. Neque tamen h«c 
Dei prxlcientia ad temporis decurfum,fed ad «ternitatem referenda eft. Non enim Deus 
res vt ablcntcs videt,fed vt prxfentcs in fuo «terno intuetur. Non ergo proptereaeritali* 
quid, quia Deus feit illud futurum,lcd quia futurum eft, feitur a Deo. Nam res non pen- 
det a fcientia,lcd feientia a rc. H«c feire dc prxfcicntia Dei prodcft,nc profana de ea cogi- 
tatio nos a verbo reuelato abftrahat. Pradestin atione ordinat &difponit Deus 
apud fefe quod eft fadurus. Vocatione inuitatquos pr«fciuit&pr«deftinauit.iv- 
STiFicATioNE prxfcitos, prxdeftinatos & vocatos arcatuabfoluit, & fn filio vnige- 50 
nito caros habet. Glorificatione iuftificatos donat «tern« vit« poflersione, qu« 
eft frudus vltimus & mota pr«deftinationis, de qua in nono capite plura dicenda funt. 
Hicaote obferuetur, qu «nam fit vera Chrifti Ecclcfia, videlicet cojtus hominum qui vo- 
cantur per Euangclium,& credunt Euangelio.Eft prxtereahoc Pauli didum non foium 
Anabaptiftis opponcndum,vcrumctiam Thamero, Stenchfeldio, dcalijs oui vocali ver- 
bo fuam efficaciam detrahunt, quales reuera funt omnes qui ftoicam prxacftinationcm 
& fatalem rerum omnium nccefsitatcm Ecclefix conantur obtrudere. 


Qmd igitur dicemus ad h«c? Si Deus pro nobis,quis contra nos? 




20 


3X> i 


40 . 


50 


Non VM 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


A D 


•«Wrd^ 
tis dici- 
rutator 
es,qu»- 
tusfan- 
(andtis* 


> cucn- 
i inbo- lO 
:ium ac- 
fcquc- 
tidicu- 
l^ox/et feu 
jfaluarc 
8 « Ndti 
«i vero 


Itum k 20 
ter fcfe, 
ofpcris. 

Blij Det 
lopciuis 
icftatu- 
ij fu i, at- 
iCjVeru- 
m-cs per 
iglorio- 
Alludit 30 
it* mo- 
;ioriam, 
onealio 
>iitioni« 

1 ab or- 
in glori- 
'cructur 
paratio- 
Nume- 40 
'oquin- 
&GI 0 - 
icn h*c 
m Deus 
eritali» 
on pcn- 
ca cogi- 
litDeus 

uir. IV- 

jvnigc- 50 
le, quae 
da funt. 
qui vo- 
1 folum 
cali vcr- 
.tionem 


JONVM 


A O M A tl O 5 » 


dfcfenfibnc & patrocinio Dei fu m tu m,& illatum ab ocftauo. 
ribfina rnnZ? ^^g^mciitum , cuius foU propofitio ponitur, aflumtio, &con- 

P*"**?^- Complebitur iuqueargumentum hoc modo : Si Deus i 
d:anb areumenin^*»^ VT bbs pracualebit. Atqui Deus a noftra ftat parte, vt ex o- 


Qili ^110 non pepercit, (ed pro 

nobis qmnibus tradidit ijlum. Quomodo 
ctianicum illo non omnia nobis donaret? 


Minoris probatio eft,ab infallibili 
figno,quod dcmonftrarioncm immo- 
tam parit. Deus dedit nobis filium 
fuum , quo nihil neque carius neque 


dos intentabit crimina adUerfus elc- D e c 1 m y m argumentum ab eiFe- 

cledionis dium*. Ellquclimul 
20 infirmorum , tiuitentantnr P*‘oicplJs,quaanteuertit obiedionem 

Detum i cum a lcg« 

tantur crimina. Fideles funt eledi Igitur fxuftramten- 

Co„folenturftfidclcshacfiducU,uefr!„gaWan1miri:r;«f:« 


fi Anticipatiocft.Pot*rant.nimi„- 

nrmi refponderead proximam inter- 

confcientjamquxaccurant. Verum hukobieaion 7 fc«rHXn\&^^ ^ ptopriam 

pugnantibus petito. Fideles funt a Deo o;x *no^rgumcntoarc- 

JX>Llralex&cL(cfcntiaeosaStDdL^^^^^^^^ 'P“«- 

bumiun.ficandi.yerboco„ZnT„dPop?:"^r 

cet, luftificationem in hac difputatione Paulo apercifsimedo- 

putionem credentis apud De^ ad vhtm ^ * abfoluttonem a reatu, & acce- 

natur, Sequitur iuftificatum a ream abfolutum efle. ‘'’‘® non condemna- 


40 


eft ad dexteram Dei patris, qui &intetccdit ^ Pontificatus Ghrifti fumtam H*c 

pro nobis. 'oniungit Apofiolus. 

Mors Chrifti opponendaell pccca- 
Nam propter peccata noflramor- 
'mnationi ODOOnatur^ Surr^^ver 


IVI o RS L^hnlti opponenda elt pecca- 
mus eft, ad Roman. 4 . ResvaaccTio • "? P~P"‘’ peccata noftra mor- 

propteriuftificarionemnoftri,qu*eftkcondenfnaTi"*'“’ur°i’’’*“"“*“'’’ Surrexit enim 
fom opponendum eft prarentHr* mifcl S ^ 

fuam gloriam. iHTEacEssio feu pontificat.;. 
ergo nuiufmodi portum certo 
das feramus. 


50 nos (eparabit a caritate Chrifti ? Dvodecimvm argumentum k 

Icsfumriifv. u • • ^ conftantia caritatis Chrifti erga 

fitnus bonoanimo^Kr"' nihil eam immuurepoftit. Proinde (ub cruce 

nimo.Non enim fraudabimur promifla gloria, cu adeo nos Chnftus diliga * 

tir» autanguftia, aut perlecii- l^"^nierat ea quibus mavim' , 

/^^^ 5 ^*^es,autnuditas,autpcriculum- temporis animi fid*^li, 

3 Ut Sladinc b ! 1 ^ . 


c adius ? ( quemadmodum feriptum 
’ ^ns cauffa morti tradimur tota die 
reputati fumus vcluti oues mactationis ) 


. maxime tum 

temporis amm. fidelium concuti" 
bantur, &vt friant fideles, „„„ elfe 
mfolens quod filij Dei affligantur in 
hac Vita , addit tehimonium ex plal- 
01043. ‘O quo conqueritur Ecclefia, 
H 4 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




92 


V . t 


Sed in his omnibus fupcramiis per cum, qui 
dilexitnos. 


virijs cafibtttrpropcercon- 
Ch;cifti fit cxpoUta. Verum 
vpjfemperDeusrus Eccle£zade(l,iti 


tentia&perpctiu Ecclefix imago opponatur iudicio carnis & rationis humanz. Ratio 
colligit Deum irafei nobis,prop^ereaqnod afsidue iimus iub cruce, Sed fpiritus ddelium 
intuSur perpetuam imaginem Ecclehx, atque adeo ipfum Chriftum,vnde colligunt pij, 
& fe Deo curx efle , & fore aliquando , vt omnis huius vitx calamitas fit Ixtum habitura 


exitum. 


\ ^ . . . lO 

Ratio enumerationis a certifsima 


fiducia, qua fideles ftituant, nullam 
creaturam tantum valere, vteosadi- 
le^one Dei feparet, Namhzcdile- 
<^ioin Chrifto fundata eft, in quo ca- 


Perfuafus fum enim, quod. neque mors, 
neque vita, neque angeli, neque principa- 
tus, neque poreftates, neque praefentiac, neq? 

futura , neque altitudo , neque profunditas, ^ 

neque vUa creatura alia poterit nos fepara- jos habet pater nos, qui in ipfb mane- 

re a dilectio n? Dei, quaeeftin C h r i s t p,^ mus per fidem. Enumerationis huius 
Iesv Domino noftro. membra nihil habent obfcuii, modo 

obferuemus yfi tatam enallagen , qua 

abftradapro concretis ponuntur. Principatus enim pro principibus, potewates pro 20 
ijs qui poteftate prxditi funt, altitudo pro rebus altis & fiiblimibus , profundita,s pro re- 
bus profundis accipitur. Summa fententix huc redit : Nihil neque in coelp,neque in ter- 
ra, neque in mari, neque in inferno eft, quod dilectionem Dei erga nos obfcurare poteft^ 
Quare fideles in medijsxru mnis huius vitx fefolenturcogitationedileCtionisDeijqux 
cft in Christo Ies v Domino-noftro. Eft & hic locus obferuandus propter Angelos, 
quos inter creaturas hic numerat Apoftolus. 


C A P V T XI. 

SECVNDA PARS EPISTOLAE. 


30 


1 N vniuerfali periocha huius Epiftolx dixi, ftatum principalem hoC concludi fyllo - 
gifmo : Ea fbla & vnica confequendx iuftificationis & falutis ratio eft, quam ipfe Domi- 
nus ftio verbo & prxfcribit & approbat. N v n c autem omnem qui credit abfque omni 
perfonarum & nationum refpedu iuftificat,& falutis fieri participem pronunciat. Pro- 
inde omnisquicredit, nullo habito perfbnx aut nationis refpccftu iuftificatur gratis, Sc 
lalutem confequitur. V e r v m quia minor huius fyllogifmiqux eft xetwitaj^o^jduas habet 
partes , quarum P r i o R eft , quod homo fide iuftificatur abfq,ue operibus. Posterior, 
quod hoc iuftificationis beneficiu promifeue pertineat ad omnes qui oblatu beneficium 
fide recipere no recufant,nulla habita aut nationum aut perfonarum rationerDcus enim 40 
diues eft in omnes, & non eft tantum ludxoru m , fed & gentium Dcus,jiec eft vlla perfo- 
narum acceptio coram Deo,inftituit Apoftolus iuftam vtriufq; partis cofirmationem. Vt 
enim priorem partem hadenus confirmauit,rolutis etiam incidentibus qu;ftionibus:iu 
pofteriorein requentibus tribus capitibus grauiftima c5tcntione colligit, idqj adhibita 
iingularis prudentix methodo, de qua nonnulla in vniuerfali pcriochadiximus. lam c 5 - 
ftatad que fcopu collimacfequens dirputatio,qux tribus fequentibus capitibus ab folui- 
tur. Cxterum quia fune magni nominis viri, qui ex hac difputatione quanda ftoica prx- 
deftinationem nibricant,no obferuato vero huius difputationis ftatu, quem ex fine tertij 
capitis,&exalijs locis obferuafle debuiflcnf.Scicndum eft, quod aliaeleCtio & praedefti- 
natio cogitanda non fit,quam eafoIa,quxin filio Dei Domino noftro Iesv Christo 50 
reuelataeft & propofita. Hxc enim cum habeat teftimonium Domini, & teftimoiiiu Do- 
miniiit verax, nequaqua finamiis nos ab ea auelli vilis Stoicorum cataftrophis , fed firmi- 
ter retineamus hoc Dei propofitum,Quod vt in filio nos elegit, ita in eodem nos caros ha- 
beat, ac propter eundem nos faluet adoptatos per fidem in ipfum. Porro funeduoge- 
ncra hominum, qui cum audiunt noftram faluce in Dei eledione & propofito fundatam 
efre,non reifte intellecto cleCtionis myftcrio , horrende impingunt. Qv i d a m enim car- 
nalis cuiurdamfecuricatisanfam hinc capientes in.quxuis (celera licentiofe ruunt, fibi 
quidem ipfis in certa perniciem, alijs ver6 in graue fcandalum. Qj i d a m in con trarium 
malum ruentes, ftoicam quandam prfdeftinationem contra verbum Dei,6c vniuerfalem 

grati X 


10 


20 


30 


40 


5o 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhage 
LN 802 2° copy 1 


«rcon- 
Verum 
le(l,ita 
uii ftn- 
• Ratio 
delium 
untpij, 
abitura 


lO 

rti^ima 
nullam 
los a di- 
xcdile- 
quoca- 
> manc- 
is huius 
,modo 
en , qua 
ates pro 20 
s pro re- 
cinter- 
e potcft^ 
)ei,qux 
Angelos, 


30 

difyllo- 
e Domi- 
ne omni 
Lt. Pro- 
;ratis, & 
as habet 
* £ R I o R, 
leficium 
usenim 40 
laperfo- 
ncm, Vt 
iibus:ita 
idhibita 
.Iamc 5 - 
abfolui- 
»ica prx^ 
inetertij 
►rxdefti- 
HRisTO 50 
miuDo- 
ed firmi- 
:aros ha- 
:duoge- 
indatam 
nimcar- 
jnt, fibi 
trarium 
icrfalem 
gratia 


hos de^pcrabundos^Ic^^v^^ defpcraaonis baratrum immerguntur.IIIos fccuros 

ligentercxpenderimusfoEiNDEfieiurr^^ 

CASIO Itaque djfputationis huin^\^ a ? ^ a'? ^ Acopum intente arpexerinius. O c- 
am qua coram dL valet, obtineri diQ>urauit,fide in Chrillum iuftici- 

cx Pauli didis hoc, vt indicabant ^ parum offenfi ludai, inferebant 

danes tantum pertinctjprofedorciedunTjfV r & Chriftusad ere- 

AbrahxChriftum recipiunt. Verum vthanr V ” P^ncirsimi ex femine 

I O tationcm declcdione,in quafirmTsradonih,^^^ Apollol^s,inaitultdI^pu- 

firmas,cum de Chrifto,tum deei^s ratas & 

ftumfidercceperint,f?ucfintexlii^> r 
omnis rcfpedus perfonarL & natlonn vt 

omnes homines f.luos fieri n "i^neaothfcdiaaiDeus vurt 

omnesadpeenitentiam recipere Deusnon vult vllos perire. Sed 

tervm finis dirputationiseft Cjt~ 

rogariua cofundatur. Vt omne me conticefiat, Vtomnis catnis fiducia & pr.*: 

veree,to«f»,©-,Vtverediuesinomnes8c fuD«“'^’'^ l^ogloHa tribuatur, VtDeus 
folumIud*orum,verumetiameentiumnr?r 
20 ft«mruinamyfterioeleaionis,degu6i^h.? '^ W*cpr*fari volui,nein no- 

vt genus cauft &ftatum prarfenl^dilbutario^r?^ »g''Apoftolus, abutamur. Re.iat 
iiis,iv'^°"'"'*‘^'”8*'"“*®''gumenta necfinam indicemus, quo 

•u d.fp\itat,onisrcopum.GeS" S 

lyilogirmo concluditur. Filii Drom 1 ro« “ «’ ^''*®®*^’*^i^^'“®'onieauralisauihoc 
quentur. Vtverecredentes &x 7 , carnis haireditatem eSm^uft. 

mifsionisiItaquinoncredunS^^^^^^ 

Summa Capitis Noni. 

Jfx;- M,nesp„cM 

Ordo ^partes Capitis Nom. 

decUrat Afejltlm. D s i n d E, 4« 

^ «em, rpar, 

C V r: -r. « - _ 


30 


eJiegesis noni capitis cvm 

observatione ooctrinarvm. 


SO 


E X o R D 


I V M. 


ERiTATEMdicoinChriftoIe- „ ,. 

‘“/ "on mentior, teftimonium m,.m 
V ™ 5 .p»hiWm.co„rd»,ta„S "ST' 

mih^r”*^ ianfto , quod trifticia ®nc" odij , orditur a iur?ur 

•«■^cordiiueo 

MVMenimmquit: Vorimemdico.Q.uoddiaum'ognK^^^^^ 

uei farior uni| 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


y: t 


I i 


A > V ^ 


1 


uetfatiorum,acfi diceret. Vtautemhuicaleuerationiponlusad- 

care,fedegoyerefommoe«^ 

dat,fubiungit:perChr.ftut^quemver^^^^^ amplificat a contrario ne- 

aaicam gentem. A d H prouocatad teftimonium conficienti* fiux.quod 

cato. Non, inquit, mentior. De in P i i jncordefuo,proptcrcaquodgensIu- 

magnam habeat trift itiani jjus falutare Euangelium cotemnat. H i H c 

daica fua propria culpa rdudc affeftos cffe oporteat erga auditores fuos etiam 

religionemconfirmari. Ratio affeaus iSc ftu di j Pauli erga 

Optabam emm iplc eg;o anatncma cognatos & Ifiraelitas. Quicun- 

fciChrifto pro fratribus meis, cognatis mc- j-pp periculo & interitu aliorum 

is fecundam carnem qui funtlliaelits. falutem optatredimere.eum fiumma 

’ caritate eos profequi neMue m.^Pau- 

,usoptabatanathemafieriaChrifto,«Iud^^^^^^^^^^^ , 

morem fuifle Pauli, quofuos alij aLm fenfium fa- 

iuspericop*nullaellamb.gu.m^e^^^^^^ 

eo quod Hebrxl dicunt J tollere. H*c Foi fieri eft interpreta- 

ab vfiu cornum, fieu e medio fine vlla comm . ^ ipfijm dicente-.Si quis no 


Vt enim ea qus Deo offeruntur & ‘^1“"^*" ” ^ verfiabitur.Nam factis oblationi- 

patatus eft ratione H“»dam nullus coueni^^^^^ „„111 hominum audent. Ab hoc 

bushonons gratia tanquam Deo dic >JIP P ? p(^„o5c ab ipfiadiuinitate alieno, • 

vero qui maled_iaionifuentoWu^^^f^ 


obnoxius, no (ecus ac a prorano,oc .iu — , 

nisPaulm*. Chrifto fignificat reparatum & feiundum a Chnfto. 

neamus ptincipium,quod “‘hil voluerit abfiurdi,nilnl^^^^ «entis.fipiritu enim Chtifti' 

fiu*,nihilcontradileaionemChr.ft..nih.lco^^^^^^ 

agebatur Paulus.Hqc ftabilito de externa tantu & rem- 

telligendam efle de interna feparatione^^ C r • :.„ Cupit fuum fanguine fundere, 

pota1i,quacupitperireincarn^ytfaluet^ali,mfipim 

„(aluenturmultoruanim*.Hieronymusl^ocPauM 

acitaexponitiOptabamaliquandocunlperrequererChtm^^ 

bamenim quod >pf°t“^ r' °'""ln„Ltnnttir H*c Hwrony mus. Et profeao ex 

SXKS»» 

,tionesomitto,quxpugnantcumprincipioanobispofito. 

Q.o™™^ad<,p»o,«gl<»ia.a<.J»a. ^'rrXSSt: 

menta & legiflatio & cultus & promUIio- jjp^iflu, enim Ifiraelitas gratuito in 

nes,quorumfunt patres. giips adoptauit. Hvc 


f 


JO 

I 

i 

t 

< 

t 

i 

i 

2 0 r 

I 

1 

1 

l 

{ 

c 

C 

I 

( 

30 1 

< 

€ 

e 

I 

f 


40 


50 ] 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2“ copy 1 


A D 


R O M A II O S» 


20 


prxdi* 
dus ad- 
ergalu- 
irio nc- 
t,quod 
rcnslu- 
:.Hinc 
> 8 etiam 
durandi 

lO 

iuli erga 
^icun- 
aliorum 
\ fumma 
:(t. Pau- 
[fabile a- 
jrbishu- 
nfum fa- 
icftPau- 
pant,pro 
nunicare 
iterpreta- 
)i quis no 
'rac et^Xo- 

um in ge- 
ficijs,qu» 
:pofteain 
)co dicatu 
li6\umfit. 
i a Deo fe- 
oblationi- 
nt. Ab hoc 
ate alieno, • 
ma oratio- 
ifte fcpara- 
aChrifto. 

't illi falua- 
Chriftufn? 
)atre fuum 
limam fua, ^ 
►fimum te- 
cem animse 
limChrifti' 
ftononin- 
atu & tem- 
le fundere, 

5 praeteritu, 
irem. Scie- 
n, dereliqui V 
profecto ex ^ 

6 Chriftia- 
cerpretatio- 
iinterprcta- 

iuas ludaco- 
eft adoptio: 

f ratuito in 

dit glofi- 
am.Eft 


30 


10 


Ex quibus eftCHRiSTVs quo ad car- 
nem, qui eftfupraomniaDcusbenediaus 
in(jccuia,AnVen. 


am.£il enim gloriofa inprimis adoptio in filios Dei, qua caeteris gendbus omnib.antecel- 
. t foedera &pa(fta, hoc eft tabulae foederis. Eftqj hoc 

intelliccndum de lege morali,vt w^Mat,Iegislatio ad iudicialem,& AaTp/atjCuItus ad ccre- 
monialem legem refertur. Sequuntur promifsiones quaefuntdc gratuita mifcricordia 
propter Chriltum,diuina oracula, qualia funt: Semen mulieris conteret caput fcrpenris. 
Item, In lemine mo benedicentur omnes gentes. Obferuetur hic afsignatio capitum 

principaliu^m doAnnxcceleftis, quae funt lex moralis, lex iudicialis, Icxcercmonialis & 

prqmilsjo (eu foedus grati*, quae omnia communi nomine Thora dicuntur , hoc cft,d%- 
ctrins. Septuaginta vertunt »' 0 |aoj',quos fecuti Latinidegem verterunt. 

Haec maxima ludaic^ gentis praero- 
gatiua cll, quod ab illis natas fit Chri- 

Ilus. Sed hanc non elTefalutarem per 
' - o ^ « feipfcChriftustefliseft,quiiiuncian- 

tibus matrem eius & fratres ftare pro foribus, refpondct, eos, qui verbum fuum audiunt, 
efle matrem, fratres &c.vtftet illud Pfalm i immotum: Beneplacitum eft Domino fuper 
timente8eum,&m<isquirper»ntfupermirericotdiaeius.Porr6quiaDeioperafuntI«. 

■w/^sAin^ hoc eft, quorum Deum non panitet, non eft dubium, quin Deus voluerit iftiu* 
gentis falutem,apudquam tot (alurisoblatx reftimonia reliquit. Cum ereoiuxtaPfal- 
• Annunciat verbum fuum Ucob.iufticias & iudicia fua Ifraelmo fecit taliter omni 
nationi, Sc mdiciafba non manifellauit ijs,Noii eft dubium quin ludaicie ventis falutem 
vere voluerit Dominus. Quare quod perierint, iprorum diffidenti* afferibendum eft. 
non arcano Dei confilio,aut fatali neceisitati. Obferuandum eft hocloco.quodPaulus 
hic qiiatuor de Chrifto affirmet. P mw v m emm pronunciat iprum verum hominem eC 
fe,vt qui natus fit exmaioribus gentis Iftaelitic*. Deinde Chriftum Deum aflerit Atnei 
n, i ol> r Apqftolo didum putet, addit veram notam ver* diuinitatis, cum inquit 
Qui eft lupra omnia Deus 1 e il t i o, cum dicit Chriftus,& non Chrifti in plurali 
nem h^oftaticam manifeftifsimedqcet. Q^v a rt o,cum addic : Qui eft benediiftus rei 

inquo eflent omnes nationes terr* benkdicend* 

3 o Nam ab eo Polo omnis benediaio & falus exiftit. Habemus ergo hic quatuot de Ch rifto- 

Humanam naturam, diuinam iiaturam,vnionem petlbnalem,& officium, quod eft bena 
diiftionem & falutem conferre credentibus. H a cte n v s exordium , exquo colliLnda 
ft fecunda pars capitis,nempe ipfa propofitio,id^; per infinuatione quam vocant. Nam 

exquerela fua propofitionemleiftori cogitandam reliquithancnimirumiQuod maxima 


♦o 


Non autem quafi exciderit fermo Dei. Obieaionem aduerfariorum anti- 

SipopulusI(raeliticuseftreieau,fermoDeiexcid&^^^^^ 

diffini'"* Verum Paulus confecutionem negat Sc 


Non enim omnes qui ex Ifrael funt, hi 
lunt Ifrael , neq; quia femen Abraha: omnes 
filij. 


HxcdiftinAio eft filiorum AbrahiC 
fculfraelis. Namijdem&abauo&ikl 
nepote nomen habent Senius auteru 

eft:Multi quidem funt nati ex Iffaele, 

biT* pro filijs,alij minime. Vocabulum Ifraeli* 

cla » priori loco ipfam perfonam lacob notat, pofteriori gentem ab eo ortam d«- 

'•^«■atvlitataHebrxismetonymia. * 

Sed in Ifaac vocabitur tibi femen. a pronunciat® 

Sara vxore, ille [fmwi^hiflfiac^ 

Ifiuael autem non eft reputatus pro femine.fed Ifaac.Hinc Paulus euertit vninerrff. n 

NatiexAbrah*femine/lintfeI 
“*nj.Paulus refpondct hacfententiailfmael non reputatur pro fsmine.Ilmael eft 

natuf 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


Hoc eft,iion qui filij carnis, hi funt filij 
Dci,fed filij promilTionis reputantur in(e- 


men. 


^ C A ' p V T O I X, 

n. rn. « Abraham. Ergo no omnes nati ex Abraham, reputantur pro fcminc-Scd in Ifaac 
r^btmr tibi femen, hoc cft, filius Ifaac, lacob & nepotes eius ccnfebuntur filij ac ncpo- 
n non autem illi qui ex Ifmaelc nafcentur. Sed quid hxc fibi volunt ? Hoc typo olim 

ntXurabat Dominus, quod effent n»(cituri filij Abrah*, quorum ali, veftigi)$ patris m- 

Ef#t,8chaberenturprofiliis,Alijautemdegenerarent,&nonhaber«nturprofili,*, 

nrifatim coram Deo. Hocipfum indicat Dominus apud loannem . vbi d.ftinguitcar- 
« ios afilijs imi tationis, fidei ,& operum Abrah» : qimnfirafih, prom.fsiomsdicun- 

t : ita enim ai: Dominus : Si filij Abrah* effetis , feceretu vtiq; opera Abrah«,nunc au- 

tcm quxritis me interficere,quod Abraham non recit. 

Excgefis eft & typi declaratio, qu* 
conci uditur hoc modo : Non filij car- 
nis,fed filij promilsionis funt populf 
Dei. Multi autem ex ludxis funt filij 
carnis tantu,& multi ex gentib.funt filij j>mifsionis.Proinde,Vt niultUx lud*is no funt 
ooDulus Defita multi ex gentibus in femen reputantur.Qn» aure fint fili, ,pmifsionis fu- 
ma d )cuic Paulus in 4.. his verbis : Ecfignum accepit circumcifionis lignaculum lulhciae 
Lei Qux fuerat in pr*putio,vt eifet pater omnium credentium in prxputio,quo ipfis et^ 
iam irnoutctur in iufticiam, & pater circumcifionis no ijs qui funt ex circumcifione tan- 
tum fcd etiam qui infiftunt veftigijs fidei patris noftri Abrahx, cum adhuc eflet in prae- 20 

Dutio Hicapertifsimedefiniunturfilii promifsionisefie, qui credunt dcinfiituncveltigi- 
isfidei Abrah«,vndecunqiruntoriundi,fiueexIudxisfiue ex gentibus, fiue nati funtex 

Abrahamo fecundum carnem, fiue non. Atq; ita diferce Paulus ad Gal. 5. definit filios A- 
brahx,cum inquit : Noftis igitur,quod qui ex fide funt,i j fnntfilij Abrahx. Etpaulo poft: 

Itaq' qui ex fide funr,benedicuntur cum fideli Abraham.Huc pertinet lohannis diaum: 
Dedit poteftatem vtfilij Dei fierent, quotquotcredunr in nomen eius. Item, Qui non ex 
faneuinibus,fed ex Deo nati funt, fcilicct per promifsionisfidem,reae proinde Augufti- 
nus airfiai fumus filij Abrahx imitando fidem , non nafcendo per carnem. Sicutenim 
illi deeenerando exhxreditati : Sic nos imitando adoptati. Filii carnis dicuntur 111 ge- 

nerequidemomncs,quiortumducunta femine Abrahx. In fpecievero,vcbic,quinc- 30 

cleAa fide Abrahx, (anguinis quidem ratione funt filij, l'ed carne, hoc elt.extcrna ceremo- 
niarum feruitutenituntur,idcoqj non funtfilij hxrcdes, fcd vtferuiabdicantur. Horum 

tvDUS fuit Ifmael ex Agar natus , qux Agar montem Sy na figurat , vbi leges & ccrcmoni * 
lunt promulgatx. Atqs itahunc typum explicat Apoitolus ad Gal.4.qui in tertio fub alia 

vcrboriim-formalocutus,rem eandem proponit,&diftinguitpo(tcrosAbrahxineosqui 
exfide funt, & in eos qui funt ex operibus legis. His obferuacis,planifsirnus ent h Liius Io- 
ci fenfus , videlicet, quod verus Ifrael habeatur quifquis credit promifsioni , non habita 
autcarnalis propagationisautgentis,autcercmoniarum ratione. Qi.iemadmodum enim 
Deus non omnes Abrahx filios voluit cenferi in femine, fed Ifaac tantum : ita nunc quo- 
que, tametfi numerofuseft Ifraelitaru populus : tamen illi foli veri Ifraelitx cenfentur,qui 40 
promifsionis fidem habent,atq; ita pr.xfens argumentum a typo ad antitypon defcendit. 

Sed quid de Ifmaelc cenfendum ? Ex hoc loco nemo probaucrit Ilinaelcm damnatum cl- 
fe cantum enim neglectum & prxteritum docet hic locus,ne haberetur hxres Abrahx, & 
ne ab eius femine nafccretur Mefsias, fed Ifaac folus hxres conftituitur, vt conftaret certa 
Chrifti genealogia. Quis diceret vndecim tribus damnatas , quod fint neglectx & prx- 
tcritxprx tribu luda,cui promi(Tumerat,vt ex ea nafccretur Chriftus. 

Promifljonis enim fermo hic cft:In tem- Hoc promifsionis verbum habetur 

^ Genef. 18. in quo verbo tria funt ob- 

poreiftoveniam,& ent Sar* filius. feruanda, Hiftotia,Finls, typus. Hi- 

&T ORIA eft. Quo.d Abrahamo feni promiflus fit filius ex vxoreSarah,qux & natura & 
xtate fterilis to.qui filius, excliifo Ifmaele nato ex Agar, hxres Abrahx futurus c(Tet,atq5 
ideo filius haberetur Abrahx. Etfi autem Ifmael ex femine Abrahx eft natus, non tamen 
habetur pro filio, proptcrca quod hxreditate excluditur. Finis fuit,vt certo conftaret ex 
qualincadefcendenteab Abraham nafccretur pro milTus Mefsias. Typ vs hiceft,quod 
vt Abraham plurcs habuit filios , fed non omnes faifti funt hxrcdes,idcoquc nec pro filijs 
reputati funt-.ita multi propagati quidem funtcxfaiiiftis parentibus,fed non omnes funt 
promifsionis hfrcdcs,fed tantum illi,quifanaorum patrum veftigijs infiftunt viua fidu- 
cia cum patribus in Chriftum recumbentes. Atque hxc ideo olim typice figurata funt,vt 


50 


IO 


CUl 

po 


vn 

s • 

til 

pu 

p* 

AC 

tu 

Di 

ch 

t 6 

d( 

fe 


20 

Hi 

U 

n 

v 

30^ 

a 

n 

P 

fi 

e 

1< 

r 

r 

S 

40 c 


I 

i 

i 

} 

1 

501 

J 





Early European Books, Copyright© 2010 ProQuestLLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2“ copy 1 


nl(aac 

nepo- 

0 olim 
tris in- 

jitcar* 
dicun- 
inc au* 

tO 

io,qux 
ilij car- 
popul’ 
uncfili) 
ti6 funt 
onis fu- 
iuflicix 

1 piis et- 
>netan> 
:inprx- zo 
:vel^igi- 

i funt ex 
filios A- 
ilo poft: 
di< 5 tum: 
i non ex 
\ugufti- 
:utenim 
iiringe- 
oquine- 30 
ceremo- 
. Horum 
rcmonix 
> fubalia 
n cos qui 
tiLiius lo- 
>n habita 
um enim 
inc quo- 
sn cur, qui 4O 
eicendit. 
latumefi- 
brahx, & 
aret certa 
;s & prx- 


ri habetur 
L funtob- 
jus. Hi- 50 
natura & 
ciTctjatq; 
on tamen 
nfiarecex 
: eft,quod 
cpro filijs 
nnes funt 
viuafidu- 
Lta funt,vt 


A D .a a o M A N o S. ^7 

cum fierent contumaces & increduli Iuthci,reuocati ad typum coargucrentur/iQpauc Jbi 
pofiolu^nofierpuicerrune typum antitypo accommodat. 3- i • 

-- ^ rr. -ptiv: . t: flirsboofi, 

^ Non rolum autefn, fed & Rcbccca cx Ne exciperent ludar conritav'^i;:^difci 
yno femen haberis Ifaac patre ribitro. ceientifta violenter ^PaiilcPt^cerque. 

' .. fiu;. • ri, cum maxima fit difsinuHttidiX^ip^ 

ter nlium ex ^rua natum, & filium «xvxorc libera procreatu. Paulus p ro ponit almitvty'- 
pum, quo priorem confirmat, contra quem non pofiii nt ludxi excipere. VnaWli^Rcftiit 
10 fimul ambo concepti funt Efau &Iucob,:attainliirfactfh 

praferturEfaiqatq, reputabatur irifemen,vtab eius poftcritatcolim na (Meretor Meims, 
ac interea Efau prxteritusefi,vtnon exremineipfiusnafccretur-Mefsias; Hinocorteltrdi- 
wr,non omncs^toscx fandlis patri busefTceiurdem dignitatis ^Ibcu ^Iacoburn-delegit 
DeuSjVtcxeo narcerctur Chrrfius. Efau autem praterijtno moratus quod ftacntpwxcuie 
natus ex randtis parcntibus,ficut lacob. H«c c6 pertinent, vt vcluti duas Familias patriara 
chxlacob confideremus, in quarunriyna funtnariiexfeminecamalitantum,in3lcar»:ve- 
^^<^®P^o*^iFsionis.. Oratio Paulina Ecliptica implebitur hoc moa 
do: Non fqlum autemj^fcilicct Abraham expertus e^^ in fuis filijs, non Omnes reputari: pro 
Funt ftcundurn carnem) verumetiam Rcbccca ffcilicec experta cft 
in fuis fiiijs.) Huciam aptifsime Fubiungicur ratio Pauli. 

n ' -n . .. 


20 


“ Nondum (mim natis pueris, cum neque 
boni quippiani fcciffoit, aut mali.(vt fecun- 
elfftionem Dei propofiturii manaret) 
non ex opcribus,,^d cxvoc^t,^!4i<^umcft 
illi: Maior feruiet minori. , f,, 


o “ inA 

Hoc tcftimonlo idem probatu^ 
quodfupra, & propofitum & proba- 
tum eft : nimirum quod non omnes 
nati ex fan< 5 tis pawcncibiis fiat 
lis-forcis, &ne excipe>ient ludxi con* 
tra, ac dicerent, id /ideo Fadum cfTc, 

nus.Apofto|usanteuertit&d!ci^Deuminteap^op^o”^uile^v”rum^x^l^Hs*dI,^^^^^^ 

quit,fcilicet hfau pnmogenitus,Seruiet mmori, fcilitec lacobo,c)uod faue mmquani co- 
30 pletum eft m perfon.s eorum. Nara lacob reuerfus a Laban focero cum vxore.Smilia Bc 
armentis, profternit fe coram Efau fratre ftio.ac Dominum eum appellat, Gener. ,,, Ve- 

Dure, inquit, gemes funt iu vtero tuo bo/eUdiio 
mam! h a lacob,Iduma:u5 veroab Ef-u.horum 

exIacob,hoceft, Ifraelitico. Hatc prophetia completa efl tempore Dauidis, tuiti entm 
re“ouem[dmld^“''’'‘^*T-® ■ I' «°"'«qu'tur?Typo antirypon rerponddi 

« iuatumenre^ grana fretus ^minuseft faiftus ECau : ita hodie ludti carnis ptrercM 

♦O KaeXev^^ "a"®"'” populus Dei, fed omnwilli qui 

4 vocans pendent, & non cx merito operum. ii»rnojp«< s» mon-': 

Sicin fetiptum eft: lacob dilcxi, Efau Alia probatioVehirdem^ 

Vcro^OQib habui. ^ chia defumta, qux hocmodO edn- 

1^"" ir* r . cludi poteft: EFau non er^ reputarii'^ 

IgiturquidamfilijlFaac non repluantur plrd 
f!?l , femine coram Deo.lacobFuitfiliusl- 

nh^r Femen Abrah^ eft rciedu. Vtriufq; argumeci maior probartirl^ro- 

contra feopum pr^fcncisdirpn* 
SO verbis Prophcix, excutiamus. De inde typum pro- 

Pr j — propofitioni,qua Paulus probandam fufteprtl 

Ium V ”1 ^ ^ ^ odio habuiffe Efau. Hic meriti quxritur.quid fibi odi j vocabti^ 

rumn^ 'f> prxrertim cum feriptura dicat: MiFcreris omnium Domine & nihil odifti eo^ 
Dominae Po^cftjVtodij vocabulum atFeaumin Deo notet, quo ipfe 

lio,cumdic/^’“^o'^^*'‘''^’ vorem figurate accipi, vt in Euahge- 

cum palam e^J P*"®T- P°'eH meuseffe difcipulus. Hi<* 

y ^ ®“><?Dod Chriftus non velit vtfihi narenttfsaffefl-ii A/J;.’ f?' 


id, quod 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


!!fc 


c 4 


f X, 




l 




f;;.: 


■ ^ 


h !Tk' 





id, quod in hominibus odium rcquifolct. Homines enim qui alios oderunt, cos ncgli- 
gunt & praetereunt. Hac igitur ratione dicitur Deus odio habuifle Efau,non quod ex ani- 
mo oderit, aut rcicccrit cum tanqiiam damnatum, fcd quod in externis commodis eum 
neglexcrit,ita vt femen Ifracl non diceretur, nec ex cius femine promiflus nafcetcturMcf- 
fias, fed cxiacobi fcmine.Dcinde quod non Efau, fed lacob terram promifTam fcminiac- 
cipcrecpofsidcndam.Cxterum fi Malachi*fcopumconfidcraucrimus,habcnthatc verba 
exprobratione. Nam hoc ideo dicit Deus, vc ofiendat (c longe maiora benefi cia exhibuif* 
fcIfracliacopopulo,quamIdumitisantalij8gcntibus,&tamcilliingrati,picntifsimum 
patrem «beneficum Dominum non agnoucrunt. Cum ergo dicit : Efau odio habui> 
comf^rate intelligcndum eft. T yp v s praeterea cft hicconfiderandus, quo externx res lO 
trai^Krunturad lignificandasres fpirituales. (^emadmodum enim Deus olim multis 
typis & figuris adumbrauit ftatum Ecclefix Chrifti fub nouo tcftamento : ita hic Efau & 
lacobqualnmagincmquandam proponit Deus,vt in ea confpiciatur&reicaio&aflTum 
tio eoro,qui ab Abrahamo dcfccndunt. Nam ex hoc typo concluditur propofitio diftin- 
ttionis filiorum carnis & filiorum promifsionis. Neq j tame hic typus eo pertinet, vt fen- 
tentiam damnatoriam feramus aduerfusEfau &eius pofleros, quafi ad vitam scternam 
nonclTentclcai. Non enim proptcrcadamnauit Efau Deus quia voluit illum typum efle 
externum rerum futurarum olim in Ecclcfia, 


Quid igitur dicemus } Num iniuftida 
cft apud Deum? Abfit. 


Anticipat obieiftionem aduerfari' 2 O 
orum, eamque diluit. Nam eo quod 
dixerat Apoftolus Deum dilcxiffcla- 


j LL /rr-/* X «lAcracApoiioiusueumaucxmcia- 

cob,&odiohabuiircEfau,idqueantcquaminhanclucemedcrentur,apparccquodDeus 
alios reijciat fine demento, aflumat autem alios fine merito: quod (ane eft aqualibus inx- 
gualia tribuere. Quapropter in iuftus videtur Deus, qui xqualitatem non feruat-Vtenim 
lulticix proprium «ft^qualitatefcruare; ita iniufticix eft hanc violare. Hancobicaionc 
caufi^m eamque vcluti indignam teijcit, Deinde rcicAionif 

Mod enim dicit: Mifereborcuiufcun,- Inficiationis ratio eft a repugnan- ^0 
quemifcrcor, & miferabor qucmcunque tibusfumta. Senfus autem hiccft:In- 
milcror. iuftus eft qui non reddic quod debet. 

Deus autem ex mifericordia recipit 

dedit^oD^lfum rlrn^nT’ ^ f»*"**'»!"- <«d terra Canaan noluit illi dare. Efau 

Deusvmerr/«^or. ft 

rlfidat nafceretur.Non eft ergo mirum, quod multos ex lu- 
tus ‘"■''■•‘cordia folis credetibus accommodari. Tex- 

te homines abraomn*i^’'"^**° Pmmo loco efferus ponitur.fcilicetin gratiam recipe- 4® 
ricoX Dei mento. S e c vn o o loco ponitur caufli Vifcera mife- 

«oreflkfn quo yt.tur Mofes, dicitur i, nomine Rechem.quod Zacharias 

exprefsit in fuo Cantico.cum ita inquit: Ad danda fcientiam falutis populo eiusjn remiP 

hfflconXSlZT’P"^'^r*^ ExhocergoMKftlmCLi- 

foi^ bonftafe & mifX\dia p“ 

C..I volentis neque currentis, InfertexdiaoMofisconclufionem 

mifcrentisDci. cauiTx beneficiorum Dei, & cftfcn- 

quidem voluit & cucurri P*^*^®r'^®>voluericIacobcenferi femen iraac.Efau 
lacobo.Sed Dominn«<»v' gux iam decreta erat &annunciarx 

feex gratia benefacere benedici voIuit,vtcxemplaiftooftenderct, 

ftolushumanum odus fe, "^c*"**^* Per voluntatem itaqj & curfum intelligit Apo- 

ftrx,qux eft gratuiti q locum habet inter cauilas (alutis no* 

tet,8c velle & currere, fcd fcc ® ^ currere debemusf Immo vero vtrunq; opor- 

omnci qui laboratis Dominus dicit: Veiiitcadmo 

onerauc(U,,&egorcfocillabovos,requiritfancacvoluntatem& 

curfum* 


2Q 


ipft 
‘ ten 
me 


que 
acii 
ped 
curi 
peri 
poer 
to illii 
pun 
fi:v 
Voci 
r/ru 
mec 
uari 
timi 
Exc 
uer( 

qui 

ordi 

obti 

hoc 

qui' 

cum 

plur 

que 

5:) 

vult 

tx.p 

lexci 

terie 

bas. 

ftus( 

VOCI 


Eorly European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Imoges reproduced by courtesy of the Royol Library, Copenhoger 
LN 802 2° copy 1 


A .O 


A N. O S. 


' 30 


.40 


50 


99 


curfum. Bcfi fuum opus efle pronimciat rcfic^rc, hoc cft,onus tollere & faJutem conferre 

limaci^ bfauvolueruht &cucurrerunt/cd noil iuxravcrbu,^^^ 

it.bichodicTurcii Monachi j luftitiarjjvolum&curriuncjrcd voluntas 6ccurfus non 
on rcgirirt* verbo Dei, fcd carne nititur, & no.n gratia ftabilitur. Hanc interpretationem 

u negatur,iu- 

ta verbum volentibus & currentibus, brauium* Deus enim cum cutremibus ieeitime 
prxmiaproponir,vulcvt&v«limUs prsmia, & curramus in ftadio,doneeacI metam ve- 
niamus. Quicnimficri pteft, vt pramia obtineamus, nifi & velimus & ftrenuccurra- 
fn 1 '***^^"™ & 4o^i'o6i7vrSc cur(or faciant fuum officium. Non ieitur Pau- 

^ fi'* ”®^viilt, vt nihil interfit fine velis fiue nolisifiuc curras fiue non curras, modo rede jd 
at, Sed tantum animiat, non meritu voluntatis autcurfus noftri cau/Tam elTc eiuf, quod 
praemium propofitum fit, fed. tantum mifericordiam. Vt igitur mifeticordia mera^ Domi- 
nus voluit lacob l^reiiem terrx Chanaan efle, & nonEfau:ita eadem miiericordia fjl^c 
mnes credentes, fiue ex gentibus fiuc ex ludxis originem ducunt. Hic proinde obferue- 
nr catholica doctrina de caufia (alutis nofirx, videlicet quod cx fbla mifericordia Dei, 8c 
non ex vllo humano merito pendeatfalus. 


Dicit enim feriptura Pharaon : in hoc 
2Q excitaui te, vt oftenderem in te po- 
tentiam meam, & vt annunciaretur no- 
nien meum in vniuerfa terra. 


Vtfupra typis & exemplis declara- 
uit, Deu nv mera mifericordia redpe- 
rc quos recipit : ita hic illufbcpropo j 
oit exemplum, videlicet Pharapnis 
olim in Aegvpto regis pocentifsimi^ 
‘ r - exemploj oftenflit Apoftolus, 

quod idcm Deus, qui recipi tconfugictes ad fe mera mirericdr<Ua,fuo tufto iudicio rdici! 

atimprobos,adeovtiprorum voluntas peruerfa,6;currusmalerufcepcusnihabeumjm. 

pediat,quo minus faciat quod vulc^Nam vtPharacvnitens contra Deum* fua voluntate 5c 
^rlu recufauiC Deo obocdire.qua ob caufTam potcqti Dei m4nu proftratus,in mari rubro 

Penjt:ita omnes improbi, quaiuumcunq; nituntur aduerfusDeu, olim iuftoDeiiudiclo 
p«nasluent. Non enim impediet manu Dei illoru.m voluntas pcfsima, nec curfus quo fe 

50 »li Deo opponunt. Huiusrei fines adijcjunturduo, Vnvs, veoftendatur potentia Dei 
punientis reprobos. A l t e x, Vt prxdicctur non^pn Dei in vniuerfa terra, videlicet quod 
fi: vitor fcclcrum eorum, qui cbtra fe funt contumace», & mifericors in cos, qui obcediunc 
vpci fu*. Nam vt tyrannum Pharaone rccufantCOT oberdire voci fu«,deiecit Deus in, ma- 
^rubro : Ita Mofen & populu Ifraeliticiim oboedientem fux voci edUxit ex Aegyptg per 

medium marisrubri.Obrcruccurdiligeiuerhiclocus,quidoCcttyrannos&impios refer- 
U/iriad commeritas poenas,quas Deus infliget ruptempore,vnde nos excitari debemus ad 

timendum D e v m, ne noftris rccleri bus colligamus nobis iram in die irx. Porrb verbum 
^-xcitandi, nequaquam figrt ificat adioiiem efficacem, ac fi DeuS violenter Pharaonem ad- 
uerfus fe & fuum popu4um impuUlfet, Sed vt veteres interpretantur, notat pcrmifsione 
40 permifit Deus, vtexcitareturPharao fuis malis affeaibusaduerfus populu Dei. Sum 
qui verbum excitandi aliter interpretantur, & illud referuntad voluntatem Dci efficace» 
wdincomniaantcccdcntcm. Sed illi refutantur Hebraea voce, quxfignificat, feci ce flare 
«manere, cum alios multos in tuo regno profternere, hoc efl, non flarim exterminaui te 
ob tuum pcccatu.Scptuaginta interpretes in pafsiua voce reddiderunt: W ? ytw^ 

noccft,confcruatus es hucufqj. Hanc interpretationem confirmat etiam Chryfoltomus, 
qui vtitur voce i7Wfe77n, hoc efl, conferuabatur Pharao. Deus enim fxpe tyrannis parcit, 
cum vt cis poenitentix locum concedat, eosq; tandem, iiifi egerint poenitentiam, in exem., 
pium aliorum puniat, tum vt fine vcluti ferula quxdam, quaDominus fuos caftigat, at- 
que in officio retinet. L 

50 

Itaque cuius vult miferctur, & quem H*c oratio quia conclufio efl, ne- 
indurat. cefle efl vt non pugnet cum propofi- 

tionc folutipnis quxftionis propofif 

taf.Propofitioroliitiomsfuith*c : Quod Deus non fitiniuflu8,propterea quod lacob 
«xcrit.hoccft, protulerit fratri in re certa, & Efau odio habuerit,hoccft, neglexerit Se prfr 
jcrieritjita vt no habedetur h*rcs Ifaac coram Deo, nec cx cius pofleritate nafeeretur Mef* 
bas. Ratio ^ppofitionis fuit. Quod tjui ex mifericordia facit, & ex iuflo iudicio n5 fit iniur 
flus dicedus. Huc addit exemplum cum mifericordix cum iudicij.Populu Ifraeliticu, flix 
Voci obtemperantem, ex mera mifericordia eduxit cxAcgypto, Pharaonem autem con tu- 

i 2 macem 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


100 


C A P 


1 X. 


jk'li 

'i 


1 V . 


:J4h 

^ I mi 

^ -w 

: jhp'4 

fiipi^-i. 


hu 


10 


maccm &rcbeHtfm, iuftofuo iudicio deiccitin mari rubro. Hij nunc fubijcitur coclufiot 

IgiturjCuius vult mir«retur,& quem vultindurat.Cuiusfcnrusaliufcflfcnonpotcft, qua 

quod Deus mera miftricordia recipiat quos vult, hoc eft, credetes & oboedientes voci fu» 

& iufto iudicio reprobos abijciat,Ac ffnatcontemtores verbi fui, qui poft multas admoni- 
tiones & plagas interdum manent contumaces 8c rebelles, magis magisqj mdurari.Porr6 
ne quis hoc teftimonio contra ApoAoli mente abutatur,duo funt nobis excutienda, nem- 
pe, quid libi veht indurandi verbum, & quos Dcusindurarc, & quorum miferert velitac 
foleat. Quantum itaq; ad indurandi verbum attinet, cius figni€candi modus certa nobis 
methodo eft inquirendus.Significatio etenim verbi cuiufq j aut ex ipla voce, au t ex fente- 
tia,iuxtapcrilkfin, petenda tih lam ctfi ex verbo fignificado in genere iiotaeftrtamc mo- 
diis fignificandicognolci nequit. Nam illum no eflevnum & eundcmiex co manifcftutn 
eft, quod Exodf 8. bis & Exodi 9 . femcl dicatur^ Pharao fuum cor induralTp, fic rurfus ca- 
pite 9 , dicatur Deus cor Pharaonis indurafle,<5c in code capite repetatur pafsiu e: cor Pha- 
raonii induratu cITe: Edi ahtomniahacteftimoniaindurationc &aggrauationc cordis 

Pharaonisindicant:tamen collatio manifcftcconuinciteode modo ifta dici 110 pofle. Na 

fi ide fignificadi modus vbiqj in hifcc notatis lods fcruarctur, duplex fcquerctur cotradi- 
aionis implicatio, nimiruquod De* induraret cor Pharaonis, & no induraret Et Pharao 
induraret cor fuum,& non induraret. Cum ergo ex contradiaionis lege hac cofccurio eft 
neccflTarUcSi Deus indurauit cor Pharaonis, Pharao no indurauit:Et,ffpharao indurauit, 
De« no maura«.t.Sed um feipmra wumq; habet, quod & Deus indurarie cUr Pharao- ^ 
nis,&Pharao rnduraritwr fuu. NecelTeeft igiturno eundem manere modu fienificahdi 
vtrobiq;. Quare Contradiaionis ratio cogit frateri modu fignificadi verbi indutadi variu 

elic,qu! ex verbis ipfis rdri ncquit;Nam li quis ex verbis contendit, homine a Deo indura- 

n,qiria Icnptu cltrDeus indurauit cor Pharaonis, alius rurfus ex verbis contendere potefl, 
Hommem a reipfo indurari, quia feribtum eft:Etindurauit Pharao cor fuum. Quid creo 
hicfaciendum,curn conftetquidcm de fignihcacionc verbi in gcncrc.Scd mod^ Ecnifi- 
candi e/Tc varium oftendatcollatiotcftimoniorum? Ad fententi&ct)nfbgicnducftquam 
ex Icnpturis hac via erucre debemus. Omnes homines ab Adam iuxta commune naturx 
iegei'n propagati, habentcordurum,id quod noil fblum iapfus communis conuincir^ve- 
^metiam clara ipiritus Dei oracuia cedantur, lerem. 1 ^. ita icriptum e(l ; Prauuniedcer 3^ 
hominis fupra omnia &prsfradtum.E^ech. 5 <. Auferam corlapideum,ideft,durum fiu 
indiuatumdecarne vedra. lam d Pharaonis cor,vc aliorum omnium, communi natura 
prauitateeratprauum, prxfra<duirti lapideum, non magis poterat a Deo indurati quain 
lapis,nifiprius fui^tmollitumquod non fuit. Ex qUo fequitur: efficacem indurationit 
caullam Deo non efle alTcribedam, quare alius huius verbi fignificandi modus necedario 
ftatuedused.SnntquivoIptpermifsionemindurationis fignificari hoc verbo, quotum 

fentennaetfi^baturmultis,&cd vera reaeintelledaitamelcrammaticis impugnatur. 

qm petmifsionem figmficari verbis Hiphil^ & non verbis PieI, qu* augent lignifiMtione 
aftioms verborum Paal.&femper efficacem aiftionem notant. Sed hifte quid refponde- 
bimus. Primvm manifedumedexijs quas diximus, Deo non afleribendam edeeffica- 40 
indurattoniscaufam. Deinde, II concedimus Grammaticis verba Pielfignificare 
efficacem aaionem.illi vicifsim cogentur nobis concedere, quod verba fiepe,liciui & no- 
mina, pro contrarqs negatis ponantur, id quod in omnibus linguis vfitatifsimum ed, vt 
Iob. 24 ..diciturnocere viduis,qui eis non proded. Etin Euangelio diciturodilTe,qui non 
approbat & compleaitur.&amare vitam fua, qui eam periculis pro Euangelio n5expo- 
mc. Quate Ch.c verbum indurandi, vbi Deo tribuitur,explicemuspercon1rarium nega- 
tu m.nihil inufitate ftcimus, &pulcre cofen tiet & dabit feriptura, nec vlla Grammatico-. 

fiet. Cum itaqj duro molle cotrarium eft, & verbn indurandi verbo mol- 
J ''«bum pro contrario negato, hoced» pro no mol- 
in ea propofitione, qua DeusdiciturcorPharaonisindurafle. Vt 3® 

«ri vblneiit rS lodurauerir, hoc ed, retinuerit cor duru & pertinax, neq; fomol- 

fciraculis conuiauf P°P"’“ D«i dimitteret, tametii 

tonitrua ceffairi, ‘ ”‘’“®^‘’*"'‘*P"“‘’*-^“'"®"""V'deretpluuiam,grandine& 

«n7oTopuIofg 

bis neo • a fentenn^/^if * diuinx teftimonqs. Hac vocis interpretatio neq; a ver- 

moniL defumtu «ft,c6 

I V- ”^^>^«“analogapnmireljgionisnoftr«anxiomatis.CA- 


50 


rii 


lEXVM 


:: - U 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 






>: 

ta 

s 

i-r 

6 

ic 

is 

>- 10 
n 

i- 

L- 


0 

t, 

)- ;so 

li 

tt 

i- 

t, 

0 

k 

tl 

e 

r 3<> 

1 
t 
1 
I 
D 

n 


.40 

e 


1 

[ 

K 


l 


A » K O M A N (» S. jQ, 

tervm, etfi certa ratione ac viainquifiuimus huius loci fententiam: operarprecium ra 
men videtur, Ecclehae vocem audire, ac pauca patrum teAinionia hucalfcribcre, vtinde 
magis adhuc confirmentur animi noftri, de loci huius fencentia. Oechvmenivs 
^ um qui durus elt & inoboediens, durum & incredulum elTe concedit. N a 7 1 a e n v s’ 
quod Aegyptius tyrannus a Deo induratus el>,non fic accipiendum cfl, quaii Detiidunl 
nafua voluncatepugnanciam &renifum menti tyranni impreneritrVcrumqtiodvoUm- 

tasaljoqui propenfior ad malitiam non acceperit verbum molliens iftum, quo Dei fente- 

ti«aduerrabatur,rertirum. B asili vs, Indurauit Deus Pharaonem longanimitate pee- 
naq; dilatione. Athanasivs, Tunc Dcii? mortalium cord4 obdurar^cum illos pro 
lO lua magnitudine tolerat diu, cuius deinceps ob tolerantiam redduntur ijdem obftinatio- 
resad malum, nec aliter fc Deus habet quam herus aliquis, qui feruum nacftus fitimpro- 
uum,q^ucm, vbi humaniter 6 c clementer vra tur, facit deteriorem, quod quidem no eo fir 
quod dominus feruu maljgnitateinduraucric,fcd quia femus Domini placabilitate llcad 

awgcndaimprobitatemj&iniquicate aburus,vtqiii herile huiiifmodi in fe benignitatem 

contemferit. Chrysostom vs hanc ipfam interpretationem ad verbum fere habet. 
Avgvstinvs in libro dc voluntate Dei, in hxc verba (quem yultindurat) iraait: Sed 
icaintelligcndum cft, quafi Deus in homin e ipfam, qux non eirct,duriciem cordis o- 
petetur. Quid enim aliud ell duritia, q uam Dei obuiare mandatis.^ Vnde illud beatus Ste. 

Pnanusdiccbatad populuiDura ccruice dc incirCtimciii corde & auribus, vos femper Spi- 

20 ntuifaoaorefiditis. Ambrosivs vthunc fcopum decliner, dicit hiccverbai Cuiusvulc 
mircretur,& quem vult indurat, ex perfona contradicentis dici,quaficffet illatio aduerfa- 
abfurda, ex verbis Pauli colligaitis.Etli aute hanc interpretationem Ambrofii 116 reci- 
P«o: tamen manifellecolligirurex verbis Ambrofij, quod Stoicam opinionem de cflficaci 
J»duracioncimprobaucht. Hacc patrum te(lim6nia,&h*c vox Ecclelixnoftra interpre- 
tationem muniunt, quam coruauchoricati oppono, qui hodie excuUrePharaoiiern ni. 
tuntur,&accufarcDeum, quali induracionis adeoq; peccati autorem. Qvantvm au- 
tem ad id atcinct.quodpofteriusobfcruandum dixi, de ijs videlicet, quos Deusitaindu- 
tarcfoleat,&quorum mifereri velit, explicatio petenda elt, noii eximaginationibus Stoi- 
tisjfedcxpromifsionibus decdminationibus Dei,ex Propheticis & Apofiolicis concfoni- 
^us.Haccenim omniadocenr, Dcum folere indurare eo?, qui fe oderunt, qui libi lirpead- 
*tionenti devocanti oboedire rccufant, qui verbum Dei ingrati repudunt, qui Euingelij 
gratiam afpernantiir. Vnde patet, quod indurationiscauffa no ficDeus ipfe, led hoYninis 
Antegrcfia voluntas & rebellio, quemadmodu Paulus infra ex Propheta verbi? ddcer:To- 
tadieexpandi manus meas ad populum conrum.icem 6e contradicentem. Hucaccedic 
querela Domini,Matth.2?. Quoties volui cogregare te & nqluilli. Et Stephanusiii A6tis, 
Duri ccruice,dCincirciicificordc6cauribus,vos,rem per Spiritui fan<^torcftitiftis,ficuti fic 
patres veftri. Contramifercturomnium Dominus qui ad fe confugiunt, fic creduntin fi- 
lium, adeo quod iplbsfilioru titulo ornet, achxrcdes beatae immorniicatis coftftuar. Viilc 
cuim omnes laluos fieri, qui lalutem oblatam fide accipiunt. VtraquehiecDei voluntas, 
40 cum in malos perdendos, tum ergapios feruandos in Pfalmo indicatur his verbisiFideles 
cuftoditDominus,ficretribuetabundanterfacienti fuperbia. Vnde hanc exhortationem 
in fert: Viriliter agi te fic confortetur cor veftriim, omnes qui fperatis in Domino.Etrurfua 
in alio PfalmoiCuftodit Dominus omnes diligetcs fe,fic omnes impios dirperder. Etriir- 
lus in alio Plalmo: Multae plagae funt impio, rperantem autem in Dominum mifericordia 
circumdabit. Hincconfolacionem fic exhortationem cxtrqit : Laetamini in Domino, fiC 
cxulcace iu(li,ficgloriamini omnes redi corde. 

Dicis igitur mihi: Quid adhncconque- Eft fic haec aduerforiorumobre^io 
titur? Voluntati enim eius quis rdiftit? i^Jata ex procedentibus verbis de Pha- 

raone, fic generali dodrinaindecon- 
clufa, videlicet, Cuius vult miferetur, fic (jucm vulf indurat.Scnfusobiedionis hicelhDe- 
ps qucmvultindurat.lgitur, Deus non lufteconqueriturdeeoqui induratur,necipfum 
iuftepunit.CoN SEC VT I o cft firma, Quia nemo Voluntati Deirefiftcrepoteft. Princi- 
pium quo nititur hxcobiedio hoc eft: Nemo iufteacculatin alio quod ipfe facit. Sed ad 
principium rerpodendum cft per diftindioneni: Nemo iufte accuratin alio quod ipfcfa- 
^it, (cilicet efficaci voluntate, aliter iudicandu eft deco, qui aliquid dicitur facere quando 
vel pcrmittitaliquid fieri, vel non violenter prohibet. Deus igitur cum indurat permitte- 
<lo,ficnon molliendo ncc prohibendo, iuftc fic accii iac fic punit induratu. Nam cauffa ef- 
^«drix indurationii no in ipfo Dco/cd in homine cft. Veru Paulus ad hanc obiedioncm 

I 3 relpondec 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


refpondet dupliciter, PRiMVM,perobiurgationcm, Deikde, redditis caufispropri/s» 
cumrcicdionistuniairumtionis. 


Atquiohomotuquiscsquiexaduerfo H«c prior refponlioeft, quacon^ 

refpondesDco? tumaciam aducrlarij importunius re- 

fponfantis retundit, quafi diceret : Tu 
puluis & cinis cum Uf,cur difceptas cum tanta maieftate.^ Cur cxaduerfo Deo refpondes, 
quafi ipfius fada ad examen rcuocaturus. Audis quod ipfc Ifmaclcm pr^tcrierit, & Ifaac 
elegerit; Audis quod lacobdilexcrit&Efau odio habuerit: Breuiter audis, quod cuius 
vuttmifcreaturj&qucm vult induret. Cum haec audis obftupefcis,immo Deum quafi ad lO 
tribunal vocas, vt tibi Tuorum fa<ftorum caufas reddat, & tamen non miraris, nec culpas, 
quod ex eadem maflafigulus diucrfa vafafaciat. Hinc proinde fumamus catholicam 

do( 5 trinam,qua docemur, no difeeptandum ede de verbis &fadisDei,fed ea potius Tum - 

macumrcuercntiafurpicicnda. HucilludChryfoftomi:c/l«yy^«9fc^7orf^?,3toc/’M;^- 

HoccftjOportetenim credere ijs quxaDeodi- 
cuntur,& non curiofe inquirere etfi rationem eorum ignoremus. Hoc tamen ita accipi- 
endum eft,ncnoftraofcitantia & inertia ita adhaereamus di(ftis,vt nullam patiamur col- 
lationem fcu fine quaferipturanequaqum intelligipotefi. Nam vt ad cognitio- 
nem requiritur ; ita ad vfum cft neceflaria. 


■ Num dicet plafma ci qui finxit fe : Cuf 
mefecifti fic ? An non habet poteftatem fi- 
gulus luti, ex eadem mafla facere aliud qui- 
dem vas in honorem aliud vero in ignomi- 
niam? 


Confirmatio obiurgationis a com- 
paratis. Confertautem Deum figulo; 
maffam humanae naturae luto: &ho- 
miiic quemlibet vafi ex luto factum. 
PriuTquam autem hanc comparatio- 
nem exponam, regulam Chryfoftomi 
dihuiufmodi fimilitudinibus fiudi- 


20 


ofiscommendatam eile volo, qui Ita ait: S‘h htt[j.CdvHv , eifomf 

' 7 iufeihti:^tu, hoimvAmu idv, Hoc eft, Non bpottct fijnilitudines ita accipere, vt in omnibus 
partibus rerum,quae conferuntur, fiat comparatio, fed tantum fpe^tandum eft cuius gra- 3 O 
tiaaddmftae funt, reliquis omnibus omifsis. lam comparationis partes videamus. Supra 
dixerat Apoftolus : lacobum &. Efau abijfdem natos cfie parentibus, &veluti de eadem 
feminis mafia fumtos,rcd vnum a Deo eled;um efTe,vt illuftrior haberetur in populo Dei, 
alium vero neglectum , vt in obfcuriori haberetur loco, in hocfadto Deum culpari non 
debere oftenditur p r i m v m hac comparatione : Figulus ex eadem mafia aliod vas in ho- 
norem facit, aliud in ignominiam, & tamen a nemine culpatur vt iniuftus. Cur ergo ac- 
cufatur Deus, qui ex eodemTemine Abrah* , alium nempe Ifaac voluit haeredem cenftri, 
alium {cilicctlfmacle hacreditate Abrahat excludi ? Et rurfus ex femine vno natis duobus 
fcilicct Efau & Iacob,quoru hunc dilexit,& voluit in illuftriori loco in Ecclcfiaefic,illum 
vero odio habuit, hoc eft.praiteri jt,nec voluit in tam illuftri loco cfie, quemadmodum fu- 4O 
pracopiofe explicatum eft. DEiNDEdiaumeft,DeumPharaoncm proftrauific in ma- 
ri rubro , & cduxifle Mofen cum Ifraelitis permedium maris. Hoc Dei admirand um fa- 
aum nequaqua accufandum cfle,declaratur etiam praefenti fimilitudine hoc modo : Fi- 
gulus vafa integra feruat,fiue ad honeftos,fiuc ad inhoneftosvfusfintfaaa, at in camino 
ftaaacominiiitacabijcit,&tamennemoaccufatvtiniuftum.Curergoidemnonlicebic 

Deo? Cur no licebit ilii contumacem & rebellem Pharaonem punire &abijcere,& oboe- 
dientem Mofen feruare.^hoceft, Cur 110 licebit Deo alios homines, qui fuo verbo non ob- 
<ediuntrcijcere,& alios, videlicet qui fuo verbo oboediunr,ex m i (ericordia recipere? Haec 
ratiocftadduaxfimilitudinis,conucniensnon foluargumcntoquod tradat Apoftolus, 
^rumetiam loco leremia; vnde Paulus hanc comparationem mutuatur. leremiac cap. 18. 5O 
per os Prophetae exemplo figuli oftendit,in manu fua efie cotemtores verbi fui pofle 
faluare.Quid quaefo aliud hic facit Paulus exemplo Pharao- 
nte llrachtici propoli tofSen Tus ergo Prophct5,vt & Pauli, eft:Deus habethomi- 

viftf eiim n 

ner & figulus perdit vas,quod faepius refiaum,viciofum tamen ma- 
lus Deus feruat,ficuti figu- 

■r A prodit viciofum iratus abijeit: ira Deus QUOS r*Dc in- 

u.«mtadp«n.tent«m,ScvoluitfLv*tbo refingere, fed emendari nolunTvt 1 h«l^^ 

perdit 



' 11 -' 


O M ,A 


IJS, 


^05 


perdit & abi jcir. ADHAJ.c,vtfiguIus nullum vas f^citvrpsrdat, fcd tantum perdiceaqu® 

Dona non funt,cum tamen confiliu fingentis fuit vt bona fierent.'Non enimdubium cfTe 

potert,quinbonusartifexomniaquxfacit,bonacflevelit:Sic Deus nullum homine crca- 

uitprt perderer, fed tantum perdiceos qui refipifcer.e noiunr,cum tamen confilium crean- 
tis fuerit, vt boni fierent. Neq; enim dubitandum eft, Deum velle omnes bonos elTe, cum 
«ciprc optimus, & eundem velle omnes faluare,cum fitjpfcfelicirsimus. PR^tTEREA, 
quemadmodum figulus ex eodem luto vafa facit, at noij omniaad eundem vAim/ed afia 
quidem ad vfum mcn fie,&rerum hoiieftarum,alia veroad vfum culin^,aut aliarfi rerum 
parum honeftarum : Sic Deus alios homines condidit vt fint in Chrifii corpore,tanquam 
10 ocu i,quofdam vtaurcs aut manus, alios vero vtfintquafi pedes, &minus illuftres partes 
quales runtilli,quibuspauciorc5dorescotulitDcus. Atqui hoceftquod Paulus dicit: A- 
lud vasfai^um in ignominiam,idefi,in vfumnon tamhqneftum,vtij^ominiaproco- 
trano negato per liptotem accipiatur.Difcernendum itaq; diligeutercftaiiud elTcfranjrr 
aliud m ignominiam, id eft, parum honeftumvfum,ellefaaum. Quodlibet enim vas fi 
malu cfi,frangitur,fiuc ad honeftos vfus, fiue inhoneftos fit faafi ,quod darifsimco/len- 
iturlerem.i 2 .vbi ita ait Dominus: Si fuerit lechonias filius Ipachim regis liidaannulus 

iignatorius in manu mea dextera, inde euellam te , tradamqj te in manus qusrcutiu ani- 
mam tuam. Rurfus, quodlibct vas fi bonum eft feruatur,etiamlj ad vfus parum honefios 
fit.Vcrum in malo & vitiqfo oftendicfigulos potcftatem fuam id frangendo,ficu- 
ipic Paulus , vt paul6 poft fequitur, ofiendic. P o RRo,quoniam quat apparent fu nt ve- 
luti quaidam Tymbolarerum fpiritualiumjfumamus fimilitudine a magiftratu ciuili,qui 
quadam imago Dei in feriptura pradicatur.Mjgiftratus piusabfque omni dubio omne* 

luos fubditos amorc^requitur, omnes cupitelle bonos & pios, vtipfe eft pius & bonus 

verum fi quis petulanter & contumaciter fuas leges contemferit,hunc punit, Hreontra 
DDferuantcm leges fuas,honore afticit & tuetur : Sic Deus no vult mortem peccatoris, fed 
vtconuertatiir&; viuat. Verum fi quis hanc Dei voluntatem fpreucritvtPharap, hunc 
i->cus potenter profternit,&; contra, oboedientem fuae voci ruetur & faluat. H ac um co- 
Piofca nobis diaafuncin hunc Ipcum, nequis putet Apoftolum contra fcopum dilpu^ 
^Ationis fux patrocinari ftoicx neccfsitati. ^ 

Si vero volens Deus oftendere iram^ 

& notam facere potentiam luam , tulit 
^^gna cum patientia vafa iri , apparata 
interitum. Et vt notas faceret diuitias 
glori» fu» in vafa mifaicordi», qu» pr»- 
Parauit in gloriam , Quis poteft conque- 


30 


Similitudineni prafentem accom- 
modat, cuius hxc cftrumma: Devs 
dum perdit irx vafa , oftehdit fuani 
pqtentikm , dum Contra faluat vafa 
mi^ricordiaf,hoceft,credentcs&obi. 
cedientes fuo verbo , oftendit fuan^ 
glqriarn. V t cum Pharaonem vas ifst 
deiecitin mari, fuam potentiam de- 

hnnrbVZ eorum fententiam , qui affirmant Deum vio- 

turhn?r k vafairaeapparatafuilTead interitu, quod vide* 

Prioar/fT P"»uer« Vt perderer. DEiNUEaddit,Deutn 

VerumeH^^*J* vOde concludi videtur.quod no folum fanatio» 

uue n. „ 'P/’"* ‘"«‘Te vafa irx magna cum patientia. Vtrum- 

^ue pugn„cum floica mterpretatione.oikndit etenim Dominus iram fua in vafa irx. At 
'PPeeftautor. irafeiturautem Deus Pharaoui indurato, 
tr^ „™ a'"®""°"P°‘®<^>vtJ^eu5fi‘'ndurationisPharaoniscauraefficax. QuarePharao 
m,„ “*PP*”“* ^ Peo^vt fieret vas ad interitum. Deinde additur in textu, QuodDeus 
p:uicn tia tulerit vafa ir«< Si tulit, cqrte dolet citres, Si dolet, profeifto non ola- 
Deum noneffc(ftiucparafrcvafa,vtvafairxeflcnt, Quod ner 
nora ^ pi^^P^ir^illevafairx ad interitum. Vtautcmhocinrclligaturapcrtius 

qui a"iam frequens in fcriptura,qua tribuitur cauf? agenti .ppter aliud eLntu^ 

moni ‘ ^ ,P caufam habet, idq j propter euen tum, quemadmodu fequentia teffi- 

p , ^rirent. Confilium fabricantium idoU nequaqua fuit, vt colentes idola intPT;ri.n7 

«opheta. Midi. 6. Ambulafti in voluptatibus eorura#vt darem te in perditionem * 

I + Reg.7,: 


i 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


C A ^ V T 


I X. 


104. 

Rcg.2i. Manaflcs dicitur traduxiflc filios fuos per ignem, vt faceret malu coram Domino> 
& irritaret eum. Hac phrafi etiam dicitur Deus crealTe impium ad diem malum, nequa- 
quam enim hominem ipfum creauitad diem malum, hoc eft,vt interiret, fi confilium cre- 
antis Dei fpedesircd dici tur propter euentum, qui habet alia m cauiram,cam^i propriam, 
nempe impietatem hominis. i.Corinth.i. dicitur: Videte Fratres vocatione veftram, non 
multi rapientes fecundum carnem, no multi potentes, non multi nobiles, fcd ftultamun- 
di elegit Deus. Hic Apoltolus vticur quidc eligendi verbo, fcd quod illud ad euentum fit 
refcrcndum,& non ad confilium Dei creantis & reformantis horni ne, fatis indicat. Nam 
illa impedimenta enumerat, quic homines auocare folent, quo minus hanc cteleftem vo- 
cationem curent, vtfuntfapicntia carnalis, potentia &nobilitas.His enim rebusinefeati 
homines cqremnunt Euangelium. Hoc ipfum Dominus teftaturpropofita parabola Lu- 
c»J 4 .vbi dicit: Multos vocatos quidem fuilTead canam illam magnam, fed alium aliam 

cauflam pr«texuiire,quo minus venire vellet, vnus villam, alter quinq; iuga boum eme- 
rat, tertius vxorem duxerat, atq; ita i ctena illa magnaapparatamultis, cxcfuduntur,non 
deftinatione Dei vocantis omnes, fed propria culpa. Quomodo autem d\ 6 kum Chrilli in- 
tclligendum fit: Multi funt vocati, pauci vero cleai,periftafisIoci fatis indicat,Matth.2o. 
& 22.lllud enim didum continet duo, nempe bonitatis Dei feu mifcricordix magnitudi- 
nem, qm omnes vult faluos fieri, atqj ideo cos vocat per Euangelium,& turpifsimam ho- 
minum ingratitudinem, qui tantam vocationem contemnunt. 

Quos etiam vocauit, nimirum nos non Definit vafa mifcricordix elTe vo- 
folum ex Iudaeis,verumetiam ex gentibus. catos,hoc cft, cos qui ad prxdicatio- 

nem Euangeli) conuertuntur. Rcla- 
A n 1 . ^ . . . ^iuumdifcrcpatabantcccdcnteinge- 

nere,namApoftolusrationcmfentcntixhabuit, quipervalahominesintelligit. Obler- 

uentur ergo duo, Vn vm de vafis mifcricordix, videlicet quod hoc nomine dicantur vo- 
cati, hoc clt, credentes Euangelio. A l te a v m, quod Ecclefia confiet promifeue ex omni- 
bus hominibus ludxis & gentibus, qui Euangelium recipiunt. Hic enim non nationis, 
fcd fidei habetur ratio. 


Vt etiam in Olea dicitur : Vocabo po- P r i o r pars huius tefiimonij 
pulum, qui meus non erat, populum me- fumtacftexi. Ofex, Posterior ex 
um, & eam quxdilecta non erat, dilc£lam. P^^l^rio. Probatautemhoctefiimonio 
Et erit in loco vbi didum fuerat eis • Noii alterum diftributionii 

Deiviucntis. cum Ofe»sViucret, gente!nonhabe- 

J . . l>»ncurpropo«uloDei,fedfolilu- 

dxi.Namp»ucirMmisexgentibnsinnotuer»tfedu$deMef8W.^uarecudicitforte,vtiis, 

qui tum non habebantur pro populo, aliquado dicatur: populus meus vos,& filii Dei vi- an 
rmnVnfiMi fnrn.V^ manifefte Vocationem gentium vatieinaturjaemadmodum &ex- 
emp^ fili) fornicari*, qui dicebatur Loami.fieurabat.Hincergo effititur quod propofuic 

ftmine habendos, qui eflent pronifsionis & no carnis 
nlij. Porro epitheton yiiicntis, quod Deo tribuitur, Primvm additur, vtdifiinguatvc- 
rum Deum a di)s gentium, quos colueruntgentesante conuerfionen, & Iud*i etiam re- 

vetiM nefnnpaH^r.rn.m k * vtoftendac quonam HOS vocet Deusfuo 

vcrbo>ncmpe ad xternam bcatamque vitam. ^ 


; Efaias autem damat fuper Ifrael : Si fue- 
rit numerus filiorum Ifraelvt arena maris, 
rdiquixfaluabuntur. 


Ex capite lo.Elaixfumtotcfiimo- 
nio probat Apofiolm , quod antea 
probandum propofuii, videlicet non 
mincc(rcvetft«T/:.....r a. vt- •./. .. ®"'nesqui funtex carmli Ifraelis fe^- 

minecarnalUrr«H!dl™^l^^^^ J P^mirsionis fili). Sed jleriq; ex fc 

Curautem damnetur ‘^“"*.'®‘l‘"‘“''plerofqj eoru non efle veros Ifraelitas. 
fuerint impi),inium indicatur, vbi obiurgat eos,quod 

eaptiuitatJ corporum & '".“."">»‘< 1 ; i«i«> minatureis Dominus Sc 

dxorum 



i 


X. O M 


lO 


ZP 

ro- 

10- 

fc- 

er« 

ro- 

11- 
.is, 

30 

tiij 

ex 

lio 

lis 

ti- 

im 

ic- 

u- 

js> 

vi- 4O 

IX- 

Llic 

lis 

rc- 

re;- 

im 

iio 


10- 
:ea 
on 
fc^ 
(i> 
as. 
od 
& 

11- 
u> 
im 


-ic 


N OS. 105: 

datorum notat: IcaDeiiiiftifsimam iram indica!, .qufcontutnsacca&fcbelies ludxos per- 
ct.Monet igitur hic locus, nc mukiiudine|?cccajit 4 u imitcmur>/c(i potius illos paucos, 
■ Doniinmnconu«rcuut,Ucusenim uo multitudinis, fed fidei & 

® & perd^iidis hominibus ^tione habet.Nam omites yieSomini 
udicii^iufticia&mifcricordia.Hfibr«vis textus 4i/eptuaginra habent: Si Fu«nc populus 
uusliracl vt arena maris, pro quo Apofiolus habet:St Fuerit numerus filiorum tfracI.Hoc 
annotandum putaui, quia hincapparct, tempore Apofioli cxtinlFe aliam Graeam verito- 
quam feptuaginta interpretum, quam^-y^us ^tccirpres fccutus elTc videtur. 

yctbum enim confumans i& abbrcol- T * Ratio Prophetat, cur relV^uijg filio- 
Jlrtsin iliflicia, quia verbum ab brcuiatum riirtilFrae! faluabuntur, nfthtaaiufto 

facictDominusin terra, ‘ • Dei iudicw. Nam ingentem multi- 

' tudinu, obruafcclcra &impcenitcns 

perdet. Haec lententia cft vtrborum Prophetat, quemadmodum circumftan ti.x cum 
•pud Prophetam, tum apud Apofioium iatis ofiendunt.TexcusQracuso.bicurior cfi pro. 
ptrtriplicem Hcbraifmum. P r im vm enim verbum pro re, &res pro populo Uraeljtico 
ponitur. Deinde pariidpia pro verbis ponuntur, confunxans pro conFumar, dcsibbrc- 
ttiansproabbreuiat. Praeterea praefentia pro futuris ponuntur. SenfuscrgociliDo- 
^inus populum confumabic &abbreuiabiciuficy hoc cft, cx magna multitudine exigu- 
20 ^^uabit, reliquis iuftepcrditis. Hebraicus textus ita habet ad verbu m red- 

ditus : Gonfumtio concifa inundacin i uftkia, quoniam confumtionem, eamq^ deci.(am 
pominus Deus Sebaoth facirin medio orbis cerrat.Bis eandem lentendam repctu,vtma- 
terrorem contumacibus Ilraclitis incudat.£ft autem hic fcnlusiDcus decfeuit,idqj 
uftoiudicio,fumcrcpcenasdeirraclc,&illum confumerc& perdere ob eius fcelerai 


!0 


Et quemadmodum praedixit Elaiias : Nifi 
^^Ottiinus Sebaoth reliquiflet nobis femen, 
fcuti Sodoma fadli fuifleoEM^V &fuit Gor 
norrafuiflemuSi 


Idem probat teftimonio fumto cx 
primo capite eiufdem Prophet*, in 
quo teftimonio antegrelfa caUlTaob- 
fenUndacft, qux Fuit maxima popu- 
li contumacia aduerfus Deum , de 

, qua Dominus conqueritur hoc mo- 
Audite cceli dc auribus percipe terra, filios enutriui &exaltaui,ip^iautCmcoAfpi^auc- 
J^ntaducr^us me. Agnouit bos polTeirorcm luum,&aiinus praelepedoniinorilm Tuoru: 
«aci autem mc non agnouit, & populus meus nonintcllexir. , Deinde poft multas com- 
minationes fubijcitvcrba, qiizhic ab ApolVdlo adducuntur. Hinc duo concluduntur, 
quod non omnes qui nati fune ex llirael fune veri Ifraelitz, id quod probandum 
mmlit Apoftolus. Al t e r v m Quod non cx deftinationeDei lint degeneres Fa<fti Ilracli- 
t«,lcd ex propria nlalicia,quia Deum contcihfcrunt,ac cius vocem audire reciilarunti 


igitur dicemus? Gentes qlijc non 
jcdlabantur iuftici^lm, apprehenderunt iu- 
jheiam, iufticiam inquam, quae ertexfide: 
Brael autem ledtails legem iufticiae,. ad le- 
gem iiifticis non peruenit. 


Poftquam typis,fimiiibus, exCm- 
plh&fcriptUrztCftirnonijs oftendir, 
non omiies efle Ifraelitas, qui ex fe- 
mine lacob ducant originem^ fed 
jprAifcue omnes qui promi Isi on i cre- 
dunt, ablq3 refpedu carnalis originis. 


50 


cenferi coram Deo pro femine, aper- 
te caulTas ponit cum reicdorum lfraelitarum,tum alTumtarum getium.Scntcntiz autem 
ummahuctedif.Iflraclitf pleriq; pereunt, quia exczeati perFbaubne iuftici? le^s,iuftici- 
i*? V^^®iffpcrnantur.Atpler*qj gentes alTumuntur, quia defperantes dc legis iufticia,ad 
ndei iufticiam cofugiunt. Obfcructur igitur hoc loco vhiucrlalc & im motum Dei decf e- 
tura,quo Deus certi/sime decrcuit, omnes crederes faluare, ijs omnibus rejedis qui aliu- 
*quzruntialutem,quam a Iblo C^rifto, quales funtomnes Pharifziomniu tempprum. 
we tamen hzc ita acci piendafunt, ac u Deus bona opeta, quz lex requirit, noft velit, 
Nam ideo &creauirhominem, &poftea lapfum redemit, vtin bonisopcribusambula- 
^^ti fedtantumdamnat peruerlam operum perfuafionem, qua homines fe fingunt co- 
ram Deo operibus fuis i uftificari. t 

ODeJh?,'’?" ^ fide,fedcx Qu*rlt turfus.curlfti.Ud leg.miu- 

pcriDUSlcgis. i,... fticizi non pcruencru, vt cius veram 

&vnicam 


& vnicam caulTam doceat. Eft autem hxc vnict caulTa^non confilium Dei creantis Ifraeli- 
us,non decretum Dei donantis Ifraelitis tam eximia dona, adeo quod non fecerit taliter 
omni nationi,ncc voluntas promittentis eifdemMefsiam^ac cum illo veram fa lutem: Sed 
quod non ex fide qu^fiueritiufticiam Dei, fcd ex operibus legis propriam, quod fanc ni* 
nil aliud eft, quam (acerdotium Chrifii reijcere, ac langu4nem Domini impuris pedibus 
conculcare. ]; 


Impegerunt enim in Iapidem offcn/io- 
nis, quemadmodum (criptum eft, Ecce po- 
no in Sion lapidem oflenfioniSj & petram 




Aetiologia eft ex Prophetx Elai* 
teftimonio fumta, cuius hic eft (cn- 
fus V Quodiudxi non fint confecuti lo 
iufticum fidei, caufia alia non eft> 


rpreuerint. Offendebantur enim in 


« . , i ^ Chrifti, quem non agnoucr 

funtiultificatorem. Hie Ghriltus lapis quide offenhdnes appellatur, ea phrafi,quaEuan^ 
gelium odormbrtitad Iftortcm dicitur,hoccftivicio hominum, qui fibi a Chrifti perfona 
autadoArinayiutabEcclefixforma,autabalijsquibufcunqjrebusrcandaIumrumunt. 
Porr6 teftimonium Prophetx inprimis obferuandum eft, in quo quinq; hypothefcscon^ 

tmentur. P R. i M a, quOd extra Chriftum non fit raluJ.'S E c v n o a, quod ludxi reieAi fint, 
^iainperfbna Chrifti offendebantur. Tertia, quod beneficium ralutisfitvniuerfale. 20 
1^ lalutii beneficium folis credentibus applicetur. Ovinta, ouod r 

Chnftus fit verus Deus. Nam folus promittitur in illum creden tibus. 

C A P V T X. 


30 


Summa Capitis decimi. 

Sicut Iuddipr§prum iufiiciamftatuentes lufiicU Dei non funtfibie^i : ita promifiue omnet qui ce- 
dunt Euangelio iUjhfic4nturfide,(^ vt hijbli extraria faluantUTiita iUi jkapte culpa pereunt. 

Ordo Spartes Capitis decimi. 

kni bemficmmAmtta.frtftrmdtu qutd iftnaupmibmmgmmductrtnt-. Htc nrfmm- 

grtdnurMuUtimtmddutrfiuttificm, &dttTdbittu, cuipetipmmtiilebMtur, videliett tptrum wft. 

Mdorum, & dffumtit^gemmm di^uttt. Ac Vkimv J quidem tx- 
$rMe bentuolentum tfptAut. CMjfnt reddit, cur ludtt nonjmt fideiiupcUm ujjecuti. H v c uddit ne- 4’'^ 
(tJfAtiumiuftieiA kgu&iufticufidaeoUdtimem, Ptemfietexaaumdifirimeu. Hinc defiendit adde- 
firib^m fidem, &ejtenditvndefit, quedntmfit etutebieaum, quiefiuSm, &quedomnibutetferAiur 
p4tt4,preptere4 quedHenfitdifimaie ludui&Guci, quernudiZlurfiprA in Irim, &itrfiLtigk. 

Prepbeurum de ilhrum vfiuu tmumiu 

EXEGESIS DECIMI CAPITIS CVM , 

OBSERVATIONE O O C T R I N A R V /.I. ,i ^ 

'50 

R A T R E s propenfio quidem cor- Exordiolo aditum fibi facie Apo- 
dis & deprecatio, qusceft ad Deum ^olus ad Tequentem difputatioi^em, 
pro Ifrael, eft in falutem. iufticiam operum, & pro iu- 

odijfufpicioncni u j- tollat omnem 

animi fui erga ludxos Rftanr*. vm teftaturdcpromtitudinc 

gelium 



A O 


fwi(re"quin in g«tiam poftintr^ 
elf«lmn.*f ""a P f° eis.quibus Ju decrew 
itaabii><4n *g»tur Paulus tellatur, fe non iudicallc, Iiidatos decreto Dei fuilTe 


Me. 

lod 


zo 


$0 


50 


Tcftor enimillis, quod aelum Dei ha- 
oent/ed non Iccunduni Icienriam. 


H;rc ratio non eiui orationis cft 
quxpra^cdit, fed obie<5bionis quzin 

«Otcr.nt.nij„iuobii^r,fiueI„d.iipW„^ 

eft ciimt ^ magno ftudio picuiis facit quod facit. Non igitur veriSmile 

AtApoftolusrcrpondetperi:oncersionem&cor^^^^^^ 

contribules, fed non fecundum feientiam* 
I^ei SedrepnbVSra^^ »ftc zelus. Sii^ulari quidem zelo opera Mant propagande glori e 
^ '^T Concinet igitur hiclocus infignem doLinam qu! 

ciofireff-ronfcul" T' inutilem, immop?nt 

citer errante, quadrupli 

reouiLr HV ^ prxterftientii. llleregulam «mm &in&1lXr.m 


Ignorantes enim Dei iufticiam, &pro- 
30 quaerentes ftatuere, iufticixDei non 
^^cruntfubicdb', 


llatio eft erronei zeli fudaorum, 
videlicet, ignorantia iufticiar t)ei, fic 
propriae iulticiz flabilirio. Illa habet 

»"»nu Dei aXeh®endfn,r prxdicjtione Euangelij velurf 
dicarinn! ’ ^ hominis, quam fide Spiritus fanatis ad nr^ 

obft»d' hominum non reludtaiitibus VtanfpP •" 

"Sslgtgpssps^ 

gg==Ss§iSie 

^opeX^ln^u/m 

Pulam in iuftificandoimoofsibilemtff' t!”* ‘jTentialibus cqnftarecontendunt, quam co- 
^ientiadeWtalSon.^Xil^^ ^!”'^'"'*^P?"“"“«Apoftolus.Etff 
‘uenda.NaS»^r f '*‘= vtcaulTiiuftici* non eft fta* 

jo modo did poteft P^OR mfticia credecis,cuius pars hominis iufticia nuU 

ius apene hn^U.. * nic quzftio oritur de ignorantia, vrrum excufet nec iie.Pan 

rantb^ ■ excufarc. Nam aberrantesa vera iufticia.o^r 

ignoranti., qu.scum Theologi; tumlu^ 

^a<lit do Ignorantia fcirc hoc loco ncceflarium eft onod 

m iis verA^ infee verbis : In i/s qui intelligerc noluerunt, ipfaignoratia Df»r/*l3' a 

folum fuitjiufto Dei iudicio damnabilis. Atpoftquaaccefsit verb^^^ 

Finis 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 






,n 

1 


< liM 


1 • 




'I i' 

? ' M 




loB C A P: V T X. A 

Finisenim legis eftChriftus, iti iufticiam ' b AetiblogiAcft^ oumia fine & feopo 
omni credenti. , l^is.tuin a CHRi^officio fumt^ 

Hanc Aenlogiam* ita muituit, vt li3- 
mulanticipet eorum obieftionem, qui ex verbis Apqftolt)^ &confilio lata legis poterant 
obijcerCjfruftra toties in feripturis commendari iuiiicia legis, fi nemaea fiiis viribus aflcL- 
qui valeat. Primvm itaq; Paulus clare affirmat finem,hoceft, extremam voluntatem, 
adeoqs legis feopum efle iufitciams videlicet vt eos iudificet^qui eam obl«ruant,qOo aute 
minus id affcquaturlcx,no impedit, aut vlla eius impotentiaiaut|imperfi)dio,redno(lr2c 
carnis vicium^uoimpedimur, vt non pofsimus hunc legis finem noftris aflequi viribus. 
Quare lex nosjrelinquit fub malcdidionc & morte.Non enim alia falutis viam nouit lex, W 
quam per fui impldcionem, qu2 efi io Aicia,adeoq; finis 6c feopus legis. lam vr ab hacmah 
.ledidionCjSdegis damnatoria fententia liberaremur, venit Ghriftus,fic legi fatisfccit, no 
pro re,fed pro nobis, atq; ita noftro defedui medetur. Nani eius iufticia nobis gratis inv 
j>Utata, fine legis confequimur. Nam cum ipfe Chriftuspro nobis peccatoribus apud Pa- 
'jxera intercedit, virtute vidimx expiat pcccatu,& expiatos fua donat iufticia,vt non aml- 
plius peccatores & iniufti appareanr, fcd a peccato immunes & iufti, non fuajfed Chrifti 
iufticia. Qui Chriltus, quoniam pro nobis lege impleuit,ladus cft nobis iuftida,quse eft 
jfinis legis.Quarelexnon habet amplius ius in nos damnatorium. Eft enim aflecuca quod 
voluit. Quomodo autem huius Chrifti iufticix reddamur participes, vt finem legis confe- 
quamur,cxpriraitPaulus,cfiinquit:.Omni credenti,in quodido dcvniuerfaiis particula, 20 
.& fidei proprictjas obferuetur* V tenim omnibus offertur hxc Chrifti iufticia: ita fbla fide 
accipitur &polsidetur. Observetvr itaq^ hocloco definitio iufticiaefidei, cuiusqui- 
dem materia eftimpletio legis, non in nobis, Ced pro nobis aChriftofada, Forma vcr6 eft 
imputatio eiufdem, quxfitomnifcredenti. Nam omnis qui credit, habet iufticiam legis 
per imputationem, qua Chriftus credenti fuam iufticiam imputat & communicat. 


Mofes enim deferibit iufticiam, quae cft 
cx lege : Quod qui feccrir ea homo, viuet 


Vtconftetapertius quxfitfidei iu- 
fticia, collationem adhibet, quacon- 
fert legis & fidei iufticiam inter fc: id- 
n queincaufsis contrarijs, ficfubiedis 

diuerfis.Legis enim iuftkiam ex operibus efie: Fidei ver6 gratuitam pronunciat. Tllam in 
homine faciente legem: hanc in foio Chrifto efle, fcd imputari credentibus. Hxefumma 
collationis cft. Porro cum hoc primum collationis membrum definiat,iufticiam legis 
efle facere legem (Namcxlege iuftumcflc, &inlege viuere, natura coniunda fmit) 8c 
conftet neminem legem facere, quemadmodum difputatum copiofiuseft,i'upra in capite 
1. 2. & 3. Sequitur cx lege neminem iuftificari pofle. Lex enim non iuftificat quenquam, 
nifi qui plenam obadientiamprxftiierit. Obferuetur ergo hoc loco definitio iufticix le- 
galis, & quod ea fit impofsi bilis, quantum ad humanas vires attinet. 


Q^^autem exfide cft iufticia, fic dicit: 
Ne dixeris in corde tuo. Quis afccndet in 
coelum? hoc cft Chriftum deducere, aut, 
quis defccndct in abyflum ? hoc cft Chri- 
ftum ex mortuis reducere. 


f i 


Haec prior pars deferiptionis iufti- 
ciae fidei per abnegationem eft. Nam 
his verbis docet Apoftolus, quid non 
fit iufticia fidei, ac fi quis definirer iu- 
fticiam moralem efle habitum non lu- 
dendi alios, non aliena rapiendi <&c. 

Adeundem modum iufticiafideieft, 
quae non dubitat.an Chriftus venerit nec ne, feudeftenderit de coelo,&aflumferit huma- 
nam naturam, no quxrit,an Chriftus excitatus fit ex mortuuis. Senftisitaq^ verboru Pau- 
li hic eft: Quis afcendct in coelum, videlicet vt Chriftum deducat^hoc eft,fides, qua iiiftifi- 
caturhomo non dubitat de Chrfti in mundum aduentu, non expedatadhuccum incre- 5O 
dulis ludxis Chriftum venturum de coelo, vt carnem induar. Quis defeendetin abylTum 
fcilicetvc Chriftum inde dcducatfhoc eft, fidelis anima non dubitat, an Chriftus fit mor- 
tuus, & tertia die refurrexerie a morte.Hacc Apoftolus opponit cogitationibus ludf orum 
incredulorum, qui dum iufticiam ex Icgc quxrunt, varijs concutiuntur cogitationibus. 

promittit coelum fub conditione impofsibili,& minatur infernu tranfgrcf- 
fonbus, fieri nori poteftquin vacillent,& varijsflu<ftuentcogitationibus,vtnuncinSrni 
metu pc{turbentur,nunc coeli perexigua fpe fulciantur. Con tra autem fides, qux vere fta- 
tuitChriltum de coelo vcnilTe,& poenas luilfe non fibi,fed nobis debitas, nullo inferni me- 
tu tenetur. Nam in Chrifto falutem, adeoque cesium ipfum pofsidcr. 

Sed 


rai 

cu 

cu 

ftl 

10 

I) 

D 

D 

H 
nc 
co 
co 
io N: 
fid 
C 1 
ne 
nii 

ne 

ve 
ne 
co: 
lo pr< 
fin 
pn 


au 

dh 
cei 
ne 
40 en 
de 
fti 


in 

tci 

de 

fti 

Pr 

de 

qt 

pc 

fu 

te: 

mi 


50 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


lop 


u- 

n- 

d- 

:is 

in 

;is 

& 

tc 

n> 

le- 


ti- 4 ? 
m 
>n 
n- 

S- 

:c. 

a- 

u- 

fi- 

c- 50 
m 
r- 
m 

I S* 

rf; 

ni 

a- 

iC* 


AO ROMAKOS. 

Sed quid dicit? Prope tc verbum eft, in ^ C^emadmodum fupra negatiue 

ore tuo &in corde tuojhoccft verbum fidei inquiSuit fidei rationem jvt eam di- 
quodprxdicamus. ftingueret a dubitatione: ita hic idem 

^ , facit affirmatiue, & definit fidem ve- 

ram elf e,quae ftatuit verbum Euangelij quod praedicatur de Chrifto, verum efle & no pro- 
cul pofitum,hoc eft, minime dubium fcu ambiguu, ficuti ea folcnt effcjqua: de rebus pro- 
cul remotis narraCur.Hinc paret quod fides fit firma alTenfioEuangelij,& fiducia in Chri. 

«um,que Euangelium prodicat, quemadmodu Paulus apertius indicat, hxc fubiungens: 

Si confeflus fueris ore tuo Dominum Exponit quodna fit illud verbum 

I £ s V M, & credideris in corde tuo , quod fidei, quod prope efle dixit, videlicet: 
I^eiis cumcxcitarit ex mortuis, faluus eris. confeflus fueris &c. hoc eft : Si ex 

jx . _ . _ . . corde agnoueris I e s v m efle tuum 

oniinum,6c promifTiimMefsiam, & credideris eundem a ludaeis crucis patibulo af- 
fixum, mortuum & fepultum,refufcitatum elTc ex mortuis, faluus eris, proinde &iuftus. 
Nemo enim falu cem adipifcitur,nifi qui prius iuftus fuerit. Obferua hic duo tribui fidei * 
nempe lufticiam & falutem, contra cos,qui fidei initium iufticix tribuun^operibus vero 
confummationem iufticiae. Pratexea obferueturphrafis Paulina: Si credideris in 
VNVM,quod fidcs non fit tantum noticia,fed etiam fiducia, 
am vt noticia eft in mente, ita fiducia in corde. Quare ex hoc loco confirmemur , quod 
fides non tantum fignificctnoticiam hiftorix, fed etiam firmam fiduciam, quacredens in 
^nnfti menta recu mbit. A l t e r v M,quqd promifla falus habeat conditionem fidei an- 
ncxam,Si, inquit credideris. Proindc,quifquisnoncrediderit,non faluabitur. Conue- 
niuntquideminhocLex & Euangelium, quodvtraque dodrina habeat conditionem 
annexam, fed in modo con ditionis maximu m eft diferimen. L e x enim habet conditio- 
nem implctx legis,qux eft omnino impofsibiJis.fi nos ipfos intueamur. Evangelivm 
vero habet conditionem fidei, qux pofsi bilis eft. Concipitur autem fides ad prxd icario- 
nern Euangelij , in qua Spiritus fandus efficax eft. C iE t e r v m , quod priori loco ponat 

confefsioncm oris, fiepofteriori fiduciam cordis, ideo facit, quia arbor non poteft melius 

’ 0 probari, quam ex fuis frueftibus. Nam temporequo fcripfichancEpiftolam Paulusinon 
fine maximis pcrfecutionibus, contumelijs & fupplicijs potuit quifquam Chrifti fidem 

profiteri, Quarefidei certifsimum indicium tum temporis fuitexternaprofersio* 


Corde enim creditur ad iufticiam, orc 
^ntem fit confcfsio ad falutem. 


Definitionis iuftici* qux eft ex fi- 
de, ratio a decreto Dei fumta. Eft e- 

, ^ . nim hoc decretum Dei & ordinaria 

n*»pcnutio,quod velit eos, quos fide iuftificauit, per confcfsionem Sepiam vitam indu- 
ere in xternx vitx pofrefsionem. Neque ex hoc Pauli dido rede concluditur,confcfsio- 
nemfalutiscauramefrcjfcdpotiusvcram&infallibilem iuftificantis fideinotam. Fieri 
^ fides vera comitem habeat confefsionem. Quare qui gloriantur 

ac fide fine confcfsione,aIijsque pieutis excrcitiis,vmbram inanem fcaantur,viua Chri- 

«1 fiducia vacui. 


Dicit enim feriptura : Omnis qui credit 
in cum, non pudefiet. 


;di 


Confirmat quod dixitEfaixrefti- 
monio,quodteftimonium duo con- 
tinet, P R I M V M, finem fidei efle falu- 
tem. Ita enim malo cum Petro dicere, quam dicere falutem vel aflTeaum vclfi-uAum fi- 
aci efle. Deinde iufticiam fidei efle vniucrfalcm , hoc eft , omnibus offerri qui in Chri- 
So “'^*^^^®dere non recufarint. Obferua Schic propheticam phrafin , qua non pudefieri 
^ pro faluari ponitur. Eft enim metonymia fcu metalepfis , qua confequens pro antccc- 
aenti ponitur. Vt enim qui aliquid expedat, & non confequitur, pudcfitiita qui confe- 
quitur quod expedauit,ncquaquam pudefit, fed Ixtus expedato fruirur bono. Hoc op- 
poni debet & carnali noftra:diffidcntix,& fidei imbecillitati. Fieri enim nonpoteft,vc 
fuafpcfruftretur, qui Deo promittenti credit. Promifitautemomni credenti falutem 
ccrtifsime igitur illam prxftabit, etiamfi omnes creatur*, atque omnia mala aliud com- 

minari videantur. 

Non eft enim diftindio ludxiquc & Ad confirmandam declarandaifi^; 
Gr*cL Idem enim Dominus omnium, vniucrfalcm grati* promifsionem,Sc 

K diues 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




fX A P r T 


diuesin omnes qui inUocant eum. Nam diftindioncm tollit & argumentum 
omnis qui inuocauerit nomen Domini, ^ Dei poteptia^ verita te & bonitate 
faluuserit. omnes ieinuocantesf^- 

11 - • • VT aj A- r j .o ^ uareconftituit, adhibet. Diftinaib 

tollitur cum inquitiNon elt diftin Aio Iud«i & Gr?ci,quafi diccret.Dcus non eft 
A»;^«f,redeftomnibusxqualU,rccuiidum normam fux iufticix. Non recipit ludxum^ 
quia ludxus eft,nec abijeit Crxcum,hoceft,qucmuis gentilem, (per Crecos enim omne^ 

quinonruntJudxi,intelligit)quiagentiliseft,redxqualiscftludxo&Crxco. Atquarc 

clt xqualis omnib’ f Quia ille ipfe eft vnus & idem omniu Dominus, atqj ideo in populo 
fuo r^uratquemuis,qui ilbi parere no recufauerit, reliquos iufto olim affeAurus fuppli- ip 
CIO. H A c li conferantur cum ijs qux in fine terti j capitis di Aa funt ( ibi enim A polfolus 

ludxorum Deus tantu,fcd &gentium)facilcintelligctur feopus prx- 

lentis dilputationis,quemhxcpcricopacontinet,ad quem cum omnia referri neWe eft 

nemo non videt Stoicis imaginationibus nullum relinqui locum, immo potius hanc c6 * 
Itantem & immotam veritatem Dei elTc,quxhic proponitur & confirmatur lohelis tefti- 

monio , videlicet quod oninis ab% diferimine nationis & penonarum,q ui inuocauerit 
nomenDomini,raluusfitfuturus.Forr6inIohelisdiAobxcquatuorobleruentur Pri^ 

M V M, particula vniuerf^is , qux non patitur vllas ftoicas exceptiones, D e i n d e, vera 
notafideioatqsadeofiliorumDei,quxeftinuoca TERTio,finisfidei &inuocatio- 

n is, videlicet vita & falus Sterna Qv-a a t o, contrarius fenfus, videlicet,quod quifciiis jO 

.noninuocauentnomenDommi.necfaJueturnecfidemhabeat. ^ ^ 

Quomodo igiturinuocabuntin quem Prolepits admodum hoc loco ne- 

non crediderunt ? Qi^modo autem cre- ^ftaria, qua anteuertit hominum cu- 
dent quem non audiuerunt ? Quomodo quam vc contundat Apo- 

audientabfquc praedicante ? Quomodo au- primum gradatione, qu* vide- 
rem praedicabuntnifimifsifueriiu? pro aduerfarijs facere ,vtitur, Sed 

fnox inrert calumnix refutationem. 

- j . '' CradatioautemhxccftrTuPauledi- 

cisquidem nullam diftmAionemcflejftdomncmqui inuocauerit nomen Domini, fal- j 0 
uumtore. Sedvide: Nonne inuocatio ex fide ?ata eft. Nonnefides exnoticiar omnino. 
Nonne noticia contingit per prxdicationcm? fic fanc eft. Nonne prxdicatio requirit qui 
mittantur, rateor hoc quoqj. Ergoquinonaudiucruntjiufteignorantiapritenderepof- 
lunt.^coq; luftepoffuntcoquen maiorem curam aliorum fuifle Deo, Vi<jetiir itaq; ma- 
paelTediltinAiOjCurn Deusaliismittar prxdicatorcs,aIijsnon item. Sed Pauli refDon- 
fluTtro1-'^P^l^M^ o"“’ pwfentisgradationis propolltiones declarauerimus, qu/funt 
quatuor. Pri^a, ^omodoinuocabuntin quem non crediderunt? H-ec propolitio 
quatuor fuppeditat hypothefes. P R i « a «.Quod folus is fit inuocandus in quem Ke- 
dendum. quare vtfol.us De. muocatio hic ftitil.fur, in qnem folum credereiic« “o- 
mnis creaturaru inaocatio.vt facrilega & blafphema in Devi, conuincitur S s c v m p v m. 4O 
Quod vera mutatio fien no pofsvt fine fide.ex qua fequitur,quod nec ludaii, nec Ture*, 

de^ta & Mediatore caren^ T e r r . a m, quod interprtcandiim cogitatio diuinaru m prl 

i«.fs,onum requiratt.rneceirario.Nam fides finepromifiionibus eVe non poteft.HabCc 

en.mfides&promj^(s.ofecorrelat.ue. QvARTAM.quodinuocationitidebeatmandato 

JDei. Fides enim n.h.laggted.tur dequo mandatum non habet, hocenim impellitur, vt 
prom.r^oneer.gatur,Si c VNPA propofitio eft : Quomodo credent quem non av.diue- 
rurit/ Hitc propofitio quatuor docet. Piumvm, quod fides fuptahumanam rationem 
pmineat. Nam fi hdes concipitur expr*dicatione,manifeftum eft, quod ratio per (6,0 u* 
hderfunt.noncapiat. AtTERVM, quod vox miniftrorum verbi fit iplirsimiDei vox, fO 

^do,pfiaProph«.ca&Apoftohcadoftrinanond.rcedanr.Quivos(inquitChriftus) 

QvaTtvm kgatosDe.,.mmo ipfum Deum audiredecet, 2. Coriuth.y. 

teftimoni“m\du^ qu./alfa docent, arguant Deum mendaci,, deferant 

propofitio horrendum interitum cedet. Tertia 

notfeiam ei^x ^ c propofitio vt docet falutarem Dei 

«i,ciuivt,iaaa„KsfenTmTntrmr'“'^^^ 

l«ptift*,&illiquiSocr«em 

Platonem, Scipionem, Anftidem ignorantes Euangeli- 
um Chri- 


t 

1 

t 

t 


i 

a 

lOc 

t 

( 

t 

i 

t 

c 

/ 

p 

d 

io r, 
n 
b 
b 
b 
n 
t: 

ti 

n 

ti 

3o b 
D 
E 
S; 
fe 
ni 
Gi 



vi 

er 

ai 




So 


Pi 

tc 

m 


VI 


CC 

01 

fe 

ca 


Cl3 

at 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


A O 


A O M A N 


ne- 

cu- 

po- 

idc- 

Sed 

em. 

:di- 

fal- 3 0 

no. 

qui 

loA 

na- 

D li- 
ant 
icio 
:re- 

lO- 

CXy 

:fi- 

ro- 

jnc 

Ito 

vc 

IC- 

;m 

LIX 

>x, $0 
is) 

II c 

f- 

II I 
IA. 

'ei 

m 

a- 

i- 


lii nurtier^ht, repudiata voce Chrifti,dicehtis:Qui non credit in fi- 

lupcreum: Qjarta propofitio, quomodo prxdicabuntnifi mit-. 
,5* “^cpropoficio rurfus commendat nobis minifterium verbi, 6cinuitat ad cra- 

uclincm erga eum, qui datEcclcfix pios & dodos verbi miniiiros. 


Quemadmodum fcriptuni eft : Quani 
^eciofi pedes euangelizantium pacem, eu- 
^ngclizantium bona. 


Probat propoficionem quartam 
Efaixteftimonio. Etfiautcm Apofto- 
luse6 adducit hoc didtumProphetx, 
lo ceflTar.-^^ - II . . .n™i^sionemadpra:dicandumeirene- 

fnr? PRiMVMcnimadmira- 

^^^^OpnCtllCPitOS Dci^Olinrnm rlirir Kirty aA - « 


M,rD- i. V urcuuci AiuiigAiii. rKiM vMcnim admira- 

Propheta legatos Dei, quorum pedes fpeciofos dicit, hoc eft, amabiles, propterea quod 
ua legatione exponant , quam dulcis & amabilis Et ftorga & clementia benignifsmi pa- 
IS e^a cos , qui horum legatorum vocem amanter & benigne audiunt, atq^ ipE obcedii 
Hinc rurfus xftimandacft dignitas minifteri j verbr.Hinc Euangelij maicftas,digni- 
c Vtiucas intellimtur. Anminfi^f^nim rliilriliim-im '«nntin/>i»f Rr ..I:* 1 


nl Deus enim ofFerthominibus fuamgratiam,quamcumfidcam- 

Picctuntur,initurhxcpax. Eft ergo hxc pax mutuus confenfus Dei & hominis. Dei qui- 
iO "H^^'P*«"^‘S“ominem rcEpifcentem in gratiam propter Mediatorem. Hominis ve- 
owacam gratiam recipientis , ac fc Deo in pofterum approbantis in vera (andificatio- 
• L.um hac pace coniunaafunt bona, atque ideo addit Propheta: Euangelizantium 
bon ^ r profpera : purgationem a peccatis, iuftificationem,fanaificationem, 

nam coiifcientiam , aditum ad Jementirsimum patrem, gaudium fpiritus, plenam Ii- 
ationem per refurreaionem a mortuis ,adeo^ue vitam xternam viais & fuperatis o- 

Ibus aduerfarijsnoftris,carne,mund6,Sathana&noui (sima hoftium morte. Quaii- 

ex comparatione malorum, quibus inuoluimurpropterpecca- 
ni,vtcunque intelligi quidem, fed nullis verbis humanis explicari fatis poteft. Haae- 
nus de verbis qux Paulus ex Propheta adduxit, fed in concione Prophetx duo adijeiun- 
3 O h P *•! M V M enim inquit , Publicantium falutem , falutis nomine cum pax tum extera 

^onaintelliguntur. Deinde fubiungitur concionis forma. Dicite, inquit,Sioni, regnat 
cus,qux fententia duo continet, V n v M,quid Et prxeipue fpcaandum in prxdicatione 

uangclij,nempe vt erigatur regnum Chrrifti , quod tu rti demum Et, quando renunciato 

athana, nomina Chrilto damus,atquc ei ex fide obtemperamus. A l t e r v M,quam mi- 
n'd Q Chrifti regnum. Qui enim regno Chrifti exclufus eft,fub regno & tyran- 

inc Sathan* captiuus iacet. Hinc admonemur , vt magnifiiciamus minifterium verbi 
«ne quo extreme miferi fumus. ^ 

^ Sednon omnes obtemperarunt Euan- Anticipatio eft per qucrclam.Nam 

^0 S<^uo. cum ex didis ludxi inferre poterant: 

v|j_ Si fides nullibi eft nifivbi eft verbum,' 

erpo n ” c j clTc vbicunque verbum fonat. Sed populus ludaicus verbum habet. Quare 
audiun^verb'”” d Apoftolusrcfpondctbrcuifsimc; Quianonomnes quiverbum 

Elaias enim dicit : Domine , quis credit Querela Prophetx probat non o- 

auditui noftro? nines qui audiunt Euangelium ^ Eu- 

prnnK... • . .n . angelio credere. Hxc querimonia eft 

rorif«, Chriftum mnotefeere omnibus, ficcoquerentis de ingratitudine ple- 

niii« Hincmoneitiur&nosquiChriftumdocc- 

yj j & conqueramur cum Propheta, fi parum fhiduofus nofterlabdr 

con ^“^^■iic^iirquoquequamappofitehocProphetxtcftimonium ftimmxcaufe 
apcrtifsimcfignificathaiic vnam & folam caufam cfleteiediohis ludi- 
fe fd * Prophetarum non crediderint. Et contra, vnam & folam caufam cf. 

caV. S^^^^uitam in Chrifto mi(cricordiam,qux omnibus credentibus applicatur Vo* 

audito vwCconcepta” verbum quodauditur. Etper mecalepfin noticia,ex 

igitur fides cx auditu, auditus autem per verbum Dei. 

K 1 Cradatio- 


'! I 


i (,. 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


^ ■ 




C A ? V T 


Cndatloniffconclufio, videlicet quod fides iit ex noticU verbi Dei. Ah, (J itusl^lc pro 
noticiaeiusquodauditurcapitur,qua:noticiaficperprfdicauoncmverbi,contrAEnthu- 

fiafiarum deliria,qui nihil vocali concioni tribuunt. 

^ Sed dico; Numquidnonaudiuerunt? Rurfus anticipat obiedionem, nc 

i qui^sfeexcufetquafiverbumnonau- 
dicritjSc oftendit eorum culpam elTe, qui non audiuerunt , & Aon culpam Dei, qui in or- 
bem terrarum mifit Tuos legatos, vt verbum fuum annunciarent, atque ideo fubi jcitur: 

Quinimo in omnem terram exiuitfb- Hscobiedionis dilutio eft, qua i- lO 

nus eorum, & in fines orbis verba eorum. gnoranciae pr^textus adimitur ludiis, 

^^nciuditur.hocmodo: Vox praedi- 
cantium verbum per totum mundum infonuit: Igitur ludaci falfo praetendunt ignoran- 

tiam.Ignorantia fiquidem afFedata, ignorantem nequaquam excufat. Teftimoniumex 
Pfalmo jp.parum videtur in (peciem prafenti caufaeconuenire,Mam in eo Pfalmo loqui- 
tur Dauid dc duplici modo gloriae Dei, quorum Vn v s fit per coelos & miranda Dei ope- 
ra,qux in coelis conrpiciuntur,ad quem modum pertinent hxc Dauidis verbailn omnem 
terram exiuit fonus eoruni , fcilicct coelorum, hoc ell, miranda machina coelorum vbique 
per orbem teftacur de gloria Dei opificis. Alter modus fit per verbum, de quo ita inci- 
pit ; Lex Domini immaculata &c. Refpondeo,, Paulum re<^e tribuere antitypo qux typo 2O 


IO 


*0 


? 


f i 


.. .. 5 quamhic Sol afpeif^abilis. Quod autem 

Dauid refpexent ad hocantitypon,oftendunteaqux fequuntur : Et in fines orbis verba 
eorum. Nam verba im proprie tribuuntur rebus inanimatis. 

Sed dico, nunquid non cognouitifra- Quonia offendebantur lud^i quod 

el? gentes per Euangelium vocarentur. 

Putabant enim ludxi ad fcfblos per- 
tinere Mefsiam cum luis beneficijs , ideo Prophetarum tcftimonia adducit ApoftoIus,vt 3 O 
oflendat verumqj olim fuilTc prxdiafi a fiin.ais Dei Prophetis, hoc eft,& gentes inuitan- 
das efiead gratiam Euan gei i j , 6cludxos pierofque ob fuam ingratitudinem reifeiendos. 

Primus Mofes dicit: Egoadxmulatio- Hoc efl: Ero gentibusadeo cle- 
nem prouocabo vos in coqui non eft po- & mifericors, vtvoscis inuidc- 

pulus,& in gente ftulta irritabo vos. Prouocabo enim vos exemplo 

fuerint Euangeliutn,vos aeloquodam gentibus hanc felicitatem ind^fh?s*& fttoffen- 
demmi.vt etiam Euangelium reijciatis,quo reiefto & vos peribilis.Notetur 8c hic phralls 
fcriptura.quaeuentus tribuitur agenti propter aliud. No enim confllium Dei fiiit,vt Iu- 4.0 
d*os prouocaretad defeiSione a mifericordia,quam gentibus elTet exhibiturus, fed quia 
taUs euentus fecutus eft, qui habuit veram caufam.inuidiam & malitiam ludaorum? 

Efaias autem audet & dicit: Inuentus Efaix teftimonio probat gentes 
fiim non quxrcntibus me , confpicuus fa- vocandas ad gratiam Euangelij , in 
^usfumhis,qui me non interrogabant. quo teftimonio tria notentur. Pri- 

MVM, beneficium Euangelij vniuer- 
... falcefle. S ECVND VM, gratiam Euan- 

gclijnon pendere ex prxrogatiua hominum. TEkTivM,,non operibus & meritis ho- 
minum Deum prouocari ad exhibendam gratiam. Non quxrcntes Deum & non inter- 5O 
rogantes de Deo, periphrafis gentium eft, quae docet, qualefnam fint homines antequam 
ipfos Dominus fuamifcricordiaprxueniat. ^ 

De ld:acl autem dicit : Quotidie expan-. Eodem pertinet & hoc Efaiac di- 
di manus meas ad populum concumacem <^um,quovtftorgam Dciergaludx- 

& contradicentem. *>s notat; ita fummam eorum ingra- 

rv r u I n titudinem indicat. Expanfio manu- 

um Dei fymbolum eft cum cumulantis bcncficiain homines, tum allicientis cosadfb 
per prxdicationcm Euangeli j nc pereant. Obfeructur hic rur fus vera cau fa & vnica reic- 

( 5 tioni$ 


fi 

/II 

f/i 

/fi 

S 


Jo 


q’ 

p( 

40 p, 
ci 

d: 


P3 

Sc 

< 

do 

Pa 

ex 

ta< 


pr; 

uit 


, M 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


H b 




o 

1 - 

le 

i- 

r- 




i- lO 

s> 

i- 

i- 

;X 

i- 

n 

le 

i- 

O 20 

r- 

tn 

n 


d 

r. 

r- 

^30 

i- 

8. 


l- 

18 

l- 40 
a 


10 


C A P V T XI. 


n 

[- 


$0 

n 


Summa Capitis 'vndecimi. 


ttagentes &do^ 
Monet vero ne gentes fuperbe dbu^ 


*® ^ partes Capitis 'vndecimi. 

<<«« # grttmum,tt^ n, qui qutrum ex tperiiue 

»'»» Wjto/^W^r Pof^R^EMo Lk 

exegesis vndecimi capitis cvm 

OBSERVATIONE DOCTRlNARVM, 

D 'coigitur.NatnrcpulitDcuspo- Obieaiohacnafciturexfinepr*. 
pulumfiium?Ab(it. . ' «cdauiscapiris,vbiPropheticistcfti- 


Ak , Ifraelita fiim cx /emine 

trahae, tribu Bcniamin. 


Ratio inficiationis i fiio exemplo 
petita , qu* concluditur hoc modo: 


Pauln*fii.«t/i- 1 - r ■ , . Eg“P»ulus nonfumreieftus. Eoa 

6t concludo»» * funtreiefti. Sola minor ponitur, Maior autem 

lnmiuxM^P'“P°"^^ colliguntur. Obferua Apofto- 

do. jq ^“"'‘"'“^Pc^epwo^Paraculareaxiomavero opponere vniuerfalirefutan- 
Particu^aH, o ’ PP^nnocario refellendi vniuerialia diaa,quam per eiufdem generis 
guatdoom veritas demonftratur. Hic locus cum Papifticonu- 

‘Wmolf dicunt, prafurntionem efle,li quis certo fein gratia efle ftatuat, OuLe 

»» ob«difntk‘ fiducia,a^ebi- 

populum fuumqucxn ' Refpolmnis affeueratio perdillin- 

wpulit Deus populum. 

utem in Chriftnm credituros fiduandos, 8econtumnaces fofte^ChrllU ob%ftru'm 

^ 3 culpam 





Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


4t4 


C A P V T Z Uq 


f ulpam abljclendos dccrcuit*Huc pertinet illa diftin<Saojqnlm fupra in p. ApolToIus tra- 
didit, videlicet quod femen Abrahx diftinguatur in fiKos carnis, & in filios pTomifsioni 5 > 
illi quidem non reputantur in femen, hi autem fiint femen coram Dcornon quidem prom- 
pter vllam carnis pr*roptiuam,fcd propter imitationem fidei : vnde eft quod non mi^- 
^us gentes, quam ludsi credentes, Abrahx femen dici pofsint* 


An ncfcitis in Helia quid dicat fcriptu- 
ra? Quod intercedit apud Deum pro 
raeldicens: Domine ; Prophetas tuos oc- 
ciderunt , (Sc altaria tua fubuerterunt , & 
ego relidus funi folus , & quasrunt animam 
meam. Quid dicit ci^jracuium } Reli- 
qui mihi (cptem millia , qui non curuarunt 
genua Baal. Sic igitur & hoc tempore re- 
liqui'» fecundum eledioncm grati» fada: 
(unt. 


Difiindionem probat Apofiolus 
feripturx teiiimonio , & collatione 
temporis Helix cum tempore fiio. 
Diftiliguit. aute populum ludaicum lO 
in duos ordines, in quorum v n o fue- 
runt plurimi , & qui in fpcciem appa- 
rebant prxeipui in regno Ifraelitico, 
quorum tamen fiudium prxeipuum 
fuit Prophetas Dei perfeqiii 6 c'occi- 
dere,adeoq j pietatis prxtcxtu, religio- 
nem veram & verbum Dei quod fi>- 
nabat Helias, funditus eucrtcrc. In 
ALT£Rocrancpauciobfcuri&con- 

temti, qui publice nofi profitebantur, vnde & Helias conqueritur fe (blum relidum l O 
ciTc, Hi tamen non curuarunt genu imagini Baal ad imperium impix foeminxlelabelis, 
hoc eft, ruerunt vnius Dei veri cultores. Hi fecundum eledioncm,qua Deus gratuito fid,n 
uat credentes, faluati funt. Etfi etantilli,fi reliquam multitudine fpedcs,admodum pau- 
ci: Ad eundem modun^ nunc fit, plurimi adeoq^ prxeipua pars impij funr, & fua pereunt 
culpa. Contra paucif$imi,qui refpedu turbx vix reputantur nimia quxdam portio tan- 
ti ccetus, in verbo promifiionis gratuitx acquiefeunt & faluantur. P o r r. o querela Pro- 
phctx,fe folurn relidum effeconquerentis, clare oftcndit,quaIifiiam fuerit in media |tate 
rhundi facies EccIe%.S.itis enim offenditur, quod tum temporis Eccl^fia Dei cum tyran- 
nide potentum, tum fiiperflitiohe idololatrarum fuerit oppfefla, adeo vt nullus fere hie- 
nt qui publice veram rcligjonem profiteretur. Hf eres 6c nos, qui in extremam fere Eccle- 5 O 

ux fencdaip incidimus >cqfoletur aduerfus fcandalum paucitatis & crucis, & ex refpon- 

fo Domini, qurteftatur ftptem millia relida efie, qui non curuanint genua 6 aal,rciamus 
multo plures elTe veros Dei cultores , quam extcrTie apparet in ijs locis, vbi tyranni &hy- 
pqcrirx ^Vam dodrinam perfequuntur. Baal proprie fignificat eum, in cuius poteftate 
almujs oft,yt mancipium iapotcftare Domini, vxor in poteftate marici, difcipulus in po- 
teItatcmagiftri,respoirefrainpoteftaxepoffe^^^^^ Hinctransferturadidolum,cuifcili- 
cetidololatrxfefetptosmancipant, exquomanifeftum eft,quod quicunq^ beatam vir- 
ginem aduocat^ S^dominam aut alios fandos vt patronos implorant, fint idololatrx • & 
quod nemo cora idolis & imaginibus coru fe incurua^.^pofsit, fipe facrilega idololatria. 

^ ’ : ;rl. 40 

At 11 ex gratia,. non amplius ex operi- . .Anticipat ludxotum obiedione, 

bus,alioquin gratia non amplius gratia. arrogantiam xprundit, qui. 

Siautem ex operibus , non amplius ex pendere ex operibus, fal- 

gratia. Alioquin opus non amplius eft a-; fo opinati funt ; quem errorem per 

® ^ ^ ^ collationem contrariorum elFedu- 

^ * .j unijoperum&gratixrcTellit.Ponun- 

^ r -r tur ,hic dux propofitipnes I 0 -, 

* duothri, fyl pR.rmorum,qupTt,i^ p i , o il i pofitioqeaq «cedentis ad ppfitionem con- 
ftguentis concluditur hocmod? S, gtawfaeft.eleaiq.non pendet ex operibus. At e(e- 
aio adeoqj falus eft g«tuit^ Erg^^equaquaniM opqtibus pend^, P r o p o s i- 5 O 

Sim opefibqs Kpenditui;, debitum eft omabio. 

reiftedici pofsit, fieri ne- 

At non operanf?"!)' 'n'P««ur.recundum gratiam.fed fecundum debitum, 
fticiam. “ft‘ft“'""P'“P’.in’Puca.tur.fides eius in iu- 

do: Siexoperibuseff antecedentis concluditur hoc mo- 

do. ^•exopcnbusefteleaio.tatpnonexjeiatia. Sedel.aiotion«ft„d^jbus. Igitur, 

t >1 Eft 


C 

l 

10 _ 


< 

l 

r 

h 

r 

fi 

c 

20 t( 
n 


C 

11 

P 

t€ 

e-' 

ii 

ff 

ir 

C< 

ac 

q 

ar 

ej 

40 pl 
ca 

fi) 

v< 

d: 

ar 


50 


Pi 

ftc 

na 

id 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




tro»» 

mix- 


tius 

>ne 

iio. 

um lO 

uc- 

pa- 

co, 

am 

:ci- 

10- 
(b- 
In 
>n- 

jm 19 
lis, 

lU- 

mt 

m-! 

ro- 

ace 

m- 

iic- 

:le- 5 O 
m- 

lUS 

ly- 

ate 

►o- 

ili- 

ir- 

ia. 

40 

le, 

ui 

li- 

er 

u- 

d- 

0-*. 

11- ; 
f- 

1-50 

a- 

P. 

e- 

f- 

n. 

1 - 

ft- 

>- 

r» 

ik 


10 


A D R o ut A N <r S, 

Mcxgratia.pAoPos iTi6probaturhocmodo, Alioduirt opus non ell opus. Vtenim 
opwis eftjita donum gratiae. Hic locum habet regufe illa Dialeaicorum: Quo- 
m rubieaafuntcontrariajillaquoq, funt contraria; Cum igiturgratia &odus funccol 
^i^cruiuetiam donum & meritum contraria. Quare reAifsimedceraxiaAuguftinus 

^uae non gratuita omni modo.Et Anibroffus, 

tngrac» eft mifericordia Dei, qui vult elTe fu b lege. Obferuetur hoc loco refutatio erroris 

putarum, quuulticiam,quaiuftificamur coram Deo & laluamur, componutex fide & 

rnm non cil quod quis ei meritu opc- 

«um.jtaiiquain crtu;tt<77o^adiungac» ^ 


Quid igitur quod quserit Ifrael hoc non 
cftcoufecutus, Icd eledio cft con(ecuta,re- 
l^ui autem cJccaccati (iint? 


Concludit refponfionem ad qu«- 
ftionem propolitani, cuius conclufi- 
onis hic fenfus cft: Ifrael qu;mriu- 
fticiam & falutem, fed pra-poftcre 


r . « ^ ujuam ot laiucem, lea Dra-po/tcre. 

^ menta & opera. Ideo lufticiam & falutem non eft confecutus, fed eledio 

nocelt,elc<ai, nimirum qui ex gratia per fidem quaerunt falutem, hi falutc confecuti funt* 
«iiqui autem propri^x iufticia opinione funtcxcac^^^^ Eledi autem dicuntur, ouicunq* 
cerT' Deus ante conditum mundum ftatuitin filio faluoffll 

mru voce Apoftolorum.idq; ex mandato fili; ita Dei fuis difcipulis mandantis:Itein 
undumvniuerfum,& praedicate Euangelium omni creaturae. 

Quemadmodum feriptum eft : Dedit eis Hoc Efaia teftimonio comprobat 
^euslpiritum compuiidionis i oculos vt Apoft olus alterum coclufionismem- 

^■^on videant, & aures vt non audiant, vfqj in ^^^m de reiedionc contumacium lu- 

Praefentemdiem. daeorum. Verum ne hocteftimonium 

trian^k.*. ur J r « • ^ ««amus torqueri in alienum fciifum, 

nobis obferuandafunt. Primvm, mquem finem adducaturab ApoftoJohocfcfai* 
^ «'timonium. De inde, Quidagat Propheta ineo loco, vndchoctcftimonium defam- 
em efi. Praeterea phr.ilis eft cognofccnda. Adducitur autem hoc teftimonium, vt 
eo ofiendac ApoftoIus,plerofq 5 ludxorum contumaces eflc,ac fpreta fidei iufticia, fcdarr 
julticiam operum, qua came procul abfunt.Hoc Apoftolum velle & nihil aliud, facis di- 

putation!sferiesoftcndir.HucetiamcongruitProphctxconfilium,quiineolGcopcEnas 

Deiaudirc,vc 

uertcreturad Dommu,de(crtionc diuiniauxllif punitur, ex quo fit,vtmagis magbdue 
\erbum Domini obdurcfcat.Cum hac ena interpretatione coucnit&phralTs 

^ aite,no au frerre, fed lufto Dei iudicio permittere accipitur, id^ propter contumaci’* 

eft f])lrituspui1gens& mordens, eo quod 
Pierio. iT Prophetatu, ac odio doarinx.fiignificatur crgohaclbcutione, quod 

^crtq,iud^oruextremecontcmfcniic verbum Dei,a!iusconrcmtijs1uftifsimapc3enae/{ 

fianifi^ ^n»mOTum,qux fymbolo oculorum non videntium, & auriiim non audientium 
g ificatur. H o cergoProphetx didum admoneat nos timoris Dei & reuerentix er^a 
da in M & nos ob contumaciam noftra fimi liter puniamur.Exempla huius rei horre- 

pd - n *"ferim totos fc carni tanquam mancipia tradidferunctVrtde fa^n eft, quod Eua- 
b«iiu Uei apud externos male audiat, ac fi omni turpi tudini & tyranidi habenas laxaret. 

Et Dauid dicit: Fiat rilenfa eorum in ia- Dauidisquoq; teftimonio candent 

^ltieiini,6cincaptionem,&:in'fcandaIum,& tnnclufionem comprobat, & often- 
retributionem illis, obfcurentur oculi c- ' ^ontemrum verbi Dei in populo 

50 ‘^'^'m.vtnonvideat.&Uerfumcorumfcm-. n’ 

Perincurua. . idem feiifos eft hmus Dauidrs didi, 

quieftteftimomjp,*, fedttntu^ 

phVn \A /- obfcuritaseft in phrafi, quam ira ex 

r cOjMcnfaeoru fiat in laquetim,hbc cft,minifteriu verbi per «nalas & erroneas opimV*"^ 

fi I ^®*^*^^”Jpatur,hoceft,quodadThcfralonic6nrcs rcribitur,de fpiritu erroris.quo AmS 
na donandos;qui veritati nDlutobediril. Nam corrupta doari" 

Ide wanimxhominnnonrecn^^^ ^i^^^rttaueslaqu&aucnnn" 

• gnihcatur captionis & fcadali vocabulis, metaphora fumea a feris, qUx decipulis ca- 
piuntur. 


40 


' n I , , I 


n k 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy l 



‘i:|l 


•Iji! 


' i |, 


n- 


'w% 

J, 

' Ti ' '. 


u6 


X i. 


piuntur.Cauflam cxpreffc addit, cum inquif.In retributionem ipfis,hoceft,vt ipfis co pa. 
dto reddatur commerita poena.Hucdorfi incuruatio pertinet, qu«fignificatcontumacci 
deprimendos oneribus mal* confcieti«,ne furfum afpiciant, metaphora fumu a certan- 
tibus oncri^quidum incuruantur,fub p5derc furfum afpiccre nequeunt. Hinciuq* c6- 
cIuditur,quod excaecatio & obduratio fiteotemti yerbi iurtifsimapcena, vnde monemur 
timoris Dei &reuerenti« erga minirterium, ne nos contumaces effcdirtmili aliquando 

puniamur poena. ^ 

Dico igitur, Niim impegerunt vteade- /i- • n. j 

r^nr>Ahfir Kepetitio quacrtionisert, ad quam 

n- "®8^t*iicrc(pondet,vtfupra. Repetit 

autem quaeitioncm,vt eam nouo argumento corroboret. 


Sed eorum lapfu (alus contigit genti- 
bus, vt ipfi ad xmulationem prouoccn- 
tur. 


Ratio inficiationis. Sicabfjciuntur 
ludaci contumaces, vt vel ipfa aemula- 
tione tandem prouocentur ad grati- 
.. . .. am, & rcfpifcant, vbi viderint tan- 

tam gratiam gentibus contigiflc. Obfeructur hic, quod lapfus lud*orum no fuerit per fe 
caufTa falutis gentium, fcd tatum per occalionem,aJioqui res mala boni cau/Ta videretur. 

Sic dicuntur mali mores bonarum legum cauffar clTc, fcilicet non dfediue, fcd occafione 
tantum. 20 


Si vero eorum lapfus diuitix funt mun- 
di: & diminutio eorum diuitix gentium, 
quanto magis incolumitas eorum? 


Anticipat obic^tionem. Si lapfus 
ludacoriim fuit gentibus falutaris,fe- 
quitur quod falus Judaeorum fit gen- 

T j • r-/r ^ , tibusperniciofa.hoccft, Siftetiffcnt 

ludan, gentes non fuiffent falutem confccut*.Sed Paulus argumentum hoc inuertit pcr 
locum a minori ad maius,hocmodo: Si lapfus ludseorum fuit falu taris gentibus : Multo 
magis incolumitas ludxorura fuiffet gentibus faluaris. Nam gentes ftiilTentludxorum 
exemplo prouocatx,vt Euangelium reciperent. 

Aportrophe ad gentes, qu* conti- 
net fecundam rcfponfionis datae rati- 
onem, a fuo fado defumtam, cuius 
hi« fenfus crtrEgo gentium Apoftolus 
maiori fedulitatc &indurtria propa- 
gare rtudeo Euangelium intergetes. 


30 


Vobis enim dico gentibus, quatenus cer- 
te ego gentium fum Apoftolus, minifteri- 
um meum illuftro, fi quo modo ad xmula- 
tionem prouocem carnem meam, & ali- 
quos ex ca laluos faciam. 

. n ^ ituaeo tuangelium inter eetes 

vt prouocem carnem meam,hoceft,confanguineos ludios ad imulaLnem, quo Mnri 
umexemploexcitentur^ iHuftraremfniftfrium 

nihil ahud.quam lUud illuftre reddere & exornare, quod fit fuma in officio fedulim^ 
pia fan^q; vita tanto munere digna.Hoc Pauli exeplum intueantur omnes terSi! xO 
ftri,ac ftudeatpro viribus finguli exornare minifterium quod nadi funt, qni aute eXra * 

faaunt,cogitentquantofcelerefe.nuoluant,&quantaspoenasfibiaccetLt.^ 
t?madditApoftofus;ytaliquose«i,faluosfaciam,duocontinet,rRiMVMe^ euer- 

titftoicam de prideftinatione do&inam. Huc enim totus incumbit Apoftolus, vt fuos 
«ofanguineos ludios perpridicationem Euangelij couertat. Quare nequaqua^ ftatuit 
fetali quadam necefsitate decreum efle mfis certa damnationem. D e i n d E^dignitatem 
mmifterij extollit.cum miniftri Eu«eb; faluare recipiente, Euangeliu dicantur Huc T 

ludadTimotheumiAttendetibiiplf&doarini.perkeinmis.H^ 

ipfumfaluufecies,& eos qui audierint-Saluos igifur feciuntminiftri Euangelii eos.Qui 
feaudiunt,nonveautoresfaluti$,fedvtminiftri, qui falutem hominibus aLuneiant. 

Nam fi rekaio eorum eft reconcilia- Repetitio proximi anticipationis 
tio mundi, quid receptio, nifi vita cxmor- *l“**op*ttinet,vtconfoleturgentes* 
tuis? *'”P6<iiti «xiliimet) 

fus hic fciendum eft,reconciIiatiqnem ludiorum effequidem^MoiKilkfiSne^^^ 

fednoneffeaiue&perfe,redperoccafionemtatum,vLexL"urhoXoj^ 

Chrifti,quod fit quando Euangefiu^Chri! 

Q^od 


,10 i 

I 

f 

I 


i 

r 

t 

t 

J 
c 
r 
I 
f 
b 

l 

h 
h 

t( 

c< 

Ci 

ii 
o 

40 ^ 


,30 


^ 0 


n 

8 

n 

fc 

P- 

rc 

ol 

ir 


tu 

ra 

P» 


Eorly Europeon Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




A D 


It O M A H 


;ut 


10 


tur 

la- 

iti- 

in« 

r(e 

ur. 

>ne 

20 

Tus 

fc- 

in- 

mt 

)cr 

Ito 

im 

30 

d- 

d- 

nf 

us 

d- 

m 

ac 

i- 40 

ra 

I- 

r- 

it 

in 

1 - 

li 


50 


ftiafTa. 


Qtiodfiprimiti* fuftt fandae , etiam 


o 


^ Tertia rado ailegoricaeftj qu* ni- 
titur promifsicnibus patribus fadfcis. 

»utem noi^InT 

cbarum fior/fi hicprimm* dicuntur. MafT* leu a(per(ionis nomine pofteri parriar- 

■"«IligipatriarcL», ndiaum 
flat^fur o « r '” t»t>o appellationis non eadem abomnibus 

eam ampledor qux eft Leuitici cap. 22. vbi 
^ ° fa<9i funt ex duab‘", habitationibus veftns adducetis panes ventilationis duoiqui 

no Ad hoM ^ ^ decimislimii*, quiqjcum fermento coAi funt pro primitiis Oomi- 

redf pollent in reliquum annum fuasfruees pinfe- 

querebonaconlcientia,per(bIutis primz illius mafTzprimitijs. 

Et fi radix landla, etiam rami. Eiufdem rationis repetitio licet alia 

rL- .. fitallegoria. Radix, inquit, eft fanaa. 

turetiam r n »<^hibuerunt.Ie^ 

net Fl„^'"'’‘‘^*¥?.““.™.P°'^"^ =“Jhoc etiam promifsiohzc peru- 

in exf^,ai^ar..^,“k oriturqujeftio, Nurnorti 

° &promirfir>n ' tefpoiideo, difccmendum eflc ili ter naturam 

rimus Dtnvfnir 4'“” ?•"“.« "»P<^'">“r rei & peccatores, qualefcunqj tandem habuc 
tuus dTftmtni.? "r'‘ paten tibus,promif8ionis h uiusiEro Deus 

*uni Mttinire ad“ir^k,'' *** ' P^nmiPs'» videtur ta- 

°ni StSlm adMS“ Ah;ahz, quales funt omnes qui promifsi- 

n,., L . n * “ fide funt,benedicuntur cu bdeli Abraha- 

adfid ’ ^ 


.30 


lieus oMTar^*^*’'" P"''"" *d fideles,qu* faaa eft olim Abrahamo. Vt igitur 

Pacrarneom vVl r fuapromifsione infantibus, ortu ducetibus ab Abrahamo viiibili 
ba?ti?mnTr Chriftianorum gratiam promlYsionis 
pX c ohfignati iUi» nequaquam 

poiiet.^od ergo Ecdella olTert fuos infantes ad baptifandu, ideo hoc facit,quia promiC 
nonediuina nititur.Hine &illud fequitur, quod Chriftianoru in&ntes difcedentes fine 
lute ‘ fubiunea morte,non propterea vt prophani abijeiendi Cnt. Nam fa- 

te nrT** infantes, qui mof- 

fideadultisquzris, di- 

infantili 

onemeS*^“*'“*”‘^I?J"“'*J?'‘'’^''^P‘^°'"'**'°"'P°'*“*' «“'“s communicanda occafi- 
Alii. ®"®P.*centum fidem teftaturpromifsionis verbum: Ero Deus tuus & 7 eminis tui 

40 Alias quaftiones intricatas, quahicagitariporent,omitto. ; >■ 

OlIS^^ • • f t 


Rurfus gentes admonet, ne e^c eo 
uiperbianc, quod fint vocatatad Eu*- 
angeli; gradam, rcied^is contum^ 
cibds ludxis. Senfus verborum iuc 


Quod fi cx ramis quidam defracli funt, 
u vero cum efles olcafter, infitus es pro 
iplisy 6c particeps faduses radicis, & pin- 
guedinis oleae, ne glorieris aduerfus ra- n «5- 

nios. quidam ex ludxis propter in- 

fcirsidpr*^,.. 1 rs • o ^ -f. . credulitatem fuam funt abie(^ti& ab- 

promi Amrf- u gentilis, qui cras extra familiam Dei, iam in populo ccnferis,& 

roeatiu»! espardCeps, cauc ne fiiperbe contemnas iudxbs,^ar- 

S O ob riiam ulis iuum infortunium, qui olirfi quidem rami fiieruiiti nuricantem 

igitur T funcdeffa(3:i,ideft, exdderuntpromiisionepatribijsfac3:a. Non 

in radJr^ «tali necefsitate rcicifti funtjfed propter Tuam contumaciam, qui noluof unc 

«ice oc eius pinguedine manere. - . 


las f^rtr ^ AO*itadiccm por- 


Ratio ab abiurdo. Nam gentilem 
Judzum, perinde 


fH 


Dice« 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




ii 



ti8 


‘C A P V T X i.n 


Dices ergo: Defradi (lint rami,vt ego 
infcrerer. 


hoc cft, ludxi funt rcicdi, vtaflumcrentur gentiles. 


Obiodio gentiumi eonuerfarum 
per prxdicationem Euan geli;. Rami 
defradi funt, vc oleallri inferentur. 


L 


Bene, propter incredulitatem dcfra- 
^i funt, tu vero fide ftctilti. 


Concesfiocft& translatio cauflic. 
Sut, fateor, defra<^ rami, fcd propter 
incredulitatem, tu ftas, quia credidi- 


fti gratuitxpromifsioni. Non ergo res dependet ex tua dignitate,ftd ex gratia, cuius per 
fidem fa<^uses particeps. Non cft itaqucquod de merito tuo aduerfus lud^eos glorietis. i 0 
Hic rufus caufTs reiedionis ludsorum, &aflumtionis gentium i 


1 notentur. 


NeefFerarisanimOjfcd time. 


Infert exhortationem ex doAri- 
na,8c proxima comminatione, idqj 
more Prophetico &Apoftolico. Suntautemduoinhacpropolitione. P r i m v m enim 
requirit humilitatem, qu$ facit vt nos ipfbs intuentes, alios non contenamu8,fcd potius 
vc membra foueamus, atqueerratis mutuiscondonemus. Altervm eft, quod requi- 
rit timor, qui admonebit nos, &noftrx fragilitatis, & lingularis ftudij retinendx aefo- 
uendx fidei, ne ea amilTa,in priorem condemnationem recidamus. Huc & illud Apofto- 
lipertinctiQui Itat, videat ne cadat. 2O 


Si enim Deus naturalibus ramis non 
pepercit: Vide ne qua fiat, nc & tibi non 
parcat. 

G contumaces 8 c fuperbx effe coeperint. 


^ Ratio propolitionis a maiori ad 
minus. Si Deus populo fiio peculiari 
ob contumaciam aduerfus fe non pe- 
percit: Multo minus parcet gentibus, 


Vide igitur lenitatem & feruitatem Excitat gentes, vt cogitent de cauf 

Dei. fis cum rcic(5tionis ludxorum, tum 

h, aflumtionis gentium, vt hoc pado 3O 
gentes ad timorem Dei inuitct,atqj iliis veram humilitate coihendet. Summahuc redit, 
vt in hoc myftcrio iudicij & mifericordix Dei duo fpedem’, nempe lenitate fcu benigni- 
tatem, qua ex mifcricordia credentes afiumit, & fcucritatem qua iufte cotumaces abijeit. 


In COS quidem qui ceciderunt , Icueri- 
tatem, in te vero lenitatem, fi permanferis 
inlenitatc. ’ 


Diftributionis huius hiceftfcnfus: 
Deus feuerc iudic.abit contumaces, 
&gra^ofefaluabitomnes, quiinlc- 
, nitate (fcilicet Dei) permanferint, 

quod quidem illi faciunt, qui retinent fidem & bonam confeientiam. Nam vt Domin us 
mitis & benignus eft fidelibus, ita feuerus iudex eritcontumacibus & inoboedientibus. 40 
Obferuccur hoc loco diligenter adleda conditio: Si permanferis in lcnitate,qux condi- 
tio fatis docet, quod qui in gratia ia eft, pofsic fua culpa & (iiopte vicio gratia excidere 8 c 
j^ire.Hxcfancdoarina nequaquam ftarepotcft cum ftoica illa, quam quidam defen- 
^dunt,prXdeftinatione. ^ 

Alioqui & tu cxcid&is, & illi fi non per- Comminationis repetitio: in qua 

Xpanlcrintin incredulitate, inferentur. Pb- obferuetur excifionis caufla, quxeft 

tcfl enim Deus iiios rurfus infcrerc. defe^Ho a lenitate, qux fit abic(ftione 

, : . . 'fidei. Nam qui fidem abijeir, ex olea, 

xn quam per fidem infitus ftiit, excidi dicitur.Rurfus,qiii poft defedione a fide,& cxcifio- 5 O 
nem ex oleadenuo credit, dicitur rurfus in oleam inferi pergratia^m.Hic locus manifefte 
cuerrit imaginationem de prxdeftinationc ftoica, Hic ehraperte dicitur, quod & homo 
pofsit inferi in oleam per fidem,& idem rurfus eximi per incredulitatem. Non igitur alio 
in hoc myfterio,quam adiudiciunrDei,quo iufte abijeit contumaces, et 
Ad mifericordiam eiufdem, qui rurfus in oleam in ferit agentes poenitentia. Huius rei ra- 
tio a potctia Dei fumitur. Poteft enim,inquit,Deus rurfus cos in fcrere.Hxc ratio tria do- 
^ quod h^omo excidens ^atia, non pofsit ad eam redire, nifi virtute Dei. 


Secvnu vMjauodlapfisnonfithegantfa venia, & intercludenda falutis via. Terti 
y M, quod no plus pofsit homo in rcbuiffalutis fine fide, quam 


ramus defracftus virere pri- 
ufquam 


10 


20 


re 

m 

3o re 

Cli 

' in 
de 

a 

D, 

ge 

a, 

, mi 

40 de 
fm 
di 
m: 
m; 
in 


5o 


be 

ho 

co 

a"" 

Pr< 

Coi 

fcc< 

Pai 

tel 

ad< 

fuf 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 









ad- -H 6 a 'N 


W- 

dqj 

lim 

dus 

Ifol 

[lo- 


20 


ad 

iari 

pc- 

»us^ 


luf. 

um 

ao 30 

iit, 

;ni- 

cit. 

us: 

:cs, 

Ie- 

rat, 

IUS 

us. 40 
dU 

la- 


ua 

eft 

ne 

:a, 

io- 5O 

fte 

no 

lio 

,ec 

•a- 

o- 

ei. 

•I- 

ri- 

m 


10 


Si Igitur tu ex oleaftro, quas tibi nati- 
Jia erat, exie^us es, 6t prastcr naturam in- 
itus es in veram oleam, Multo magis hi, 
^tii (iint (ecundum naturam proprias oleas 
infcrentur. : it:. 


; Conclufio comminationis, argq« 
' mertto iiimto a minori ad maius, cu- 
ius hic fenTus eft : Si gentes qii« non 
erantpopulus, vtpotequibus non eft 
ra<fta peculiaris promi ftio, ex Ibla gra- 
tia, abfqj omni merito, rcccpt^funr. 
Multo magis Iudiei,quibus facfta eft 


Ita V^u*^ci^cab(q5omni merito, cum ftibito & repente ficpr^terexpciftationem* 

&rrnffn::r’'r 

hmt.&conrra qua vfitata &diuturna fecundumnaturamdicipof- 

praiter natura. Alio- 

neS^ eodem Deo creati. Omnes abeode patre Adamo nari. Omt 

in 6odem Adamo lapft. ac. Omnibus cum eodem Adamo fada eft prima promifsio. 


^ ^ ft • ^utem vos ignorare fratres, my 
criumhoc (vt ne apud vofmetiplbs fuper 


iatis) quod cascitas ex parte Ifraeliconti- 
git, donec plenitudo gentium ingrediatur, 
atque ita vniucrftis Ifraelfaluabitur. 


'40 


Quod hatftenus figurate dixerat 
Apoftolus, nunc tandem conclulii- 
rus aperte enunciat, ac primo loco fi- 
nem totius huius difpurationis po- 
nit, videlicet ne fuperbiamus, hoceft, 
vt humiliemur, ac timeamus Deum, 

9 ®!,*^®’’*?^'°"® •«dtorum.&amuntionegln^rium 

oi.i n “ per <e illud cofilium non intelligat.vtapparetin ludiis 

3 0 ‘“'elleao hocarcano Dei conillio, putabant Mtffsi^ beneficia ad (e Colos pertine! 

ciimr rundamento.quod elTent nati ex femineAbrahi, cui faiSa erat promifsio 

• in / V' lemine in fempitemum duratura. Non autem ^intellexerunt nec iuftara Dei ira 
dem "'f 'nexhauftam eius mifericordiam in eos, qui ad mifericordiam per fi. 

•ftum eft“So^*r P“Pr» di' 

<^lefiam fctrh^ r eorum totum Iftaelem hyperbolic^ diciautumant.Alij Iiracle totum, 

<um eft vlm 'n-Tr &pntibus congregandam interpretantur, vt fupraoften- 

e>is.& in Dmm '/P * habenturfilii Ifraelis, adeoq; veri Ifraeliti.qui infiftut veftigijs Ifra- 
m«urtbr?b verbo acquiefcunt. Hic fententia verior efle videtur.&confir- 

■"^lunt totum h* “i'" P“P“'°"’" '""TretaM^^ 

■n timoi ^ conuertendis ludjis myftenum Deo committamus, ac nos intere, 

more Dei retineamus fiduciam, adhiren tesipfius verbo in vera humilitate. 

Probat Efai^e teftimonio totum 
Iftaelemconucrtendum, & fimulde,- 
finit verum Ifraclcm. Paulus fccutus 
verfionem Grxcanijin verbis nonni- 

quaif?r^4 i."!. f . . di ftrepac ab Hebraica veritate 

p,. • habet: Veniet 2ioniRedetor,& ijs qui redierinrab iniquitate in lacob* 

conue ^ in lacob verus Iftael funt, adeoqj totus Ifracl reputatur, alii oq^ 

Deum tanqua non populus immoveluti reic<ftamenuhabentur.De 
parte meminit, hoc tenendum eft, quod eius fit duplex conditio • Vna k 

tehomiilis »bftulero peccati eorum. Altera, ipak- 

additcap.„ hocEfaias 

•uperte eft fr IT ' " '"®“'" <incm,dicit Dominus, Spiyitus meus qut 
p ><X verba mea qu* pofui in ore tuo, non rpcedcnt ex ore tuq^neq j cx ore femi. 

nis tui, 


, Sicut feriptum cftr Veniet cx Zion li- 
berator, Sc aucrtet impietatem a lacob, & 
^ ^ coru ^ foedus, cum abftulero peccata 


^ I. 


■' I • I 


I ii 


i' !■' 


. I 


1 / 


! I 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 







V X XI. 


nis tui, ab hoc tempore vfquc in sternum. Cum Deus hic requirit conferuationem verbi^ 

requirit vtique & verbi fidcm,qua promi fsio nobis applicatur. Diligenter hic obfeructur 
orao diuinitus in minifterio Euangeli j inditutus. Spiritus Dei, & verbum Dei coniun- 
gunturnon fteus atque in pane vis panis 8cipfe panis, hscvnanutriut, neutrum fine al- 
tero efficax cft.TolIe fpiritum a verbo,& remanet mortua litera , T olle verbum a fpiritu, 
non amplius remanet fpiritus Dei, fed Sathanz potius. 


Itaque quoad Euangelium inimici pro- 
pter vos, quoad electionem autem diledi 
propter patres. 


Conclufio quxdionis ed, huius vi- 
delicet: Num impegerunt vt cade- 
rent, ad quam quxdioncmrefpondec lO 
Apodolus negatiue,; particula abo- 


minationis Abfit,addens finem lapfuSyfed accidentalem. Sed eorum lapfu, inquit, falus 
contigitgentibusjhocipfumhicrepetitinconclufione. Quod autem dicit Apodolus, lu- 
dxos inimicos faedos ede propter gentes, ad euentum referendum ed, non ad caufTam ef- 
ficacem. Vocatio enim getium fuit quidem occafio obdurationis ludxoru, fed non cauf- 
fa efficax. Quare inimici funt quoad Euangeliu quod fpreucrunt. Verum quoad eleCtio- 
ncm,diledi funt propter patres, id ed, propter promifsioncm patribus fadam. ita enim 
fonat promifsio:Ero Deus tu* & feminis tui pod te in fempiternum. In hac promifsione 
fi manfiflent poderi Abrahx,eleCbionis gratia nequaquam excidiffcnt.Fucrut ergo ludxi 
cleCtijfed fua cqlpa elcClione exciderunt,qui fi rcfipueiinc afiumentur rurfus. ex quo pa- 2 O 
tetjfalfifsimum efle dogma doicum de eleCtione fatali , qux excludit conditionem fidei. 


Nam dona & vocatio Dei ciufmodi 
funt, vt eorum ipfum pcenitere nonpof 
fit. 


tchominum,quam pa<dio requirit. Cum ergo Deus elegit patres, & promifit illis 
rum poderis benedi<dionem,fieri no poted vt hxc promifsio irrita reddatur,ac reu 


Comprobatio cd proximx conclu- 
fionis a condantia Dei fumta. Sunt 
enim promifsiones Dei firmx & ir- 
reuocabiles feruata coditione expar- 
‘ : promifit illis illo- 
tae reuocctur 

^ Deo.Deus enim codans cd qui promific.Obferuetur hoc loco fingularis : Dona & 

vocatio Dei funt «t/utTtt/xtAWTttdd ed,non poenitenda,hoc ed, in Deum non cadit difplicen- 3 O 
tia fiidi,podquam aliquem ex fua bonitate inuitatum prxdicatione Euangelij recepit in 
gratiam. Hinc Paulusdtpeconfblationespetit,qualis inter multas hxced: Qui coepitin 
vobis bonum opus, perficiet. Quarof Quia dona 8c vocatio Dei Cunt diAt-mfjLihnTvt.. Sic & 
nos cocludamus,quos hodie inuitat Dominus per fuum Euangelium. Deus deditnobis 
Euangclium,Obfignat nobis fuam gratiam per baptifinum,Confirmat eandem facracce- 
na. C^are non dubitandum ed de eius erga nos fauore, modo nos in fide perditerimus* 
Hanc enim conditionem requirit vocatio Euangelica. 


Sicut cnim& vos quondam non parui- 
ftisDeo. Nunc autem mifericordianx edis 
confccuti per horum contumaciam: Sic& 
idi nunc non paruerunt vtper vedram mi- 
fericordiam, & idi mifericordiam confe- 
quantur. 


Ratio comprobationis per colla- 
tionem, qua probat fieri polTe, vtlu- 4O 
dxi aliquando conuertantur. Vos ali- 
quando occafione incredulitatis lu- 
dxoru m coepidis credere. Ergo & illi 
exeooccafionemnadi, quod videant 
apud vos prxdicari mifericordiam 
Dei,potuerunt refipifeere. Hic obfer- 
uetur zelus bonus, quo quis ad xmulationem boni excitatur aliorum exemplo. Vnde 
monemur & nos,vt talis fit dodrinanodra & vita,vtalijs xmulationis occafio ede pofsit, 
ad res bonas & Deo placentes. Contra qui zeli mali occafionem dederit, poenas proditio- 
nis merctur.Obfcuritatemquf edin g^xco textu fuduli per trafpofitioncm particuIf,Vt, 
Nam fi legeris in accommodatione:Sic & idi nunc non paruerunt vedra mifericordia,vt 
&ipfi mitocordiam confequantur,fcntentia q^uam requirit antithefis euertitur. Oppo- ^ 0 
nit enim Apodolus mifericordiam gentibus exhibitam contumacix ludxorum. Quare fi ^ 
Vt particulam propofueris,vt ego verti, condabit antithefis, & plena erit fententia, con- 
gruens cum illa:Si eorum lapfus diuitix funt mundi,& diminutio eorum diuiti^ gentiu, 
quanto magis plenitudo ipfbrum. 


Conclufit enim Deus omnes in incre- 
dulitatem, vt omnium mifereatur. 


Ratio generalis ab exxquatione 
omnium hominum cum ludxorum 
' tum 


I 

J 

< 

lo ( 

t 

I 

I 

r 

r 

c 

r 

c 

f 

*0 


io 


40 n 
n 
d 
li 
ti 

f. 

e: 

n 


50 S 
n 

h 

V 

n 

fi 

r; 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


00 (fCl •n 


VI- 

dc- 

det lO 

bo- 

dus 

Ju- 

icf- 

luf- 

Eio- 

iim 

one 

dxi 

pa- 20 
dei. 

clu- 
unt 
: ir- 
?ar- 
llo- 
:tur 
a& 

:cn- 30 

itin 

itin 

c& 

>bis 

cce- 

1U5« 


lla- 

:Iu- 4O 

ali- 

lu- 

lilli 

ant 

am 

(cr- 

ide 

fsir> 

:io- 

Vr, 

po-50 

reu 

sn- 

tiu> 


>ne 

um 

um 


A D r /R 0 H A M O S. 

gcntium,& ab apquitate Dei, qu* cft aequalis omnibus abfque pcrfbnirum refpecau. 

r Ri M V M dicit : Omnes elTc peccatores, quare non eft quod putemus alios alijs ob fuam 
wgnitate praeferendos elFe.D e in DEaffirmat Deum milericordem eflein omnes. Ouarc 
ludaeis nunc contumacibus aliquando relpiciencibus contingere poteii mifericordia. 
Nam cu omnes pariter funtrci,& omnibus aequaliter offertur gratia, quis intercludet lu- 
aris mifcricordif viampNon cll ergo quod glorietur gentilis contra ludjtum.Nam vtriq; 
peccatores funtiNec elt quod ludacus defperct, quod multis peccatis fit implicitus. Nam 
Ocus conclufic omnes fub incredulitate, vt omnium mifercatur. Sed quomodo, inquies, 
condufit Deus omnes fub incredulitate? Vciudexfcrensrentetiamiufiam,non vtincre- 
0 aulitatis effed:or.Hicmulraobieruationedignaoccurrut.P rim vMenim hiclocusapcr- 
te indicat, quod non fit perfonariim acceptio apud Deum.Nam vt omnes fine diferimine 
jei fiintjita in omnes fine diferimine Deus eft mifericors, fcd feruata Euagelij coditione. 
Deinde obferuetur tcftimonium de peccato , cuius rei pionunciantur omnes homines 
naturaliterpropagati. A d h it c confutantur hoc Pauli di<fto iufticiarij, qui putanthomi- 
ttcs fuis operibus cora Deo iuftificari,& confiftere pojfe in iudicio Dei. Praeterea do- 
tcthic locus, quod fummum peccatum fit increduli tas,qux inoboedienti^ erga Deum eft 
mater, vtfides in illum c^mnium virtutum radixexiftk. Postremo, oblcrueturdul- 


«0 


T V a I A.JE. JM U, UCLUr QUI- 

cJlsimaconfolatiojquod Deus non ideo hominem peccati reum peragat, vt eum damnet, 
icdvtmifericordix Iit locus, modo peccator ad prxdicationem Euangelij refipifeat. 


O profunditas. 


Difputationem de vocatione gen- 
tium &rcie(ftioneIudxorum, excla- 


Io 


matione,quxcontinet admirationem &collandationcmfeu gratiarum adione, claudit. 

^^ertinct autem hxc exclamatio eo, vt compefeat humanam Ituhiciam, qux omnes om- 
mum adionum Dei cauflas,facrilege fcrutatur.Nos ergo intra limites verbi cotincamus, 
*tultxq3 rationis indicium in negocijs fidei cotemnamus,in fide & timore Dei ambulan- 
JpSjagentesqj perpetuo gratias Dco,quinosvafa mifericordixeire voluit, & nonabiccir, 
“Cuti magnam mundi partem propter fuam in Deum contumaciam abieccrat. 


O profunditas diuitiarum , & lapien- 
cognitionis Dei. 


Cum admiratione exclamat & ex- 
tollit diuitias cum fapientix tum co- 
gnitionis Dei: qui ex mifericordia 
quidem afliimfit gentes in gratia, iufto vero iudicio contumaces ludxos abiecit.ludxiar- 
hitraban turgentes ob fuam idolomaniam ita abiecftas clTe,vt nulla vnqua ipfis falutis via 
paterct.Noii enim tenebant hanc de Deo cognitione, quod adeo propitius fit,quodetia 
gentes idololatras in gratia recipere velit.Huic hid.vorum iudicio de getibus opponit A- 
poftol» incxhauftas mifcricordix Dei diuitias.Notatautem vox diuitiaru,gratix Deima- 
gnitudinem,quaDeus homines peccatores inuicatad gratiam per Euangelij pradicatio- 
40 nem.Nos ergo quoties tentamur peccari noftri magnitudine, opponamus huic rentatio- 
bonitatem Dci,qiia omnes ad fc confugientes recipit, & filiorum loco habet. Prxterea 
umitiasfapientia opponit iudicio humano de confilio Dei. ludai iudicabantDeiconfi- 
ium efTe,vt tantum nati ex femine Abrahx, haeredes fierent promifsiomXac ita Cq fapien- 
nani Dei exhaufific,nccquicquam fe latere de confilio Dei opinabantur.Sed Paulus pro- 
undiores fapietix Dei diuitias effe affirmat,quam vt eas puluis & cinis aflequatur.Hine 
®rgomonemur,vtnullamfapientiamin rebus falutis noftra, prxter eam qux verbo Dei 
nobis comiTiendata eft fpedemus. Frenum proinde inijeiamus noftris cogitationibus, 
quipci fapicntiam,qux verbo Dei nobis reuelatanon cft,fcriitariprxfumimus. Ad h«c 
. ^V*^‘^coguitioiiis,qua Deus nouit omnia antequam fiant, opponit Apoftolus iudicio 
> ^ *niaginationigentium,qui cum viderentludxosob fuam contumaciam abijci,cxifti- 
njarunteositain finem vfquc abijeiendos, vt nulla ad gratiam via ipfis vnquam pateret. 

*nc monemur, vt non ferutemur qux nobis occulca clfc voluit Dominus, led tantum io 
Voluntate Dei verbo reuelataacquiefcamus. Atque ita Apoftolus cogitationibus homi- 
num vanis & ftultis de vocatione gentium,reic(ftioneIudeoj:um,& eorundem rurfus af. 
umtione opponit hxc tria, In exhauftam cratiam Dei, Infinitam fapientiam,&inenar. 
r^bilcmrcrumfuturaruminDcocognitioncm. 

Quam infcrutabiliafuntiudicia eius, & Hxc ad rniratio indiciorum &via- 

inperueftigabiles vix eius. Domini ^ pertinet , vt retun- 

X- datur 


! I. 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2 ° copy 1 


fef 


i 




i 








iit' 


. C A 


V T 


X I I. 


datur humana ruperbia>vtq^ nihil de Deo inquirere audeamus, niii quod per feripturaf 
nobis reuclatiim eft. Scrutator enim maieftads,vt inquit Salomon, opprimetur a gloria. 
Suntqiiihoc loco iudicia interpretantur, quibus Deusiuftifsimepunit&abijcitcontUT 
maces, ViaS autem Dei, quicquid agit & facit, nifi mauis iudicia & vias idem iignificare, 
videlicet morem Dei in agendo, fua bonitati,iufticif & mifericordia conuenientem, hu- 
manis cogitationibus fine verbo nequaquam perceptibilem. 


Quis enim nouir mentem Domini, aut 
quis confiliarius eius fuit? 


Ratio proximi didi deinferutabi- 
libus confilijs Dei & inperueftigabi- 
libus vijseiufdcm, fumta a remotio- 
ne caultJK.Deus non communieatiuaconfiliacum hominibus. Ergo non mirum eft eius 
confilia efle infcrutabilia,& cius vias im perueftigabiles. Hxq non ad euertendam fidem 
noftram referenda runt,ac fi ignoraremus mentem Domini denoftrafalute,in eum enim 
finem nequaquam dicuntur. Nam Paulus i.Corinch.a.ait, Nos fpiritum qui ex Deo eft 
habemuSjVtfciamusqua aDeodonaufunt nobis, Etpaulopoft: Quis iiouit mentem 
Domini, aut quis inftruxitcumfNos autem Chrifti mentem habemus.Hxc Chrifti mens 
multis verbis indicatur & in vnKicrfali mandaco:ltc in mundum vuiiierfum, & procla- 
mate Euangelium omni creaturae, qui crediderit & baptifatus fuerit, faluus erit,fatis eui^ 
dencer continetur. 


IO 


2 01 


a? 


Nam ex eo,d: per cum, & in ipfum fiint 
omnia. 


Aut quis prior dedit illi, & retribuetur Hac ratione interrogationis fche- 

mate figurata validifsime retunditur 
• • ir * , . . cum opinio meriti, tum praerocati- 

ua nationis. Vtraqj ludaei fupra modum tumcbant.Nam & propter obferuantiam leeis; 

& propter origims fux dignitatem putabant, Deum fibi debitorem elTe, atque ideo ma- 
gnam fibiiniuriam fieri cxiftimarunt, fi fcabicdis reciperentur idololatrae gentes. Veru 
contra cos Apoftolus Deiiufticiam defendit hac ratione: Deus nemini cftobftridusob 
accepta beneficia.Fgitur Nemo iufte conqueri poteft aduerfus ipfum de iniuria fibi fada 
SiergoIudxuscontumaxabqcitur,&gcntiIis verbo Dei oboediens alfumitur, Ille quidc 
ludiciumagnorcatiuftum: hicvcromifcricordiam Dei erga fc depraedicet.Hic proidde >o- 
locus omnia humana merita cuertit, & omnem gloriationem carnis tollir, idque ideo, vt 
infola bonitate Dei acquieftamus. 

AEtIologia qux declarat, cur Deus 
nemini quicquam debeat. A quo- 

qneadminiftranturomnia,&adquemcunqueanq3adpro7rrm^^^^^ 

omn.a ordinantur is fane nemin. quicquam debere conuincitur,immo omne^ cTea „r* 
quicquid habent, lU, debent A Deo autem funt omnia, per Deum omnia adraSan! 
mr,ad Del glwiam illuftrandam omnia merito referri ciebent. Igitur Deus nemini ouic rv 

quam debet. Conticcrcanticaquehumanamcrita. Porro hoediLm Pauli cum adlrca- 
tioncm,tum ad reparationem omnium referendum eft. u itum an crea- 

/ 

IpfigloriainfecuIa,AMEN. ' Claufula continens gratiarum a- 

thefisdiligenterco^itandaeft. Nam Paulus hanc opponk 

na.immo ea deftruit omnem hominum gloriationem , vt merito cum Daniele fateri co- 

ganmrtTibi Domine lufticia, nobis autem confuffofa^ DebeturenimroliDeo boh“ 

tttis,mifericordi* & luftici* gloria. <^arenos, quos ad artemam fuam vocauirelonam 

Jp(umexfideglorificemu5,acineius fincero cultu perfiftamus in finem vfque: qVoTum <o 
omnibus fanaisglonoa donemur immortalitate, ac ita cum illo viuamus beati in ^ 

*terniute,vbifihoDeiDominonoftro lEsvCHRisToconformeserimus. 

C A P V T XII 

DE tertia parte hvivs epistolal 

Jn rmuerftli huiiu EfifitU ftriteba, etimArgummum fiqutnimmtufitum atUgimm, 

; &ofi$n^ 


K 

t 




?0 




fO 


fo 


t< 

c 

ft 

p 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




2« 

:he- 

itur 

ari- 

na- 

cru 

ob 

5>a. 

ide 

Me jo: 
,vt 


;us 

10- 

;n- 

;m 

rx 

n- 

ic- 40 

!a- 


a- 

3- 

i> 

r>> 

■n 50 
li 


A D 


A O M A N O S. 


?0 


Prophetico (f Apoflolico.poU do^rinam pardnefes ad vitam profeSione 
Chrili ratme domnam auditoribusUccommodandameJfe Prophetarum, 

txmfU tradunt. QumUm autem vtta inftitutu ac mo- 
i^hectr Jicimorum^e. 
d* fingulorum moribw in duodecimo capite colligit. DE. 
Mmde »ir/”*T**7**^* i*‘^^‘”>tresfrrmattT VHde cermmijs (j- adiaphoru in decimequartc agit, etfi 
P.ff^ J f<i«P»‘‘nepbu6fierivlitammen. 

jQi'‘”"*»in»utmt,ftdipidti)rum videntur auterts,aifiluutttur. 

Summa Capitis duodecimi. 

iuftificatts hertatur, plurima depriuatu meritus pracepta , aua 
ex dtle^tone Det & proximi, tanquam exfuU proprijs fontibus manant, coaceruans. 

Ordo Spartes C^if it duodecimi. 

^ sJul^ V inftipeates ad efferenda Deeficrificiaddjj preprierum cerperum, 

#»«.(^ m quitus rebus ceUecantur.explicat. D E IN D Ede eerundem facrificie- 
intra no fira vecatienis termines, donaL 

(onti^mur qnnfubfemmunidiUamispracept, 

EXEGESIS CAPITIS DVODECIMI CVM 

^ OBSERVATIONE DOCTRINARVM. 

D H o R T o R igitur VOS fratres, per Par«nc(es orditur a grauiisima ob- 

A miferationcsDci. tcftarionc. Obceftatur enim Roma- 

creditr,,,. nos, immo nos omnes qui Euangelio 

elTe» Dei,fignificans cogitationem mifericordijc D e i debere nobis 

dia in Tr ad vitam Deo placentem tranfigendam. Vt enim nos Deus fua mifericor- 

tam n vicifsim officium noarum cft, vt grati erga Deum Emus, vi- 
te ipfus, quantu quidem id fieri potcit in hac infirmita- 

particula, Igitur, pertinet, ac fi dicat Apoftolus: Cum vos fra- 
Jrmt!? confecutieftis falutem ^ Deo , decet vt grati fitis erga adeo 

Annft J rct.Hxc exhortationis ratio copiofius inculcatur Philippenfibus,vbi 

Ainn • r * nmdo loquitur: Si qua igitur confolatio eft in Chrifto,fi quod folatiu dile- 
&r comunio rpiritiis,fi qu* vifccra & miferationes , implete gaudium meum, 

uifir*»f ^ r??’ de caufia filius Dei redemit nos, vt deleat peccatu mortem, & nos vi- 
ilJerAk *^*^^*niilet,&*ternamiufticiain nobis reftituat, nequaquam decet vt carnis 

indi 1 alijs vici js pietati aduerfantib. 

-Q. §®^n\ :Sed y^t potius pie, iufte &c fbbrie in pratfenti vita viuam®, quo magis magisq; 

^ ^ nem^* pece^ dcftruatur,& nouus homo per Spiritum Chrifii excitetur. Ad huc ergo fi- 
prfcepta pertinct,vt digne tam augufta & fanda vocatione ambu- 
•Hoc illud ad Ephef 4. Adhortor vos,vt digne ambuletis vocatione qua vocati eftis. 


Propofftio parxnetica, cuius ha:C 
eft conftru dio quam monftrantGr*- 
fifl • 


Vtfiftatis corpora vcftra hoftiam viuen- 

em, landam, placentem Deo, rationalem : . - . 

cultum veftrum. articuli : Vt fiftatis rationalem ve- 

ftrahoftiaviii^n, r xi. o i ftr“"'<^“ltu”l>.videlicetcorporave- 

Primvm V j «placente Deo. Vtautemhatcpropofitio redius percipiatur» 
tenendum, quemnam cultum vocet Apoftolus rationale, D e i n d E,qux qua- 

J- 2 lisqjfii; 


'UM 


ifM 

ihli; 


||:^l 

tf ' 


i 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 




«4. - c A P V T X I n 

lisq; (It corporum noftrornm fiftio feu oblatio.TvM, oblationis hitiiis defcriptio & enco- 
mium, CvLTVS itaq-, ad voluntatem Doiexadus &prxftitus, IblusrAtionalis ^ Paulo 
vocatur hac de caufla,quod vbi fapere plus qua oportet homines coeperint, a ratione via- 
que aberrent, Debet itaqj omnis cultus Dei fieri iuxta rationem, fed verbo Dei & fpiritu 
Chrifti edoaam, reformatam, illuminatam, alioqui ratiofibi reliaanequaquaintcliigir, 
quis fit verus coledi Deum modqs.Cum igitu r Paulus requirit rationalem cultu, damnat 
omnes cultus fiulteab hominib^^icxcogitatos. Sicut & ipfe Dominus Efaix tp.Sc Matt.15. 
fiicit, cum inquit: Fruftra me colunt docentes doarinas mandata hominum^ 'Cor po- 
R v M noftrorum oblatio ell,ipla malorum affe<^um mortificatio^ occifio^ qux in vera 
pcenitetiafitaeft.Alluditautem Apofiolus ad veterem facrificandi ritum, quofifti opor- 16 
tebat vidimam ad aram,atqj ideo corporum meminit, etfi totum homine fynecdochic6s 
hoc nomine comprehendit. Vetum vc corpora lacrificicuum veterum cremabatur,& fu- 
mus de facrificijs furfumafcedebatiitafignificaturifto fymbolo, vtnoftrosafFed’' morti- 
ficantes, fpiritum furfumadDeumlcucmus. Descriptio & encomium huius obla- 
tionis eft, quod prxdiccturviua, fanda, &accepta. Viva quidem eft, proptcrfidcm& 
Spiritum l'andu,quo donati funtcrcdentcs.Nam vt membra veteris hominis mortifica^ 
tur,ita nouus homo fpiritu Dei excitatur magis magisq;, atque viuit. Hoc proinde epi- 
theto prxfertur facrificium noftruin mortuis animalium corporibus, qux fub lege offerri 
folitaeranr. S an cr Aprxterea dicitur, quiaaprophanis vfibusfcgregata, fanguineque 
Chrifti mundata, dicatur Deo. Accepta Deo feu beneplacens Deo dicitur, propterfi- ±0 
dem offercntis.ex quo fequitur , & in omni hoftia requiri fidem, & nullam Deo gratam 
eflre,nififidcs Mediatoris prxiuceat, qux verbo Dei nititiir.Hincconcluditunlruffra- glo- 
riari Papiftas de fuo fido & infulfo facrificio,cum & verbo Dei dcftiaiatur,& fale fidfi & 
fpiritualis prudenti* careat.? r>et e re a hic locus aperte teftatur, quod omnes Chriftia- 
ni fint coram Deo facerdotcs.Nam fit tantum facerdotum eft offerre Deo hoftias, eas6ue 
Deo placetes,& mandatur omnibus Chriftianis hoc munus, quis non videt Chriftianos 
faccrdotali dignitate eminercfHuc illud i.Per.i.Et ipfi tanquam viui lapides xdificamini 
domus fpiritualis facerdorium fandum, adoffereildas fpirituales hoftias, bene acceptas 
DeoperlES vmChristvm, ^ 


Expofitioeft. Nam in quibus re- 
bus confirtat oblatio noftri declarat. 
Ponit autem huius oblationis tres 
parces,quarum prima eft, n e accom- 
modemus nos huic feculo, feu potius 


io 


Et ne accommodetis vos feculo huic,fed 
txansformemini nouitate mentis vcftrx, vt 
probetis quae fit voluntas Dei bona, & pla- 
cens, & perfeda. 

. i '?• . nos huic feculo, feu potius 

necotigurcmur praiienti feculo,quantum quidemad mortuaeius opera pertinet fdl po- 
tius yt carnis corruptae & peccati impcrrorenunciemus. S E c V N D A,vt transformemur 
nouitate mentis noftrx,hoc eft, vt mente renouata fpiritu Dei lumos affe.dus congrueres 

cumlegcDciinduanius. Tertia vt probemus qux fi voluntas Dei^ fipe eft vtftudium 

noftrum fu & propofitum conforme voluntatj Dei bonx, placidx &c pcrfedx. irxvtno- a.C 
ftrum propofitum femper fe fiibijciat voluntati Dei.Pertinent igitur epitheta voluntatis ^ 
I^ico,vtdo«amurqualifnam conformitas noftrarum, voluntatum cum Dei voluntate 
«ffedebeat. Observetvr hic definitio oblationis noftri cum fuispartibus, atque adeo 
noux regenerationis: vnde frudus reliqui pietatis tanquam ex fonte manautt • 


Dico enim per gratiam quas data eft 
mihi,omni vcrlanti inter vos, ne lapiat prj^ 
terquam quod oportet lapcre, fcd lapiat 
quo modeftus fit, quemadmodum vnicuiq; 
partitus eft Deus meiifuram fidei. 


Subijeit quafdam formulas feu ex- 
empla mortificandorum affeduum, 
ac primum 7 mKv<zs€s^yiJi.offiwLu/ impu- 
gnans, requirit, vtnemo extra fuam 
vocationem quicquam temere ten- 51 
tet, aut arroganter in alienum offi- 
_ n . . irrumpat, fed maneat quietus in- 

tra^xyocationis terminos, nec arroget fibi dona qu* non habet, fed agnofeat etiam do- 
naDciinalijs.PRo PONIT autem Apoftolus huius prxeepti & certum finem &iuftuin 
modnm.FiNis eft,ytvnufqmfqj fitmodcftus,itavtin omni adione&totavitamode- 
ftiaquxdam &grauitas reluceat. M od vs, quilibet fapiat iuxta men furam fidei, hoc eft 
iuxta donum gratix, quod Deus cuilibet credenti donauerat. Qv/ed am exemplaria 
Orxea habent/x67s-oi. eft,menfuram grati*, id eft, doni gratuito collari. ^ 

Quemad* 


A D 


O M A 

Quemadmodum enim in vno corpore 
membra multa habemus, membra vero 
Omnia non eandem habent adionem: Sic 
multi vnu fumus corpus in Chrifto, mebra 
mutuo alter alterius, Habentes aut dona fe- 
cundum gratiam datam nobis differentia. 


NOS, 12^ 

Similitudine hac pulcerrima de- 
clarat, quam deceat fengulos Chri- 
hianos, qui ciufdem corporis Chri- 
ftimyftici membra funt, coiilidera- 
re, quid fibi pro menfura fidei feu 
gratiae & vocationis conueniat: at- 
que ideo vt locum & officium fuum 
finguli tueatur, & ad incolumitatem 

lo corporis conferuandamrcferantjferuatocuiurq, membri ordine & dignitate. S i- 

^ I L I T V D o autem praefens hoc modoconcludenda eft: Eiufdem corporis membra, fer- 
uato cuiufqj officio &ordine, debent fibi mutuo fcruire,quo totu corpus conferuari pof- 
htincolume. Christiani funt membra eiufdem corporis myftici, quod eft Ecclefia, 
cuius vnicum caput eft Chriftus Dominus. Igitur Chriftiani, feruato cuiufque officio Sc 
ordine,debent fibi inuicem feruirc,qiio Ecclefiaj corpus incolume feruari pofsit. c a t e- 
*• V M huius loci dignitas meretur, vt ipfum alijs feriptur^ locis fiifius declaremus. Ad Cor. 
J 2 .& ad Ephef4..hac eadem fimilitudine Apoftolus vtitur in eodem argumento, ex qui- 
bus locis aliquot colligemus hypothefcs,qu2 hanc Pauli fimilitudinem illuftriorem red- 
dent.P RIMA eft, de nexu & coagmentatione membrorum inter fefe: de quo nexu & co- 
^gmentationead Ephefios ita feribit Apoftolus: Vnum corpus, vnus fpiritus, (cilicctquo 
jn vnu corpus coniiingimur & coagmentamur. Ad Corinthios vero ita: Etenim per vnu 
^iritu nos omnes in vnu corpus baptifati ftim^,fiue lud^i fiue Gr|ci,fiue ferui fiue liberi, 
&omnes vna potione potauimus in vnum fpiritum. Hic Paulus Spiritu faniftuautorem 
facit, quod cum Chrifto vnum corpus fiamus nwfticum. atqj adeo quod in vnius Chrifti 
corpus coalefcamus.Huius coagmentationis efficacia (ymbola funt fidelibus, Baptifmus 
Domini:Quicunq5 enim baptifati fumus,Chriftu induimus.Na vtin baptifmo 
fpiritu regeneramur: ita in coena dicimur Domino incorporari. Na cum dicit Apoftolus, 
omnes eandem potione potafTe in vnum fpiritu, declarat vno viuifico fanguinis Domini 
potu participes nos fieri fpiritus Chrifti,quipcromnia mebra permeas, fingula vinificar, 
rcdditqj fuis funeftionibus idonea. Ex his colligamus coagmetationis noftri inter nos in 
* ® eode corpore myftico cauftas eflfe, Spiritu Chrifti, Baptifmum,& Coena Domini, per qu* 
Chrifto primum capiti coiungimur.Deinde internos fpiritu coagmentamur & coalefci- 
mus,modo alioqui vere fumus quod audimus, hoc eft, Chriftiani, Hanc coniun<ftionem 
locoru diftantia & corporum nequaquam impedit, quia myftica & fpiritualis eft. D £ i n- 
o E ex Pauli verbis colligitur & hfc hypothefis,quod vita membrorum fit ide fpiritus, qui 
diftribuit lingulis prout vult. Tertio, quod diftintfta fint & elTe debeant officia & gras. 
dus in Eccleua,ficuti membrorum diuerforum in eodem corpore.Hinc eft quod alios co- 
ftituatin Ecclefia A poftolos, alios Prophetas,alios Paftores, alios Do<ftorcs,&c. Huc dona 
fanationum,gubernatorcs, genera linguarum,& alia quf Apoftolus ad Corinth. enume- 
ratjpcrtinent. Qjarto, Hxc fimilitudo monet, vtfingulamembraftrenue fuum fa- 
ciant officium,qu 3 eque fuo loco iuxta donum gratiae, qj i n t o monet hxc fimilitudo, vt 
membrorum diuerfitas non fit occafio difsidiorum & odiorum,fed potius vinculum ne- 
ccfsitudinis & fandt* concordiae. Sexto monethxc fimilitudo, vt ad totius corporis 
commodum,conferuatione & vfum fuasfuniftioncs membra confcrant.Etfi enim aliud 
manus, aliud pedis,aliud oculorum,aliud aurium eft officium, ad eiufdem tamen corpo- 
ris incolumitatem omnia referenda funt. SEPTiMomonethacefimilitudo, vtmutuis 
afficiamur & commodis &incommodis.HincPaulus:itaq; fi patitur vnum membrum, 
fimul dolent omnia membra, fiue honore afficitur vnum membrum, cogratulantur om- 
J^iamembra. Postremo monet haec fimilitudo, vtgloriofum huius Chrifti corporis 
membraefTcqualiacunq;putemus,cogitemusq3 communia corporis bona eo pertinere, 

5 ^ vt concordiam 8 c amicitia inter nos alamus. Hinc Paulus, Vnum eft corpus,vn us eft fpi- 
ritus,ficut Sevocati eftis in vnam fpem vocationis vcftrx, vnus Dominus, vnafides,vnu 
baptifma,vnus Deus & Pater omnium, qui eft fuper omnia (in totam Ecclefiam fummii 
renens imperium)& per omnia(prouidentiafua omnia Eccleii* membra latcper orbem 
n*fpcrfa complc<ftens)& in omnibus vobis(nos in Chrifto coniungens.) 


40 


A 





. I '.I 

; ^ ; i;i 


r 


Siue prophetiam, iuxta analogiam ft- Diftributio eft donorum quibus 
la dei. membra myftici corporis Chrifti do- 

nata luntin mutuam aedificationem: 
ac pnmo loco ponit Ecclefiafticas fun Aioncs> ne[lc prophetiam & diaconiam, quae fum- 
** L 3 mum 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 






■ J 






t26 


V T 


X t u 


mum locum in Ecclefia obtInent.Defe< 5 tus orationis cx ruperioribus hoc modo rcfarCiC- 
tunSiue prophetiam(fcilicet quis habeat)iuxta analogiam fidei(rcilicet ea vtatur feu eam 
habeat.) Eft autem prophetia donum vel prxuidcndi futura, vel interpretandi feriptura. 
Neque dubium eft quin hoc polteriori fignificato propheti^ vocabulum hic a Paulo acci- 
piatur, quod indicat modus prophetix quem fubiungit: iuxta analogiam fidei. Vult au- 
tem Apoftolus prophetiam fieri iuxta analogiam fidei, hoc eft, confentire cum fidei feu 
religionis Chrillianx primis axiomatis, qux axiomata in articulos fymboli Apoftolici 
brcuitercogelUrunt.HicmonenturDoAoreSjVtnondifcedantapaiao Dcicum Lcuitis 
inito, quod eft annunciare verbum ex ore Dei, cauereque ne humanas dodrinas in lo- 
cum verbi Dei fubftituant,& auditoribus obtrudant. j q 


Siiic minifterium, in miniftmndo, fi- 
uc qui docet, in dodrina. 


Hifcc verbis nihil aliud vult Pau- 
lus, quam vt finguli fui officij finem 
. 0 ^e<ftcnt. Qui ergo Diaconum bono- 
rum Ecclcfix agit, fit fedulus in eo officio: &qui prouinciam docendi fu fcepit, hunefibi 
proponat finem,vt cocum fc illi rei accommodet. 

Siue qui exhortatur, in exhortatione. Tanta eft hominum ofeitantia, 

etiam in negocio proprixialutis, vt 

nififtimulis exhortationum &obiurgationum infligentur, dodrina maneat inefficax. 2O 
Admoneantur igitur hoc loco verbi prxconcs,vtnon folum cogitentofficiumfuumefle, 
qux reda funt docere, verumetiam vtdodrinam auditoribus accommodent, quod fit, 
dum Chrifti, Prophetarum & Apoftolorum exemplo, ea qu« docuerunt exhortando vc- 
luti inftillcnt,& varios affeduum motus excitent. 

Qui diftribuit,in fimplicitate. Hoc ad Diaconos pertinet, quo- 

rum officium eft clemofynas Eccle- 
fixdiftribuere egentibus, idquein fimplicitate, hoc eft, fine corruptione affeduum, fiuc 
perfonarum refpedu. 

Qui praeeft, cum diligentia. Hoc membrum pertinere videtur 

ad eum ordinem presbyterorum, qui 

externa Ecclcfix politiam regebant, ac difciplinx cuftodes erant, de quib.i.ad Timoth. 


30 


Qui mifcrctur,cum hilaritate. 


Eum intelligit hoc loco Apofto- 
. , • •1 ^ t ^ curandis pauperibus erat de- 

ftinatus, vt fere tum temporis vidux.Quod autc hoc latius no accipio, in caufia eft,quod 
Paulus adhuc agat de fundionibus Ecdcfiafticis , quarum aliquot genera hic recenfuit 
Quod autem requirat hilaritate in hoc officij genere, ideo fit, quia huiusmodi officia fx- 
pe magnas molcftias habcnt,cum propter importunitate eorum qui iuuari cupiunt, tum 4O 
propter alias cauflas.Requim ergo Apoftolus, vt qui huiufmodi muneri prxfedi funt,ita 
animos componat fuos, vt femper officium cum quada animi hilaritate facere videatur. 

Diledio fit minime fimulata. Hadenus de fundionibus Ecclc- 

. > ji n- ^ fiafticis: nunc de communibus offi- 

cijs adurus aulpiciatur a dilcdione, a qua reliqua omnia officia manat.Diledioncm ita- 
que tanquam caput (eu fontem communium officiorum primo loco requirit, hanenon 
vultcfle fucatam,rcd fin ceram a pio corde profedam. 

Sitis auerfantes malum, adhaerentes Dikdionis effeda funt, malicio- 50 
bono. fum ftudium excludere,& officiofam 

benignitate compledi, quotiescum 
proximo agendum eft. Vult igitur Apoftolus, vt nemini noceamus, fed potius vt omnes, 
quantum quidem in nobis eft,candide & benigne iuuemus. 

Fratcrnacaritateadvosmutuoaman- Vnde diledio, erga quos exerce- 
dospropcnfi. ri, & qualis efie debeat, explicat. 

1 j _ P ^ ^ ^ ^ ^ enim venire nobis in men- 

tem debet, quod nos omnes fimus in Chriftofratres, quod Deus pater caros nos habe- 
at in 


a 

r 

f 

lo c 
r 
h 

<1 

T 

a 

u 

c 


ao 


U 


a< 


re 

3 0 ce 


di 

lu 


tu 
40 cu 


Pu 

cai 


mi 


cai 


qu; 

tur 

pra 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


lO 


30 


vtnon ftcusatauepuMi hanccaritarem ergo nos mutuo exerceamus : Tvm 

Pleaamur! ^ ftorgacompleauntur.nos inuicem com^ 

norcalij alios pracucnicntcs. Hocquoquedileftioniseft ingeni. 

*gnofcatac veneretur Snnfiuif^pmrrAe,., r qnoddona Dei in alijs libenter 

rarcdeceat. Prima eftimaan n ‘ ^ ‘ fe inuicem hono- 
ftiano reparatur indief primum, & iam in Chri- 

‘OotnauitLiellam oTorte^vrea /jf r”^^ Nam ob dona, quibus Deus 

modi donis ornati ® ’ reuerenter eos complebamur, qui huiuf- 

honorarevoxleoi«n«^„^^'^ '*’'^?“°“'®”“°^.'minentia.Hincfit,quod parentes 
^UO dignitatis gfadu "^^”^^^?/y*^^cdochic6s concinentur omnes, qui in aii, 

*J')s exteras offid?e n,“*‘^*r ^ «uerentia: exhibitio, qusfitgeftii corporis j & 

animi afFe^ftin’? o conjuctudineac more Rcipub.in qua viuicur.I n te jin v seft in- 
^Xccllentia animari honoramus, in quibus vel dona De* 

cilentiaanimaduertimus,velquosDcusinemincntioridignitansconftituitgra^^^^^^ 

• non pigri. Hoccft,alijproalijsfolicitiefto- 

l<uate,feu quilibet maaiirtrtitvi A j- • r mutuo alter alterius onera fiib- 

^uitBWnarSLsSreS^^^ 

Tempori fermentes* Hoc eft,occafiones nolite ncglige- 

, quod in omni ofScio clritatis, quo™ pro^mo prTft^^^^ deb*™“''’ ''!? 

& communionis nolite obliuifcijhumfmodi enim racrificijsplacecur Deo. 


Spe gaudentes, 
^uciam 


Quia vcplurimum pij premuntur 
in hoc mundo cruce, opponit cruci fi- 




tribulationibus patientes. 


Effedtus eft fuperioris pracceptf* 


Spiritu feruentes. 

PugnaaduerruscuDiditat«r,..,:c.*,f • • excitantes , vt ?« ardem 
*«mne,incanStcu«fbs^o^^ 

^ "“'‘“'^“'"qsmotibuscongruentibuscumlege&voluntateDei. 

In orationcperleuerantes. 


_ Hoc eft,indies magis magis^j (pi- 
rimm excitantes , vt ht ardentior ia 
inuo- 


Ac fi dicat : Etiamfi mox non yf. 


fandorum 


communi- 


gentes 


Requirit liberalitatem erga indU 
tes nratres. 


Hoipitalitatcmfebantcs. Species quadam eft fuperioris pr** 


u externum opu$ 
4 pr*ftar| 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 



: - I 7 


V T 


praftari nonpofsit. Nam ?/Ao| 4 r/<t proprie affeduscft,quo amanter complebimur hofpi- 
tesjcos confolamur,ac noftris confilijs recreamus. Hofpites enim &: cxulcs pauperiores, 
non folum opus habent corporum rcfebione,vcrumetiam animorum confolationc,nc 
exilio fradijconfefsioncm abijeiant. 


Benedicite ijs qui vos perfequuntur, be- 
nedicite & non malum imprecemini. 


Benedicere phrafi Hebraica cft be- 
ne precari , & beneficia in aliquem 
conferre. Vult ergo Apoftolus , vt ijs, 
qui nos perfequuntur, precemur faniorem mentem, vt & ipfi tandem ad Deum conuer- 
tantur. £ft autem hoc loco difeernendum inter hoftes Dei,.& noftros priuatos inimicos. 
Hoftibus Oei optare quidem oportet conuerfionem ad Deum, vtexhoftibus amici, im- 
mo fili) fiant. Verum fi conuerti recufauerint,cumDauidc ipfis confufionem precabi* 
mur, ac iudicium Dei contra ipfbs non tacebimus. Hoc etiam Chrifti fabo confirmatur, 
qui & Herodem vulpem, & Pnarifxos parietes dealbatos appellauit. & Paulus ad Galatas 
ait: Si quis aliud Euangelium docuerit, fitanathema. Porrd geminatio eo pertinet, vt 
feiamus hoc officium feno a nobis requiri. 


lO 


Gaudete cum gaudentibus, & ficte cum 
flentibus. 


Qualis ffVfjLTmQnA Chriflianorum 
effe debeat, hac docetur hypothefi. Vt 
enim membra mutuis bonis & malis jO 
afficiuntur : ita membra corporis Chrifli myftici erga fe mutuo affebaelfe debent, vt re- 
bus aliorum prorperiscongratulcmur,& contra, aduerfistriftemur. 


Mutuo alij in alios fenfu afFebi. 


Non arroganter de vobis fentientes. 


Hoc eft, fitis concordes & vnani- 
mes inter vos. 


Hoceft,Etiamfiquis inter vos ma- 
ioribus videatur donis excellere, non 
propterea alios fuperbe,tanquam exalto defpiciat,neq 3 fibiafferibatquod Dei cft. Quid 
habes,inquit Apoftolus,quodiionaccepifti.^ VultergoApoftolus omnem ambitionem 3 ^ 
& arrogantiam a Chriftianis peboribus exulare. Kinil enim magis feindit concordiam 
atque ambitio. Huc illud : Inter fuperbos femper iurgia. 


Sed humilibus vos accommodantes. 

qu X ori tur ex vera n oftri cogni tion e. 

Ne fitis prudentes apud vofmetipfbs. 


Antithefis eftfupcrioris prxeepti. 
Requirit enim veram humilitatem. 


Hoceft,ne veftro iudicio fapiatls 
nimium, ac fi no indigeretis aliorum 
confili)s,hocprxceptum habetur Prouerb.j. Ne fis fapiens in oculis tuis. Eft autem fons 
arrogantix,fux folcrtix ac iudicio plus fatis tribuere, ac proprix prudentix opinione tur- ^ 
gere. Verum cum ideo rationem &fermonem Deus hominibus tribuit, vtalij aliorum 
iudicia & confilia audiant, vere prudentis cft ifta media amplebi , atquealioruiri iudicia 
&fentcntias audire. 

:r.i : r ■ ■ . r 

Nemini malum pro malo rependentes. Hjc non loquitur de vindiba.nam 

de ea paul6 poft aburus eft, Sed mo- 
net ne par pari referamus,fi quid officium aliquando nobis denegatum fuit.hlc non vult 
Apoftolus,vt par pari referamus, fed potius vt perinde faciamus,acfi aliorum beneficijs 
prouocati eflemus. ^i ergo aliquando tibi mutuum negauit, illiipfi indigenti opem fc- q 
res immemor olim tibi negati officij. ^ 

lubetvtinprimis attenti ScTolicici 
fimus, vtvita noftra bene &honefte 
inftituatur , ne quis habeat quod in 

Msmentoculpariporsit,hoccft,vtPauIusalibiloquitur,vtfimusA-oc/o^7rc/,&vtChri- 


Pracuidentes bona cum omnibusho-' 
minibus. 

nobis ...... 

r>Lux noftra luceat coram homini bus>vtgiurin 

vult nos efie typos aliorum in fide & in c6nuerfionc. 


Si fieri poteft, quantum cft in vobis, 


Requirit Apoftolus vt pacifice cum 
cum 


1 

1 

loi 

l 

fi 

r 

ti 

V 


C 

20 a: 

l 


3.0 


n 

fii 


40 


5 0 

cet 

pm 

a4 

Sj 

«4J 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


rum 
I. Vc 
nalis 20 
ftrc- 


5 ma- 
non 
^id 
nem 3^ 
iiam 


epti. 

cem> 

natis 

rum 

fbtis 

:tuf— 

rum 

iicia 

nanri 

mo- 

vult 

Rci;s 

nfC' 


5^ 


cum 

:uin 


ad h o m 

cum omnibus hominibus pace habentes. 


anos» 




Pernos ftet, quo minus pacidee viuatur. 


aliis^hominibus viuamus, quantum 
j_. in nobis eft. Namcuminbac 
monet vt demus operam, ne 


fcdHr.r!?i°“ vicifeentes dilcai, VindiAam prohibet, fed priuatim, 

aatciocumiras, Saiptumertenim,Mi- *dquod antithefis oftendit, Sed dato 
1 vindidla , & ego rependam, dicit Domi- ^?^“^'*'*>^dcft,poenscDci vindican- 

> nunc per ordinarium masilira- 


lonus. 


non punit “ magiftraturo.aut alioqiii punienti per me, quos ma; 

tfibuat Cffn^r ^ "n’’" adimat lus vindicandi, ac h'bi folnllud at- 


Si igitur efurit inimicus tuus, ciba eum, 
uiitit,da ei potum. 


Dixit non reddendum malum pro 
malo, nec vindieJiam quaerendam efTc, 


Hoceni m fi feceris, carbones ignis coa- 
^'cruabisin caput eius. 


000“^ benefacere inimico , cibando eum 

iumfif A n ° ^^^^*fsimum,ita fanAiftimum eft vicrorix gen us.Po 
po olus ex 2 j. capite Proucrbiorum,cum fcquenti ratione. 

Ratio k fi:u(ftu benefici/ inimico 
prxftiti. Hoc Salomonis xnigmate 

3 ^ ‘ln«dL«ftZArvin"ia* proprixeonfeienti*, quod ianepars 

Nevincarisafflalo,fcdyinceinbono Hoceft.bonitate&innocenti vin- 

cerc tuos hoftes conare :quod fanevi- 


40 


Jo 


C A P V T XIII. 

Summa Capitis deesmitertij. 

Ordo ^ partes Capitis decimitertij. 

Ac P R V v ^ moribus priua^rum egit, hic autem poUricam vitam inJfU 

^utdjtnvuhs /1 analogo agit officio : vnde ad communia defcendensy do^ 

Pf^fitatem hortatur r* cautatv lege. Tvu ad vtta innocentiam , & morum 

^^P^aftandam quarum prima exhortationem 

^ 'ii t>Ky exhortatio ITvjTA® vbi& officium magiftratus perffiicue traditur. 

« mtrum vt qutlibet apud fe tnnocentta & puntatt vtta ftudeat, ^ 

1 ®^EGESIS decimitextii capitis 

CVM OBSEKV&TIONE O O C T E I N A E V M. 

Omnis 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 






C A > V T 


P FTo p 0 s r T 1 0 prifrt» partis hdiui 


capitis, praecipiens oboedientiam erga 
‘ “ scft; 


^ MNIS anima potcftatibus fuper- 

eminentibus fubicdaefto. , , . 

magillratumciuilcm, cuius fenfuse 

Quilibet homo fuo magiftratui fubiedus cfto. P o r ro in hac propoiitione quatuor fpe- 
^ndx funt circumflantia. Prim A,quifnam obligetur hoc pracepto. S e c v n d a, quid 
pracipiac, nempe fubiciftionem. Tert i A,cuinam illa fubiecaio debeatur. Qvarta, 
caurafubic^lionis. Prim Aindicaturhifce verbis; Omnisanima. Etfi autem anima fy- 
nccdochic6s pro homineaccipitur,hk tamen non caret emphafi tropus. Vult enim A- 
potlolus omnem hominem cuiusque fuerit conditionis & flatus obligatum efTc hac lege» 
Vnde Chryfoflomus hunc locum explanans ait; Quod hac omnibus pracipiantur, non i O 
folum fecularibus , fed etiam facerdotibus & Monachis , declarat exordium cum dicat: 
Omnis anima, fiue Apoflolus,fiue EuangelifiajfiUe Propheta,fiue quifquis fueris. Neque 
enim fubiec^io pietate euertit. Hac ergo circumflantia ex diametro pugnat cum immu- 
nitate, quam fibi facrilegc arripiunt Papilla. Papa enim hoc Pauli praceptum impi^ii- 
uertit. Nam cum ille iubetur voce Apofloli vt magiftratui ciuili fit fubiedus, is contra,fe 
fupra omnem magiftratum extollit, fe Chrifti vicarium in terris mendaciter appellitans. 

S EC V N D A circumflantia, eft de fubiedione qua magiftratui debetur,qna duo potifsimu 
continet, reuerentiam & oboedientiam non pugnantem cum lege Dei.T e rt i a circum- 
flantia eft, quod h^cfiibicAio debeatur potcftati, hoc eft, magiftratui, qui ip nos ius & do- 
minium habet. Nam poteftas eft autori tate & iure pradita. Q^v a rt a circumftan- 2 O 

tia,caufam fubieiftionis indicat, qua caufa voce va^«;^K(ra«fignificatur, Quilibet enim 
ideo magiftratui fubijci debet, quia magiftratus in fuperiori gradu collocatus eft.Signifi- 
catur ergo hic relatio mutua fuperioris & inferioris. Vnde & hoc confequitur, quod non 
alieno, fed noftro magiftratui debeamus fubiedionem. 

Non enim eft poteftas, nifi a Deo. Ratio propofitionis acaufacffick 

ente fumta. Dcusconftituit potefta- 
tem. Igitur poteftati fubiecftum efTe oportet. Hic diftinguendum eft inter Rem & perfo- 
nas. Re s videlicet poteftas ipfa, hoc eft, magiftratus eft, qui Deum autorem habet. Verum 
PERSONA rem hanc haud raro fuo vicio contaminant, vt Achab, Nero, lulianus, & mul- 3 O 
ti alij, quibus Elias, Efaias,Eliz2us & Paul us nequaquam obtemperare debuerunt in i js, 
qux impie contra Deum prxeeperunt, fed in externis rebus & politicis ofHcijs oboedien- 
tiam prxftitcrunt. 


enim funtpoteftates,^Deo ordi- 
natas funt. 


Expolitio eft. Modum enim quo 
Magiftratus a Deo eft, declarat; nimi- 
rumquod lTtdii|ina quaedam ordina 
tioj&fimulrefpondecobledioni illorum, qui opinabantur magiftratum tanquam ma- 
lum pcen* a Deo efTc, & non cfTc ordinationem Deo placentem. PoRRocum dicat A- 
poftolus poteftatcm ordinationem Dei cfTe,tria docet. P r i m v m, quod i us ipfu m magi - 4 0 
liratus a Deo fic. DEiNDE,quodhuiusj)otcftatis diftributio6c DcoquoqjficaA 

fcribcndajVtfciamus etiam extremis & infimis ordinibus parendum cfTc, TvM,quod 
qux iuri & poteftati connexa funt,a Deoquoo; autorcproficifcantur,vt funt omnia vin- 
cula humanx focietatis, leges, inftituta, difciplina, confuetudines prudentum autoritate 
approbatx,iudicia,contradus,artificia,ftudia,breuiter omnia qux faciunt ad conferuan- 
dos & orandos flatus ^ Deo approbatos & ordinacos.H^c omnia re Ae ad Deum au torem 
retuleris, donec ^ lege naturx feu Decalogi difientire non deprehendanturquod cum fit, 
non Dei ordinationi, fed malitix& diabolorum & hominum alTcribenda funt. Quare ' 
ftigienda funt,vcqux turbant & contaminant ordinationem diuinam. 


Itaq; quifquis refiftit poteftati,Dei ordi- 
nationi rdiftit. - n ‘ . -—0- 

ilratus eft ordinatio Dci.Ergo qui ma- 
giftratui refiftit, Dei ordinationi refiftit. Sed cum hoc nemini liceat faccrc,Scquitur magi- 
llratui paren du m efTc. 


Illatio S jE c V K D I argumenti a par- 
te definitionis pofitx fiimti. Magi- 


$0 


Qui autem refiftunt,fibijpfis iudicium 
accipient. 


Te R T r V M argumentum ^ ne- 
ccfsitate vitandx poenae fumtum, & 
loco totius argumenti folapropofitio 
ponitur 


lo 

t 

c 

n 

n 

ii 

ti 

i Ti 


di 

at 


3o 


fri 

nc 

fta 


ad 


qu 

1-0 bii 


pr« 

tia 

UCl 

obi 
dia 
fcit 
5 0 ob( 


Dc 

CUI 

dui 

Dei 

luf 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


i!ui 

1 

uid 

TA, 

Ty. 
l A- 

lOQ lO 

cat:; 

que 

nu-‘ 

in- 

a,fe 

ms. 

imu 

im- 

do- 

;an- zO 
lim 
lifi- 
lon 


ficu 

fta- 

rfo- 

um 

lul- 3 0 
ijs, 

!cn- 


^uo 

mi- 

na^ 

Tia- 

rA- 

igi~ 40 

lod 

in- 

rate 

an- 

cm 

fit, 

are 


5^ 


ar- 

gi- 

na<» 

igi- 


ic- 

& 

tio 

cur 


10 


^ ^ O M A H O f, 

narpft^ reflftunmagiftratui,(ibijpfis iudicium accipient, hoc e(! accerfent fibi pce. 

Cire P«ere potius.quo poenam vitet.Iudicium hoc loco fignifi. 

poenam, qux fcntcncia magiftratus reo infertur, ea qux mox fcquuntur docebuL. 

Principes enim nonfiint terrori bonis 
operi bus,(ed malis. 

>udiciiim,hoc eft, poenam fibi accerfit. 

Vis autem non timere poteftatem, quod 
bonum eft facito , & habebis laudem ab 
ea. 


Propofitionis proximi argumen- 
ti probatio eft. Principes puniunt 
male agentes. Ergo , Qui illis rcflftit, 

Qjr A RTVM argumentum ab vti- 
Ii funitum. Bene agentes laudem fe- 
runt a magillratu, cantum abeft, vt 
magiftratus bene agentibus fit terro- 


ri •/! .1 , . magniratus oene agentibus lit cerro- 

ma^ Loquiturautemhicdenjtiuo 

illi,ik j“* • "’*g>ft«‘«conft'tuitf»pe aberrant: tamen 

ex quo fiet, vt ex ea parte no fin t bene agen. 
Derlen ■ = Atfi pietatis nomine te 

* 3 ra evemir^ magiftratum.nec cedas illi , fed Deo potius obtempe- 

fim crucem , & expeftando glorio- 

Dci enim minifter eft tibi in bonum. Ratio, cnrteAe faciens non debe- 

SLmi Irb "" * » fi"* magiftratus! ^ M^giSs eft m7ni^^^^ 

>b eo expSe7;LT °‘>«"'P*>-">non metueie magifttatum/ed pr«m ium potius 

Sivero male feceris time, Nonenim Qvintvm argumentum a pee- 
rruitra gladium geftat. na, inquam incurrit qui magiftratui 

nnnrsU* non obtemperat. Magiftratus punit 

nari M Antecedens|robatadefti- 

• Magiftratus gcftat gladium. Ergo cum ftrin^t in contumaces & rebelles. 


30 


A fine magiftratus fcu proprio pro- 
bae, magiftratnm timori efle malea- 


I^cienim miniflcrcft, vindex in iram 

^ uerfus eum qui male agit oac, magntratnm timon elie malea- 


haquencceffe eft fubijci, non fblum 
propter iram, fed etiam propter confeien- 
tiam. 


Conclufio eft proximi argumenn, 
cuiattexic Sextvm argumentum,^ 
necefsirate oboedientis. Peccarum 
quo confeientia fitrea & vaftactir , ca- 


uendiimssft T- I- /1 . . - quoconicientiahtn 

Igitur cauenda,& magiftratui 
dia&aHi, U erga magiftratum non fierem me- 

feiemi.^ hominis confcieiitiam obliget. Qriarc qui con- 

obcedienr;r^*^^ feruare cupit, nondetre<ftet magiftratus imperium, modo cum 

^«icntia,qux Deo debetur, ftarcpofsic. 


hoc enim &vedigaliafoluite, 


Hacftenus iuftacoftrmationepro- 
batum eft, quod magiftratui fubieaa 
efleoporteat omnem homine : Nunc 
duplici ateiim.n. u n ,»utem eidem vedigaliaelTeToluenda, 

Oei, hoc e^ l.Ki- efficiente fumitur. Principes funt 

"'gociatraVent 

Igiturveaiga- 

pendenda. AtTEKVMa fine magiftratus fumitur: Magiftratusmagnum 

pondui 


I3S 


C A 


V . T 


X 1 1 1. 


pondus fuftinctjcum oppugnando malos, tum defendendo bonos, Itaque ve^*galia illfs 
folui debent. 1 n hoc ipfum , hoc eft , vt malos oppugnent & bonos tueantur , 
fotuuTSf, in hoc incumbentes, inuidlafcilicet quadam dcdiuina fortitudine, vt Deo fidem 
fuam in officio libi commiflam approbent. 


Reddite igitur omnibus debita, cui tri- 
butum, tributum : cui Jvedigal, vedigal : cui 
timorem , timorem : cui honorem , hono- 


rem. 


Illatio generis, quod moxin cer- 
tas fpecies diuidit. Reddite omnibus 
debita, hoc eft, cuiq; quod ipfi debe- 
tur, Et loquitur hic de ijs debitis, qu* 
ciuili obligatione debentur.Ponit au- 1 ^ 
tem hic quatuor Ipecies eorum quae poteftatibus debentur,qux funt tributum , Vedigal, 
Timor, Honor.quorum duo prima, tributum & vecftigal hoc modo differunt. Tributum 
Graece eft, quod vimim imponitur, & pro cenlus ratione penditur. Ve<ftigalver6 

Graece lihQ' vt funt portoria, & quae pro inuedis aut exportatis mercibus perfoluuntur. 
Praeterea, vt timor Hebraeorum more pro oboedientia exanimo proficifeente capitur : ita 
honor pro reuerentiafincera & voluntaria, qux magiftratui debetur,accipitur. 


Nemini quicquam debeatis, nifi hoc 
vtalij alios diligatis. 


In prima huius capitis parte offi- 
cium Chriftianorum erga magiftra- 
tum docuit, quod fub quarto praecc- 20 
pto continetur. Hic tranfitex hypothefi ad genus, qualenam fit Chriftianorum officium 
erga omnes oftendcns,fimul ad illud ipfum exhortans. Principio autem duplicis debiti 
meminit, quorum Vn v m foluere,vt nihil debeant, Chriftianorum cft.A l x e r v m, perpe- 
tuo quidem foluere ftudebunt,quod tamen nunquam perfolueiu ita, quin debitores ad- 
hucraaneant.PRivsilluddebeturciuili obligatione. Eft autem ciuilis obligatio, quan- 
do ciuilibus legibus aliquisad roliiendii9bftriauseftita,vtmagiftratuscogercpofsit& 
punire legibus non foIuentem.Cum ergo Paulus dicit : Nihil cuiquam debeatis, vult nos 
feruare leges contra<ftu5,& non defrauderc alios in ciuilibus officijs.Cum autem hoc de- 
bitum Paulus viiltnos foIuere,fatis fignificat rerum diftindiones iuris diuini elTc;quem- 
admodum&reptimumprxceptum,non furtum facies, manifefte docet. PosterivsI^ 
debetur obligatione naturali. Eftautemobligationaturalis,quanarura obligati fumus 
ordine diuino,ad perpetuam dilcAionem. Hac obligatione debemus multa officia non 



Eteftobferuandum, quod Paulus exhortaturus ad communia officia caput fummuin 
Decalogi de dilecftione proponat, ex qua reliqua officia omnia manant. 


Nam qui diligit alterum, legem implc- 


uit. 


Probat omnia Officia alijs deb*ta 
|n diledione includi. Loquitur au- 4? 
. . ^ - « . - ^ hic de officijs erga proximos in 

hac vita,ficuti & ipfa propofitio & enumeratio mox fcquens oftendit. C^are perperam 

hunc locum Papiftx contra totam fuperioremdoarinam, de gratuita iuftificationc tor- 
quent. Neq; enim PauusdicitquenquamhancIcgemprxftitiffe,rcdtanquamcaputof- 
ficiorummutuorumdileaionemftatuitj&fubcoditioneloqujtur. Quare legis vocabu- 
lum hoc loco ad fecundam folummodo tabulam reftringcndum eft. 

Siquidem illud, non moechaberis , non AEtiologia per enumerationem 
oeddes, non furaberis, non dices &lfum partiumlcgis,&poffuntfingulxpar- 
teftimonium,nonconcupifccs. Etfiquod en thymematice concludi per locu 
aliud eft mandatum, in hoc fermonefum- •‘/«puguantibusjhocpaao: Quidi- 

co„p„hc„dlr»,. Di,lg« p,o^. XSffiST.tSr 

mum tuum ficut teiprum. rum maculare, alterius caftitatem vi- 

: olare» &confcientiam vaftare. Qui 

diligit proximum non occidit.Proficifcitur enim occifio proximi ex odio aduerfus illum 
quod manifefte & ex diametro cum dile^ionc pugnat. Qui diligit proximu non furatur. 
Quia proximum damno & doloreafficcre caritati repugnat. Qui diligit proximu,neq ua- 
quam dicit contra ipfum falfum teftimonium,quia illud fimiliter ex odio profici Icitur, & 

tendit 


lo 


^20 , 


30 , 


40 ci 


Xi 

50 


bi 

in 

h 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


a illfs 
idein 


1 ccr- 

libus 

lebe- 

,qux 

it au - 1 ® 

«gal, 

Itum 

vero 

ntur. 

r :ita 


loffi. 

iftra- 

rxee- 20 

:ium 

ebiti 

:rpc- 

sad- 


ad Romano^. 

Soni ornv“* diligitproximum.„on concupifcitrcilicetr« proximf 

PoTro n ^ compendium tZTJ ,T 

tur Peo^imo malum non opera- Partes poficas in dileaione indu- 

jQ * mento a negato genere 

P . Wi^ccnim omnia mala funt,& dum perpctranturproximuslxditur. * 

Confummatioitaq; legis cft caritas/ ConcIulTo eflex proxima enumc- 

conclnffrs • j 1 1 , ratione colleAa, nec aliud vult h re 

Vtinomn’k^ ^ Quaremonemur 

omnib. ofHcjs in hac vica da«aione ex fide tanqua reguliintueam^r ac requamu!-! 

^20 Exhortationem ad vita: innocen- 

aiamiitnosafomnocxpergifd. *;»m «texit, fumti ratione a tempo. 


Nunc enim propius nos efl: (alus, quam 
cuin credidimus. 


Ratio a temporis collatione. Olirrr, 

nondum exhibito ChriAo 5 remotius 
jIIo exhibifrs iJr ji* t? I* ■ . ^ i^^us efle, At nunc 

kancocSnSSaXs.^*”®*^ 

Noxpr®terijt, dksautemaducnir. Allegorici idem repetit, qfio’a paul 

VJsssasaga^-s: 


die compofitc-ambul^- 


,Vt modeAi homines interdru 

uent, ne quid indc/corum appareat ili 

' . ■ MtO 


comcflrationibus,&';cbrietati- 

aj-i^u^ia” lafciuijs, nonin lite 


Qu*dam tenebrarum opera, ext 
emph gratia, qua:vult nos fugere A- 
. . . poftolus, enumerat. PercomelTatid. 

mtelb’git,»,;„Q^ -ia* . „ (j iim f'*® coputuia lalciua & immoderata 

tebatur,vnd^ vetetibu^Peu^noftumornm conuiuiorum Si voluptaria vir* ha,- 

&«ora<dratip nqmeahabet^ud Latinos.Per cubilia intellig« vagos co^- 

M ^ !ubitus, 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


C A P V T X I 1 I I. 

cubitus, & venfcream \'ifain-,qualis ebrioibrum efle fotct. LarciuiacGr*ce<t««x^*«^ifnpro- 
bitatcm & contumeliam ptr petulantiam admilTam notant, vnde lis & inurdia fcqnitur. 

Sed induamini Dominum I e s v M Vtopcta tenebrarum deponenda, 
ChRISTVM, & carniscurani nefaciatis ad &noaem fugiendam efle docuit: ita 

atma & indumenta lucis requi- 
concupifcentias. m. « iubet vtinduamus Chriftum 

Dominiim,vtillo veftiti, compofite in luceEuangclij ambulemus. Veftimur autem Chri- 
-fto dupliciter: P r i m v m iplius merito fcuobedientia, qua meruit nobis remifsioncm 
peccatorum, vt peccata nolira non amplius appareant coram Deo,fed fint teda & abolita lo 
Chrifti fanguine. S e c v n d o, efficaci prajientia, qua nos regit, con (olatur, fandificar. 
Cum igitur iubet Paulus, vt Chriftum induamus, vult vtddc illum apprehenfum imite- 
mur, in vera innocentia & fanditate* 


c A p V T XllIL 


10 


10 


Summa Capitii ^ecimiquarti. 

Jn rebus indifferentibus nemo alium offendat , fid vnufquifque bona confeientia agat^ quicqutd factt, 
fitetjj fiandalum. 

Ordo ^ partes Capitis Decimiquarti. 

rthtcuputfdcilmiiitelligawr, proderit obferuore.qiulifiiam tempore ApoftoitEcdefie ftatuifuerit. 
h\uUi ex ludais.qui Roma morabantur.Euangelq do^rinam receperant: multi quoque ex gentibus ad fidem 
er ariteonuerji. illi quidem, affaetirttibiu Mofauis, non fatis intellexerunt Chrifiianam libertatem, quare 
rim quofdam de cibis,&feftts diebtis obferuames, Jpreuerunt eos qui bos ritus non feruarum,tanquam legis 
diuina tranfgreffores: Hi, quia nihil habebant agendum tum ceremonijs Mofaicis,fua futn vji libertate, nutU 
aut perexigua infirmorum ratione habita. Vtrofque igitur Paulus inhoc capite corrigit, ac P it i m v m 
tradttgeneraUm,de affumeridUinfimnU fratribus, regulam. Deinde generali reguU certos cafus 
de cibis &ferijs fubijcit : de quibus tum temporis maxime ab vtrtfque difeeptatur. H v c regulas quaf 
dam cum fisis rationibus addit, monet vt necfcandalo fintahcui, necquicquam ipfi agant, nifi pralucente 
fide, propterea quod, quicqutd non fit ex fide Jit peccatum. Porro dotbrina hac nobis quoque inprs- 

mis nihs eH. Nam non paucas continet regulas, qua nos regere, in rebus externis & adiaphoris, ne in earuiH 
yfu alijs fimus offendiculo, debent, 

40 

EXEGESIS DECIMI QJV^ ARTI CAPITIS 

CVM OBSERVATIONE DOCTRINA RVM 
AE T E R V M ciim qui fide cftih- 

C firmus aflumite, non ad dijudi- — - * 

cationesdifceptationum. fide (hoc eft, in Euangclij dodrina 

de Chriftiana libertate, quae quia cre- 
denda cft, fides mctonymicds dicitur) continens. Eftergbrenrus:Infirmuminfidcafru- r ' 
mite yobis,& cum erigite, tauentCs ne ex veftrisdifccptationibuslabefadcturipfiuscon- jO 

fbientia: neue magis dubius ex vefiris ambiguis difeeprationib. efficiatur, quam fuit. Do- 
<^ina haec inprimis memorabilis eft. Docetenim, ne quenqua mediae indifferentis rei 

caufla conternamus autfugiamus: fed vtpotiusciusconfortiumcxpetamus,quopernos 
tand^edodus, firmior in fide euadat.D e i n bEhiclocuUnines difplitatione^ & 
quales fuut oniines quae nihil ad xdificationem faciunt, vitandas elfc monet. 

Alius quidem credit vefccndum cfle Exemplum addit quo generalem 
<juibufuis,aliusautem infirmuseditolera. regulaiti accommodat certis cafibus, 

vc vocant, fcu fpeciebus. Gentilis 
conuerfus 


^rdpofitio generalem regulam fcu 
dodrinam de fubleuandis iiifirmis in 


20 


40 ' 


50 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


■ O' » <*cf 0.« 


A D 


M A 


O S. 


pro- 

itur. 

nda, 

:: ita 
qui- 
tum 
:hri- 
nem 
olica iQ 
icar. 
iiC€^ 


d2riZt »«! vefci quibuslibet: ludius vero no redius «doaus,putaS 

V e(Te:ideoq; potius vefciw 

venfm A ’ ^ '^“‘•''''^■^^'^““"minfirmitaseft.quandoaliquisquod 

liquM^m t 'll propter parnitatem animi confiteriludel IU 

quidem cantate tollcrandaeftjhxc vero monitione tolli debet. Observetva or^te 
reahicquodinfirmita$fit,incibisdeIeaumIudaicum&cere. ^ 


10 


4Ctt, 


terit, 
'idpn 
uare 
legis 
luCla 
V M 
:afus 
tuaf- 
entc 
tpri^ 
ruUs 


30 


40 


teu 
is in 
ina 
:rc- 
OTu- 
on- ^0 
3o- 
rei 
nos 


em 

us. 


Qui edit, non edentem ne fpernat, & 
<iui non edit, edentem non condemnet. 


Duas regulas tradit Vnam ei qui 
libertatem Chriftianam cdodus, ve- 

j i. • , e rciturquibuslibetfinedifcriminc, vi- 

eiicet vt imbecillem fide non habeat pro nihilo, nec condemnet tanqua a Chrifti rccno 
icnum. Alteram imbellici fide, videlicet ne ipfe vcentem Ubertate condemnet, un- 
quam legis dium* ttanfgreirorem. Dodrina obferuetur catholica, quod vere piorum fit 

infirmitati medeatur. Namcaritaspofcit,vtpru- 
«entcr& amice pij fc mutuo admoneant,& alter alterius onera portet. 

20 enim illum aflumfit. Ratio prim* regui*. Non cftpro 

rinn,:., er r ^ . uihilo habendus & Ipernedus quem 

ominusallumlic. Atcumquinon vefcitur,non fatisedodus in Chriftiana libertate, de 
oomo ciborum deledu per Christi aduentum, Dominus aflumfit, Nequaquam im- 
w pro nihilo habendus eft ab eo,qui vefeitur. Hic locus fummam confolationem con°i- 

fidei, non reijciantur a Domino, pro- 
pecreaquod omnia myftctia religionis exareno teneant, Dominus enim eos aflfun? fit & 
bfc ita intelligidebent,vt non augeant torporem in no- 

Na Chrftianus animus perpetuo magis magisqs in fchola Chrifti proficere co tendet. 

Tu quis cs, qui condemnas alienum Ratio fccund* regui*, a itiregen- 
3o lamulum ? proprio domino ftat aut cadit, tium fumta. Nemo debet fibi ius fu- 
ftabilietur autem. Poteft enim Deus eum alienum fetuum, Qui non 

ftabilire cdit,alienqs fc^-uus eft. Non debes igi- 

^ . ..... turipfum damnare. Nam fi lapfuscft> 

potclt a fuo domino erigi, cui foli in lucrum &damnu cedit incolumiras &lapfusferuf. 
^urfus hoc loco docemur, ne imbecilliores & ^qdio^es,tanquam defperata eorum falute, 
'■ondemncmuSjSunt enim Dei (erui, quos Doq^nus fuo tem pore ftabiiier. 


Alius quidem aeftimat diem pridie,.a- 
4 q lius autem peraeq; xftimat quemuis. 


Ajiurf exemplum fcu alium calum 
ponit, nempe de dierum qbfcrpatio.- 
ne, cui fuperior regula generalis ac- 
‘ ' olaic 


ilis 

fus 


coiTim J J n * regula generalis ac- 

mmodai^aelt. Iud*us fide infirmus aftjmat diem pr* die, ex legis Molaic*pr*fcri- 
P o«Cicntilisvero conuerfus,per*(^ic*ftimatomnemdiem.DidicitcriimadufeiituChri- 

Mofaicas fublatas efle. Hicduoobreruandafuilt, Primvm, Qiiodprow 
P crtenas, autalias rcs indilfercntes Ecclefi*vnitas non fitfeindenda, immo aliquid ad 
cft^n**"^^*'*^^**^^*’*'^*^^^*^^*"^***^^fi*^* obftinatis & pertinacibus iudicandii 

d ’ ^ diferimen inter obrcruationem dierum ludaicam & Chriftianam tenen- 

um. Illa religionis caufla fufeipiebatur, & putabatur per (e cultus Dei efie,^: neceflaria 
Pfoptcr praiccptum : Noftra tantum eft difciplin*, & libera iudicatur. Neque enim eam 
5o *^^*^®»®^^^^^ldmfcandali,& citra difciplin*contemtum, peccat. 

Vnufquifquc in proprio. ienfu plene Regulam neceflariam, in omnibus 
tertus fit. aftionibus (cruandam^ tradit. Vnuf». 

, ' i' ‘ quifque fit p^e certus In ruolenfu, 

ceit, nihil agat contra conlcientiimi, nihil faciat de quo dubitat, Ctne licitum iliSc ne. 
emo igitur vefcatur,nifi intelligac lici cum elTe: nemo per*q; quemuis diem eftimet,iii(f 
P ne nouerit diferimina dierum Mofaica fubTata efle. V e t VjS interpres dum vertit : V- 
vt^Amb^ lenfu abundet, hoc eft> ytipterpretantur : Suam fequatur mentem, fiue 

fcd et' fxphf^tjSuo ^emittatur con(ilio,rcntcntiam Apoftoll lion folurti corrupit, 

impiam pxorfds acminime Chriftiana rubftitiiit.Nan[i Deuteron.i 4..apertc pro- 
■ ' ‘ 2- ^ hibee 


e A P V T X 1 I 1 J, 

hibet Dominus, neauisqtiod fibivifum cft, pro (iia bona, vtvocant> intentione faciat r 
Non facietis, inquit, Snguli quod libi rcdiim videtur. 


Exempla regula generalis, qua 
prxeipitur, vt nemo quicquam ten- 
tet contra confeientiam. Qui curat, 
inquit, diem, hoc eft, qui diem pr« 
diexftimat, iuxta legis Mofaiceprx- 
feriptum. Domino curat, hoc eil, ideo 


19 


Qm curat dicrti. Domino curat. Et 
qui non curat diem, Domino non curat. 

<^i edit. Domino edit, gratias enim agit 
Deo, & qui non edit. Domino non edit, & 
gratias agit Deo. 

hoc facit, ne Dominus offendatur, qui dilcrimina dierum in fualege prcceperat. neque 
enim didicitadhuc libertatem Chri(^ianam,de fu Mato dierum difcrimine.C^are lauda- 
dusell potius quam vituperandus, quod non audeatali^uid facere nondum confirmata 
confeien tia. Et qui non curat diem, id cft,qui peratq* sfUmar ouemuis die,Dom ino non 
curat, id di, ideo hoc facit, quia fcit Domino hoc placere. Eli enim plene inliiturusiii 
Chtifiiana libertate, vnde haud ignorat, abolita eife Molaica dierum diferimina. Quare 
plene certus in fua con fcientia,perinde xfiimat quemuis diem. ExEMPLVMde cibo,eo- 
dem explicandum e(i modo : Qui edit,id efi,qui fublatum ludaicum ciborum deledum 
fiatuitj&fifus Chriliiana libertate, quibuslibet vefeitur. Qui non edit, id c(i,qui adhuc fi- 
de infirmus, deledum Mofaicu obferuac in cibis, atq^ ideo non vefeitur quibuslibet, fed 
tantum concefsis in lege Mofi. Vterque in D o Mi n o facit, id efi,bona confeien tiaid facit, 
ille quidem Deum laudat, qui fibi ius fecit velcendi quibuslibet. Hic fimiliccr Deum iau- 
datjdumabfiinet ab eo,quo putat Deum offendi. Porro ne quis hxc Pauli verba ad 
ao9f»«c«et5 transferat, primvm obferuemus Paulum h!c loqui de infirmis, qui nondum 
plene Chriflianam libertatem didicerunt, & no dcprzfradis, qui contumaciter fe oppo- 
nunt veritati, quales funt hodie pleriquc Papiftac. Deinde obferuandumefi, Paulum 
hicloqui de fblis illis rebus & adionibus,qux fuapte natura funt medix & inditferenre?. 
Quare verbis Pauli nequaqua putabimus nobis prohiberi iniufie & impie fada fratrum 
reprehendere aut corrigere, quafi illorum laiiis nihil ad nos perci neret. Nec Paulus repre- 
hendit, fi quis fratrem iuxta caritatis regulam ex errore reuocare fludeat,fedleuitate con- 
demnandi alios, propter vfum rerum indiffercntium,reprehendit ApofioUis. 30 


20 


Nullus enim nodrum fibijpfi viuit, & 
nullus (Ibiipfi moritur. 


Pulcerrime probat a toto partem 
quod in omnibus adionibus iiofiris 
adDominivoluntatcmdebeamusre- 
(piccrc.Ad arbitrium Domini, & non nodrum &viuere &mori nos oportet. Ergo omnia 
quxagimusad voluntatem Domini funtexigenda. Vt autem fibi viuerc is dicitur, qui fe 
imum rcfpicir,vt ex fuo arbitrio & voluntate viuar, ita Domino viuit, qui Domini volim- 
tatemvit* regulam agnofeit, Atque ideo iu vium indituit, vt Domino reddendam libi 
rationem effe cogi tet. 


Namfiueviuimus, Domino viuimus, 
(lue morimur, Domino morimur. Siuc, 
igitur viuamus fme moriamur Domini fu- 
mus. i 


Aetiologiai ed \ iure naturae fum- 
ta. Nos ad Dominum pertinemus 
eiufque peculium fumus. Ergo vitae 
& moms in nos potclUtem haber. 
Proinde nullus fibi debet vfurpare 
ius damnare alios, vbi non condat de fententia Domini. 


40 


In hoc enim Chkis fvs & mortuas 
cd derefurrexit dereuixit, vt morruis devi- 
uentibus domi netur. 


Aetiologix comprobatio i cauffa 
ftu merito Chriftus fua morte 6c rc- 


furredioncin fuum peculium nos re- 50 
cepit.Igituripfius fumus, ipfcque no- 
bis merito dominatur. Si itaq; omniain illum tendunt,nemo profedo debet vel propter 
cibum, vel propter dierum obferliationem,auc vllam aliam rem mediam alium iudicare, 

(cd Domino (qli permittere iudicium. Verum bic rurfus obleruandum cd,de quo iam ad- 
monui, videlicet quod Paulus hic loquatur de infirmis in fide,& de vfu & abdinetia rcru 
mediarum. Nam longe aliter le res habet in adionibus prxeeptis & prohibitis, ibi enim 
iudicare, ed iudicium Domini pronunciare, iuxta fenteciam verbo Dei prxfcriptam. Vc- 
runtamenpronunciaturus contineat fe in traiudos terminos, qui funt, vtex amore iuftr- 
cix dc tim ore Dei procedat pronunciacio, fle tendat in bonum finem^quantu in nobis cd 

Tu vero, 


IO 


20 


30 


i 

r 

f 

40 n 


r 

n 

c 

Ii 

fl 

50 


tr 

b 

fr 

la 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 






40 


im- 

us 

ixx 

>er, 

are 


liTa 

rc- 

re- $0 

10- 

>tcr 

ire, 

ad. 

eru 

im 

/c- 

fti- 

eft 

ro. 


Tu vcrocur iudicasfratremtuum? aut Apoftropha obiurgatoria ad vtrunl 
anijcur pro nihilo habes fiatrcm tuum? que,hoccll,ad ludaeumfidc infirmu 

bes, ac fi viu & fllulin nec diesd.fcernis, cunnfirmum fratrem pro nihilo ha- 


Omnes enim fiftemur apud tribunal 
Ohristi. 


Ratio obiurgationis a diucriis. 
C H R I s T V s eitnofteriudcx, Ergo 
alter alterum indicare non debet. Sed 




2 Q -p. eft enim : Viuo ego, dicit 

Oominus, quoniam mihi fefe fledet om- 

genu, & omnis lingua confitebitur 
Deo. 


Confirmatio rationis ateftimonio 
45* & a figno eminentiae 
Chrifti : Omne genu fledet fead tri- 
bunal Chrifti, & omnis lingua con- 

Conclufioeftdifputationisdenon 

iicm reddet Deo, Ncamplius Jgiturnosin- ludicando aut contemnendo alios 
uicem indicemus. , . propter vfum aut abftinentiam reru 

fua natura indifferentium. 


capitis huius pVopo- 

ndiculum fratri aut fcandalum. fit'oeftdecauendofcandal<{ &Wen 

-ssiisg^* 

num^l‘'p“s P“ ^ Ptolepfis eft, qua anteuertit obie- 

P . commune per fe <^ionem illorum qui dodi Chriftia- 

1 iciqui exiftimat aliquid efle commune, libertatem, ex ea rerum exter- 

commune efl. narum vfumfemper licitum efle con- 

trift'^^'^“"’ ” P'^opterefcamftatertuuscon- Prima ratio propofitionis fum 
fatur>iamnonfccundumcaritatcmani- ta a lege caritatis. Nemodebeteontra 
**• caritatem proximi facere quicquam. 

iSefevfulrerumSdU^^^^^^^ 


Ne cfca tua illum perdas, pro quoChriftus mortuus eft. 

M } 


Secvnda 


U' 


Eorly Europeon Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 



Secvnda ratio a periculo fratris, qui offenditur &grauitate fcandali. Fraterin- 
firmusoffenfus tuo exemplo poterit fidem amittere, atq; adeo toti religioni renunciare, 
gratia excidere, in perpetuum anim* Cux exitium. Ergo magnopere cauendum eft,ne tu 
abufu rerum mediarum tantum fcelus committas, quo fratrem perdas, pro quo Chriftus 
mortuus cft. Obfeructur hoc loco qua^m graue peccatum fit, infirmo fratri occafionem 
fcandali prxbcre. 

Nc vcftrum igitur bonum blafphcmc- ^ ^ ^ dignitate Eu- 

'angelij fumta. Cauendum eft ne ma- 
le audiat Euangelium propter vfum 
rerum in differentium. Nam cum homines audiunt offenfiones oriri inter vos propter ci- 
borum deledum, fumunt inde occafionem male loquedi de toto Euangelio, aceiiis pro- 
fefsione. Proinde fummoftudiocauerc oportet, ne contentionum caulTam praebeamus 
ab vfu rerum mediarum.Vocat autem hic Euangelium bonum,e6 quod annuncict bona 

& falutaria omnibus Euangelium recipientibus. 


Non enim eft regnum Dei efca«5c po- 
tus, fed iufticia &pax6c gaudium in Spiritu 
iando. ‘ 


Q^v ARTA ratio k collatione re- 
rum neceffariarum dcnonneceffaria- 
rum. Regnum Dei non eft pofitum 
in cibo aut potu aut alijs rebus exter- 2O 
nis fcu indifferentibus. Igitur nemo alterum offendat propter cibum aut potum: Sed eft 
pofitum in iufticia, pace &c gaudio fpirituali.Ergo propter diferimina rerum mediaru ne- 
mo vel damnandus vel offendcndus.Iuftica,pax & gaudium fpiritus hoc loco ad qualita- 
tem eorum propriam,qui in regno Chriftifunt,referantur. Qui enim Chrifto vere dede- 
runt nomina, & in catalogu ciuium regni cius afferipti funt,iufticix & paci ftudentjfpiri- 
tuali quodam gaudio in Chrifto exultantcs, tantuabeft vtdifcordiasfoueantpropterres 
medias. Docet ergo nos hic locus, qualenam ftudium vere piorum in hac vita effe debeat. 


Nam qui per haec leruit Chrifto, gratus 
cft Dco,& acceptus hominibus. 


Probat regnum Dei, hoceft, cul- 
tum qui in regno Dei requiritur effc 30 
iufticiam , pacem & gaudium fpiri- 
tus,idq5 ab effedtu. Regnum Dei fcu cultus regni Dei eft quo Chrifto fcruimuSjDco acce- 
ptirumus,&hominibusprobamur.Iufticia,pax&gaudiumfpiritusfunthuiurmodi.Igi- 
tur in his cultus Dei pofitus cft. Quare hxcfcdanda funt magno ftudio& alacritate, & 
contraria totis viribus cauenda. 


Q^v I N T A ratio, i proprio Chri- 
ftianorumftudio, ad tollendum con- 
trarium effeCtum. Qux ad pacem & 
«dificationem mutuam faciunt funt fetanda. Ergo nemo alteri fit fcandalo, propter v- 4^ 
fum rerum mediarum & indifferentium. 


Proinde qux ad pacem ftint (edemur* 
&quxad mutuam xdificationem faciunt^ 


Ne propter cibum diffoluas opus Dei. Sexta ratio a grauitate fcanda- 

li. Non eft deftruendiim opus Dei. 
Qui fcandalo eft fratri infirmo, deftruit opus Dei. Nemo igitur debet alteri fcandali cau(^ 
fam prxbcre. Vocat aute hic opUs Dei falute hominis, qua iam Deus in homine incoaue- 
rat per fpiritum & fidem. Hanc deftruit, qui fuo fcandalo facit, vt infirmus fide excidat, at- 
que per id in damnationem priorem relabatur. Quatum autem hxc pugnant cum ftoica 
quorundam ncce(sitate,nemo non videt. Si enim opus falutis,quod Deus in homine in- 
ceperat, poteft fcandalo dato deftrui,ita vt homo pereat, pro quo,vt fupra didum cft Chri- 50 
ftus cftmoi*tuus,profcdo falus & perditio non ex fatali ncccfsita te dependet. 

Omnia quidem pura, fed itlalum eft Obicdio cum dilutione. Edodus 

homini qui edit cum offendiculo. *!>’«««« Chriftiana, in rebus me- 

^ dijs Ita colligit : Omnis cibus eft pu- 

rus. Ergo nullus cibus cft communis, id eft, illicitus habcndus.Refpondet Apoftolus per 
diftindionem ; Omnis cibus cft purus per fe,fed abufu fit impurus,videlicetcum tuO cfa 
offenditur proximus infirmus. Obferuetur hic regula de vfu Chriftianx libertatis in re- 
bus medijs. 

Bonum 




lilC 
ferif 
Mofi 
H A! 

fica 

fosti 




KOMAKOS. 

bcrr^v°"“'” «« hi- Declaratio dilutionis per exemo'! 

vinum, neque quicquam in quo fra- rerum mediarum, Vnde hac recula 
tuus impingit aut offenditur, aut infir- FoH’g'tur: Vfus Chriftianailiberrat U 
*natur. '"r6busmedijstantirperlibereft,do. 

offenUo oriatur, quod cum fit vfinilleDeccatnn«n",? fratrum infirmorum 

Poftolusfupra offendit. ’ ^ ® ^us^admodum aliquoties 

becianfo™ ha- Anticipat obieAionem eius qui pof. 

cotam Deo. fet fidem ob.,cere. qua cred tur plene 

IMiispsip 

abufu tu« libertatis o/Fendere. ^ ^ quenquam infirmum 

quoSprobT^ n ‘'‘"C»* 

^0 qui cum rem aliqua nouit 

regulaquamo.ientur,nvfu rerum mediarum nonaaerfamCWifdirm? 

de. (^icquid enim non eftex fide, pecca- «‘‘«mintegerryllogifmus, cuius par- 

testranfpo(it*funt. Conclulioenim 

}o "'inor requitur.Poftremo loco ponitur maior. Diaffifticl ^rso L'c°moT 
PartCiiCiuicquid non eft exfide.eft peccatum. Ve.ffi cum dubitatione nS 

raeft enim vox Apoftoli : (^SicqUid «on fi exfide^^^^^^^^ De. nitaturiCla- 

C A P V T XV. 


5o 


um 


Summa Capitis T)tcimiquintu 
Ordo partes Capitis T)ecimiquintu 

^ ^ ^ humcohdrenamfuperhriy de mutuU 'f^firmiratihusferendUJilhu^^^^^ 

(ctittuY ^ repettniy et aliquot fubiungit rationes, & Chrifit exemplum probonit vf a 

^ + EXEGE- 










• 'rj,- 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


! 1 




i' 


11"' M' 






M ii 




l>‘ > ‘ 


| 4 'ii,' 

■'li.f 

;•' 'JV, • 


; 's! 


'Ii';;/ 



140 C A P V T X V. 

EXEGESIS CAPITIS D E C I M I Q_y I N T I 

CVM OBSERVATIONE DOCTRINARVM. 


D 


E B E M V s autem nos, qui firmi 
fumus, imbecillitates infirmoru 
portare, & n5 placere nobifipfis. 


Propofitio cft qux exfupcriori dif- 
putacione facile incelligi poteft. Ha- 
becautem hxc propoUtio duas partes, 
quarum Prior eft, vc infirmorum 
infirmitates toleremus in rebus me- 
dijs, & eas (anemus quantum in nobis eft, non vult vt abijeiamus infirrrtos, quod non (a- 
tisvideanturnobisedoAictTedeChriftianalibcrtateinrebusadiaphoris. Hicobferuan- 
dum eft quod annotauit Chryfoftomus : Apoftolum non dicere 

id eft, debemus, vt intelligamus non elTe liberum ferre infirmitates fratrum, & non ferre, 
fcd elTe debitum officium, quod & pictas erga Deum,& caritas erga proximum perpetuo 
requirit. Posterior, ne quis noftrumfibi placeat & indulgeat,hoceft, ne quis exteris 
contemtis fui folius rationem habeat, neue id vnum fpeAet, vt animo fuo more gerat, id 
quod tum temporis fecere non pauci, qui nulla habiu fratrum ratione, cum offendiculo 
abufi funt Chriftiana libertate, contra pietatis & caritatis regulam. Verum quoufque hxc 
fftwKg>'7^^a,n( fe extendere debeat, fequens Pauli regula docet. 

Vnufquifq; noftrum proximo placear, 
inbonam,adasdificationem. 


20 


Regulam tradit Apoftolus, qua 
prxfcribit, quatenus proximo place- 
re oporteat ferendo eius imbecillita- 
tes, ac Primvm inboniimvultnos illi placere. Deinde, ne quis hoc interpretetur an- 
guftius, addit: in xdificationem. Nam fi in malum ei placeremus, violaremus & pietatis 
&caritatis regulam.Et fi in bonum fimpliciter,polfet perfectus dicere: Vfus mea libertate, 
conor in firmum ad bonu perducere, vnde tamen illegrauius impingeret. Quare additiad 
aedificatione. Po R r o quia (xpius xdificationis fit mentio in fcripturisdiic ratione appel- 
lationis explicare vifum eft. Fideles in feripturis templu Dei dicutur,in quo Deus per fuu 
Spiritum faniftu refidet,cuius fundamenta Chriftus,& fanifti ipfi viui lapides,qui extru- 
unturfuper fundamento Chrifto, vtfintquxdam fpiritualis Hidrurale,inquodomcftici 
Dei habitent. Hxcxdificatio duobus fit modisinempe pia do(ftrina,&fan(fta vita. Do- 
ctrina efficitur,vt Chrifto adiungatur, qui antea Chrifti non erat, quod fit,quando ex 
verbo per Spiritum fan<ftum fidem in Chriftum cocipit. Sancta vita fit,vt Chrifto iam 
adiundtus, magis magisqj eicoale(cat,& fpititus eius virtute adoleftat. Contra, xdificium 
hoc Dei erronea dodfrina ^fcelerati mores demoliuntur, quo latrocinio nullum maius 
malum cogitari poteft.Mcmores igitur fimus huius reguix Pauli, vt fimus non deftrudlo- 
res templi Dei,fed conftrudtores potius cum dodfrina tum vita. 

Etenim Chriftus non fibijpfi placuit. Ratio ab exemplo Chrifti, cuius .q 

omnis aefio, vt pie dicitur,noftra eft ^ 

mftrucftio.Hic quia non fuam quxrebatrecuritatem,redali|splacuicadxdificationem,& 
eorum patienter tulit infirmitates, debemus certe & nos, fi modo germani eius difcipuli 
clTcvelimus, non nobis, fedalijs placere ad xdificationem, & ferre aliorum infirmitates. 
Difcite, inquit, a me,quia mitis fum & humilis corde.ltem,£xemplu dedi vobis,vtquem- 
admodum ego feci vobis, & vos faciatis alij alijs. Item, Prxeeptum nouum do vobis, vt 
diligatis vos inuicem, quemadmodum ego diiexi vos. 


Sed ficut feriptum eft : Conuitia conui- 
tiantium tibi,ceciderunt in me. 


Confirmatio exempli ex Pfalmo 
dp. petita, in quq Pfalmo Chriftus 
orat conftantiam in ferenda cruce, 
vtpij habeant bonx fpeiexcmplu de falute deliberatione promifia.ln nono huius Pfalmi 
verfu caufam fux perlecutionis teftatur fuiffe zelum pro domo Dei, & vero i pfiusculru, 
quamobre conuiciadc opprobria in fe cecidifleair, qux ipfi fiebant patri a ludxis templu 
Dei profanantibus, vt ita Ecclefiam Dei xdificaret,ex quo patet, Chriftum non fibi piacu- 
ifle, fed Deo & ele(ftis,alioqui tanta opprobria nequaquam fponte fuftinuilTet. 


Quacunque enim prsefcripta funr, in 
noftramdoiarinam prxfcripta funr, vt per 


Probat exemplum Chrifti ad nos 
erudiendos propofitum effe, idq; ab 
patientiam 


I 

f 

\ 

i 

10 

1 

I 

( 

P 

C 

fi 

ti 

■ 20 q 
il 


b, 

ce 

tii 


3 Q 


uf 

tic 

cfl 

pQ 

tes 

8 »< 


40 


fui 

tat 

tri 

pre 

CUI 


JO glc 

Pat 

tllo 


boi 

Ion 

hift 

^Ij 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 



lO 


qua ^ 

ice- 

iita- 

an> 

atis 

ate, 

c:ad 

s 

ftid 
)o- 
) ex 
iam 
um 
lius 
?to- 


40 


IlUS 

. eft 

i,& 

)uli 

CCS. 

im- 

f,vc 


mo 

^us ^ 

ce, 5° 

Imi 

[ru> 

pld 

cu- 


los 

ab 

im 


10 


uutamus. fo“ IcnpciiN, atque adeo omnia ex. 

•nandos pertinent. Priuv.. '"' npfopofira, ad nos infor- 
fie agere. D e 1 7 « e on s r ' r " Ten tire, refte credere, & i„. 

Pofifis exemptis fandorum Regtlm Pro£ttmr& ^ ''""P"’" P~- 

nis patienti* & confolatio- Votum addit Apdftolus. vt intel- 

jTinr. ^ animo inter vos 1'gamus ifta qujrequirit non effe fim- 

utuo afFedi fitis, fecundum Iesvm ^Jumanaru virium, fcd i Deo 

H R I s T V M. ^ autorc proficifei* Is enim ficuti facit 

Perruumrpiritumcfficit6-vf*.n^s.«.«* • " vt patientes fimus, itaconfolaturnos 

Chriftum,Leftduxuvl”u^^ 

%nti lefus Chriftus erga nosaS, eft P~‘>»"t“‘- '««• Chtifti,reu 

•ibns precibus 4 Deo per Chriftum oer, ^ >g'tur,<juemadm^odum monemur,vt arden- 
• ?,}‘®*‘i®'’oninia(alutaria'itaclared^cem '°pP°iationem.concordiam,at. 


n m y ' ‘^on^^orditer vno ore glorificetis De- 
um & patrem Domini nollri Icfu Chrifti. 


Finem exprimit Apoftolus, quo 
noRra mutua concordia referri de- 
bus animis Deum autorem omnis boni oatrem iC™’ vtfimul concordi, 

«mus. Obferueturhocloco fcopustotimvftTn^ft ^HKisnglorifi- 

oftrarum,modo velimus veri elTediicipuliChrifti. omnium adionum 


(V, aiTumite vosinuicem, ficiuChri- 
mis aflumfit nos in gloriam Dei. 


Gonclufio genetalii omnium eo. 
rum qua: difputata funt ab Apollolo, 
a principio decimiquarti capitis huc- 


8'<>tificent,mentlprofefi?one & vi«. 

V . 


Probario quod Chriftus Indso» 
aflumierit in gloriam patris. Nam il- 
lorum minifter fuit, hoc eft, datus illis 
cft vtfitdodor dc faiuacor eorum, vt 


fuiir?m° m'™ I E s V M C H K I S T V M 
tate Dp- Circumcifionis, pro veri- 

tj.,,— *’ confirmaret promilsioncs pa- 

«'tvtlitdottor&faluator eorum, vt 
Promifla,ho£jA Yjg ■«. «mpleret ea qux patribus oJim erant 

«um ludxornm tum gentium. ^ geiiete humano in falutem omnium credentium, 

JO Slotificcn^Deum milericordia Probat gentes quoqj aflumtas eiPe 

gloriam Dei, Verum quia hoclu- 

P^uciexgentibush»r-k^r»«.;« J u- -j . ^ d*is non facis erat perfuarum, & 

"'onijs confirmat dubio, ideo Apoftolus hanc partem claris fetiptur* tefti 

onnrmat,docctqu^ gentes affumendas fuilTc in gloriam Dei. '' 


^or • Propterca confite- Hoc tcftimonium -derumtum eft 

Iam. gentes, & nomini tuo pfal- cx 17 . Pfalmo Dauidi», qui de fcciin^ 

di Regum 22, capite in Pfalterium 

■ &grati«„ma|;: 


■ 1 


paru 


i I, 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




14.2 


V T 


' ■ I 


parta Ecclefiap falutc. Ab Apoftolo autem addu Aus cft hic Pfalmu J,vt probet gentes debe- 
reDcumclorificarc. Etvnturhuiufmodi argumento; Chriftus aperte profitebitur, &cc- 
Icbrabitnomen Dei inter gentes per praedicationem Euangclij. Ergo gentes participes fa- 
etx beneficiorum Chrifti, Deum celebrare debent. 

Ft rurfus dicit t Gaudete gentes cum Hoc teftimonium fumtum eft ex 
^ ^ Pfalmo Mofis Dcutcron.32. quo con. 

populo ci . firmat & gentiles &Iud*osaffumen- 

dos fuitfe.Namgaudium>cuius meminit, frudus eft pr«dicaii Euangclij. 


Et rurfus : Laudate Dominum omnes 
gentes, & collaudate cum omnes popu- 
li. 


Hoc teftimonium ex Pfalmb 117. 
defumtum, fimiliter confirmat & 
gentes & ludxos alTumendos fuilTe in 
gloriam Dei. 


IO 


Et rurfus Efaias dicit : Erit radix Icfte, Hoc teftimonium depromtum eft 
&aui exurgetad imperandum gentibus, in ii.capite Efaiat,& continet vatici- 

. ^ nium de regno Chrifti inter gentes, 

ipfo gentes Iperabunr. Dauidica prolapiae- 

ratoriundus,quantum Quidem ad humanam naturam attinet. Confert autem Propheta 20^ 
Icflc patrem Dauidis radici, Chriftum vero furculo, qui ex ea radice erat oriundusad im- 
perandum gentibus, quxeum in Chriftum fperabunt participes beneficiorum Chrifti, 
Deum vna cum iptis ludxis conueriis glorificabunt. 


Deus autem fpei impleat vos omni 
gaudio & pace iii credendo, vt abundetis 
vos in fpc, in patientia Spiritus fandi. 


Votum hoc eo pertinet, vt ludxos 
& gentes ad mutuam diledionem, 
gaudium fpirituale, pacem, hoc cft, 
concordiam excitet. Obfcrucnturhic 
duo cfFeda fidei, Vnurrt internum, alterum externum. In ternvm cft gaudium fpiri- 
tuale. Signum, Omne, non hic diftributiue, fcdcomplctiue accipitur. Externvm, 3 
eft mutua cortcotd'a inter homines quxfadt, vt ali j aliorum infirmitates paticntericf 
rant.Obfcructur prxterea,quod hxc non proficifeantur ex vi liberi arbitri;, fed funt dbiia 
Dei,&crefcuntin pijs ex gratia Dei per virtutem Spiritus fandi. 


Pcrfuafumautem habeo fratres mei, & 
ipfcdc vobis quod ipfi per vos pleni fitis bo- 
nitate, i mpleti omni cognitione, & qui pof 
fitis vos mutuo monere. 


Abrumpit exhortationem fignifi- * 
catione fux de ipfispenuafionis, ni- 
mirum quod ipfi & fatis dodi & ala- 
cres (inc adftinuicem exhortandos, 
ad omnia pia officia. ObTeructurhic 
CaufTarum &c(fcduumordo. Omnis, hoc eft, plena cognitio Chrifti pant bonitate, hoc 4^ 
cft, caritatem, quemadmodum & vetus interpresreddit: Hxc cum cognitip^^coniunda 
efficit, vtaIijaliosadmoneant,& ad pietatis officia exhortentur. Propria itaque Chriftia- 
norum nota eft, ex vera Dei noticia viuifica fide fe mutuo admonere & xdificare, eunt 

dodrina tum vita. 

Fratres, caeterumaudacius fcripfi vobis Peroratio cft, in qua plurima, vt 
ex aliqua parte, veluti commonefaciens congerit, ac pnmum ex- 

™ p,op.„ gr..™ <1«. dl mihi i , 

Deo, vt fim minifter Iesv Christi Dcus,inquit, mihicontulitgra- 5^ 

^pud gentes. tiamcommonefiaciendivosacprxdi- 

candi Euangelium inter gentes, Ergo & vos commonefaciendos duxii 


j Extollit minifterium fuum Apo- 
ftolusa fine feu vfu. Dum doceo Eu- 
angelium Chrifti inter gentes, tpff 
gentes madantur gladio EuangeTi/, 
cum videlicet ad cius prxdicatione agunt potnicentiam, id eft, con ueminTur,& fimulof' 
feruntur Deo fanctificati perSpiricumfandu, qui fidem in hominucofdibus, operatur 
^ &eos 


Sacrificans Euangelium Dei, vt.fiaco 
oblatio gentium accepta & fandificata per ' 
Spiritum fandum. 


io 


< 

< 

i 

20 V 

g 


ti 

ri 


40 


30 


ni 
fu 

fti 
di. 
cti 
di( 
Ef 

’Ap 

pe 

du 

Pb 

pta 

rici 

tus 

ton 

cilii 

Ka" 

Ape 

Ho, 

anir 

ceat 


per 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


A B 


10 


► 117. 

t & 

(Te in 


m eft 

mei' 

nces» 

piac- 

)hera 20 ^ 

dim- 


dacos 
nem» 
c e(l> 
irhic 
fpiri- 
WVM, 3 P 
erfej- 
dbiia 


jnifi- ' 

IS, ni- 

icala- 

idos, 

jrhic 

i, hoc 

jn<5ta 

rilHa- 

,cum 


la, vt 
n cx- 
iimta 
5cdo- 
rgra- 
txdi' 




Apo- 

ipi* 

iraitar 
St eo» 


S~SiFT“T- 

cultu. 


c .gloriationem in I e s v .Vt Romani 6bi perf^deant de ve- 

nenM ^ ® ‘ ‘I* tjtt* ad Deum (perti- «»'« doarin* ft,*, addit hoc Apo- 

Itolus confirmationis loco, ac fi di- 

erueturqualifnamglotiai.opi,.veibiminiftrishtlicita&ftudiofequirenda 

Ratio commendationis fui Apo- 
itolatus a proprio Apoftoli officio. 
Decet cnirn fidelem legatum eius qui 
ipfiim mifir, mandata fideliter refer- 
M & narrare, nihil de Cuo addendo. 
Obftruecur. propria nota praeconum 

imprxdicandiCIvriftiinunuSi angelmm. FxempJum nos mone- 

. fediili fludij in fundfionibus no- 

biscommiisis. 


Non enim fuftinuerim loqui quicquam, 
quod non fecerit C h r i s t v s permein 
Docdientiarn gentium Termone & opere 
in potentia iignorum & prodigiorum in 

virtute rpiritus Dei. ° 


Jta annitens praj^icarc feiiarigclium, 
vbi nominatus erat Chius.tvs, ne 
^uper alienum fundamentum aedificarem. 


Sinim ftudium in pradicando & 
propagando Euangelio indicat Apo- 
poitolus, vt Romani ipjfum veriim in- 
tcMigant Apoftolum, qui tot mole- 


etiam hsc eA n<>r.' prqcl-amate Euaugdium omnifreatuti. Deinde 

dicare Euaneelium.*or'd^°?’"k^^‘“"‘^’^'’?^ animum non defuifle hbi quoq‘; pre- 
4 . ECai* teSn n ^ T y°tct»lienum fundamentum, declaratur addudo 
^ Apoftolo,.^" °P*" u '^tun eft.Mam ajioqui PfopheurimTL 

•Sum funi™ " tt > s T V ?• NonergohoclocoaIlenum,ext^aneum.fedalteriusmanuia- 

P■tTMvt^CZm^a™ 

pr«dicandoFnan<r/»lirt Knrft ^ ° magni alacritati animi couiuiKiii^^uni, ia 

riciiIaneceiTum f 4 ’’°cftudium voce 9'a.7t,i«*«uEgnificatur. DEtNCE. quanta pe- 
'u» ChriftuTf^^""!, '^P‘’1°>.“'>’.^direj.du^m adeo late per orbem, vbi non erat nomin v 
^res,verum^" ‘ f'‘l««nntno.n folum Philofophi&idoloru cul- 

'llin»VuTmSv •' 

tr, euelle?. p„ &P°«,<f™"mamaior.busaccep,tam, exanimi.bominum 

^ l^anicum qi '"°“''°.^^“‘‘*‘^^P°'^°'*'"'"'’*cconfirmaturEfaia-teftimonir^ 

Ap^loll Chrifti anmilieiahdum eiregentibus,rpecialiter otr 


De impeditus etiam fum fe- 

ciurcm ad vt>s : Kunc autem tbJri 


Minifterio prxdicandi EuaSgelij 
fe impeditum dicit, quonlinosha- 


non am- 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


X V. 


144 - 


V T 


6tenus ad Romanos veniret. Dein- 
de pollicetur Ic venturum non folum, 
quia in iftis locis non impediatur vt 
antea, verumetiam quia magno te- 
neatur deliderio vifendi Romanos, 


non ampliuslocum habeam in his regioni- 
bus, dcfidcriuni autem habeam veniendi ad 
vos ^ multis annis, quando proficilcarin 
Hifpardam veniam ad vos. 

vt ifthic fua voce Euangelium doceat. Hxcrurfus nobis alacritatem in noftro officio 

commendent. 

Spero enim fore, vt ifthac praeteriens Dixit fe venturum ad Romanos 
videam vos, & a vobis deducar illuc, fi ta- cum.proficifca:urin Hifpaniam. Ve- iP 

.... . rum quia euentus erat incertus, rpem 

men vobis pnusex parte expictus fuero. J profeaionis fe habere teftatur, 

& finem addit, videlicet vt videat Romanos, & ab illis deducatur in Hi fpaniam. V erum 
Vtintelligant Romani, quod Apoftolus magno tencaturdefiderio videndi, id eft, inftru,- 
endi & confirmandi eos, addit : Si tamen vobis, id eft, vefira confuetudinc, prius ex parte 
expletus fuero. C^idhincnosdifcemusj’ P r i m v m, nullis laboribus parcendum efle 
uos requirit fides vocationis noftrx. Deinde, animum paternu erga eosgerere, quos 
ocendos ac informandos accepimus. Tvm, polliceri nobis ab iis, quos magno labore 
informamus, officium mutuum- Ha:c enim tria hic in Paulo cernuntur. 


1 


20 


Nunc autem prpficifcor Hierofoly- 
mam,miniftrans landis. 


Prolepfiseft, quaanteiiertiteorum 
obieclionem qui iufte qusrerc vide- 
bantur, curiam ftatim non aducniret, 
ac dicit in cau fla efle profedionem fuam Hiero(blymamverfusfufceptam,& miniftcriu 
quo fandiis qui illic funt,miniftrcr, quale autem illud mihifterium fuerit explicat, dicens: 


Ptaciijt enim Macedonias & Achais 
conferre aliquid in pauperes fandos 'qui 
funtHicrofolymis. 


Ratio profedionis Hierofolymam 
verfus, videlicet quod eleemolynam 
Ecckfiapum Grxearum eflTec perla- 
turus Hierofolymam. Vndeduono- 30 
ternus. Primvm, quod exemplo Graecarum Ecclefiarum debeamus & nos liberales eflTe^ : 
erga pauperes fandos>,& hilari animo & beneuolo conferre illis aliquid de noftris facul- 
tatibus, quo illorum fubleuetur inopia. Nam cuni Paulus dicit : fignificateos 

vitro, ^ voluntate quadam alacri eleemoiy nas contulilfe. Altervm, quod exemplo 
pauli debeant miniftriEuangelij pauperum habere curam, quam curam Apollolifibiin- 
uiccmc6mmehdarunt,ad Galat.2. 

Placuit enim &debifqrcs illorum fiitir. ' Dixit Grstco^ contulifle elecmo- 

fymam pauperibus fan(^is, quierant 

Hierofolymis. Nunchocdebitumfuiireofficiumaddit,vtipfiRomani,adcoqueomne5 4O 
pi; fciaiit,fuum officium eflTe, aliorum, quartrum in (e eft,inopiam fiiblcuare. 


Nam fi fpiritualia illorum bona gentes 
participarunt, debent etiam in carnalibus 
niiniftrare ipfis. 


Aetiologia ex comparatione ma- 
ioris & minoris fumta. Gentes Eu- 
angelium a ludatis acceperunt- Ergo, 
Gentes obligatae funt ad compenfa- 
tionem. Obferuetur hic,quod ecclefiaddbeatfinceris Euangelij miniftris compenfatio- 
ncmlaborisinniinifterioprajftiti. (r> i- 

• I 

Hoc i^tur vbi perfecero, & cis corifi- * Pmmittit fe inuifurum Romanos, 50 

gnaueroTiunc frudum , abibo per vos in vbf veleen^ynanri Graecorum obfi- ^ 
u r ' ‘ gnaueric Hierofolymis, cum iltnac 

iipama^ai. ^ rciK;j;e.titerfadurusfic in Hifpaniam* 

Notatu dignum eft,quod ieicemofynam Graecorum Itu dum appellet, fignificanslibera- 
litatem erga pauperes-, 'de Vetum fidei ciritarifi^ti^ frudum tlle, &remunerationem ha- 
bere hbi propofitam & promilTarfl, Vnde &nosnionemut, vt pauperum non obliuifc^i' 
mutjfedin eos cxfacultatibus noftris fimus liberales. 

_ . • ' ‘;u • ;i . 

Scio vero quod cum veniam ad . vos, Hocad Rqmanorumper- 


nos, 

Hcio 


anos 
V.Qr I;P 
pem 
atur, 
rum 
ftru.- 
jarce 
1 efle 
quos 
borc 

20 

>rum 

v^ide- 

lirec, 

Icriu 

cens: 

tnant 

rnam 

>erta- 

ono- 3O 

iseflTc^ • 

acul- 

ateos 

mplo 

biin- 


lemo- 
erant 
mnes 4O 


ma- 
sEu- 
Ergo, 
en fa- 
fatio- 


,ano 5 , <0 
obfi- 
ifthac 
niarn* 
ibera- 
m ha* 
uifca- 


nper- 

)lcni- 


A ® R O M A N O S. . 

tinet,quosob fidem Euangcli/pr,di! 
catApoftolus :Noui, inquit, quod vbi 


10 


«.KW UIL,(jUOa voi 

nem Euangelii duplici decaufi**Pii ‘ ^nangelij Chrifti.Vocatautembenedidlrio. 

dimm.ornKeneris benediainn^ 

EuangiliZffi edo^ quia efficit vt homines 

dignoledrt. benedicant &celebrentDeum,al.os^uefruausEnangelio 


Precor autem vosfratres per Dominum 
noltrum Iesvm Christvm, & per cari- 
ratem fpintus, vt mecum certetis veftris pro 

ntcapud Deum precibus. k». c/onu- 

q«afldiceret Cumne<rn,-;...«r'i, -n r. •• "oltrum Iesvm Christvm, 

«terperagam A"TERrMcnm^^^^^ 

«niunafonem ouaSDiririisfi.n^'^'''^'^**^”"?'*”’'/^ 

, nam debeatelTe Chrift^ianl illa deuincit.Obferuetur igitur, qualif- 

»ff«<aieireVrgareniutuoC^^^^^ f®=<arix. NoLnimfecus 

«odem^ue f/iritu reguntur & fouentur. ’ ‘"""bra eiufdem corporis , qu* vno 


Alia propoEtio,nempeprccatoria, 
videlicet vc Romani pro fc orent. Pro- 
politioni duas rationes admifeet, V- 
N A M, cum eos obfecratur per Domi- 
num noftrum Iesvm Christvm, 


.^^^it>ererabincrudelisluda’is, vtque 
mmifteriiim meum erga Hiemralem acce- 
Ptum fitlanais , vt cum gaudio veniam ad 
vos per voluntatem Dei, vnaque vobifeum 


Quatuor fines ponit,cur petat pro 
le Romanorum preces, quorum Pri- 
M V s eft liberatio a periculo. ludxi e- 
nim increduli vit« Pauli infidiaban- 
S^cvND vs, vt fulceptum mi- 
ni fterium in perferenda eleemoiyna 
^ acceptum fit ianeStis, idefi, pijsmo- 


^ i^^ntlbiic r I • • acceptum iit fanc^^is, idefl, piismo- 

PWvolunmrlrv"-^'"'*' ^A'^’''''®’''‘'‘"" 5 *“^"’‘*'^“densaHieruralem, ad Romanos 
dem 8t cS^ ‘®^''*letur apud Romanos, audiens illorum fi- 

torein^efe,” n «bferuetur Pr i m v m, quod ea bona qux hic recitat, ad Deum au- 

Dom inus T . . ? *>quod vt eadem funt a Deo petenda : ita petentibus ea largiatur 

‘itio manif^eexdbm°.T'"‘^^"'“"° A® OiT* ^ ‘ VO,hxcPauli pe- 
geutiam Namab„ P“Snatcum ftoica necefsitate, &aperte confirmat contin- 
Cgnificat ‘ ^ “ ptecibus piorum impetrari polTe,quod aliqui non contingeret. 


nutem pacis Iit cum omnibus 
VOblS,AM£N. 


Claufula eft qua optat Romanis vt 
Deus pacis & concordias fit cum ipfis^ 
vtq; idem in eis fit au tor pacis ficcon-* 
cordiae. 


c A P V T XVI. 

50 Summa Capitu decimijexti. 

(ommenditt, & aUotfiUiUrifiu nomine iubet: ito cauendot monet diSidiorum au 
J& '^^ttnafiandala,faufia imprecatione claudent totam EpifioUm. 

Ordo Spartes Capitudedmijextu 

confiat commtndatiombm & falutationUue. ALTERA 
b»- TERTu , > nimirum vt Romani caneant dipdiorum autorts &do£lrina corruott- 

‘'^‘^‘^votum.Nam&DeiiUriamiUufirarioptat.&omniaprofitrapreTatnrRom^^^^^ 

N EXEGE^ 


!flf 




Ti fi 






Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Librory, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 




14^ C A P V T X V !• 

EXEGESTS DECIMISEXTI CAPITIS 

CVM OBSERVATIONE DOCTRINARVM. 


o M M E N D o autem vobis Phoe- 
ben fororem noftram,qH 2 C eft mi- 
C niftra Ecclefiae Ccnchrcenfis , vt 
eam fufeipiatis in Domino : ita, vt 
dignum eft landis, & afsitis ei in 
quocunque vobis eguerit ncgocio , Etenim 
ipia multis cum affuit, tum etiam mihijpfi. 


Commendat Phoeben Romanis 
honeftifsimam matronam ,& petit vt 
eia(sint,in quacunqj re eorum opera, 
opus habere videatur. Huius com- 
mendationis quinqj rationes ponit. 
Prima eft, q uod fit foror, id eft, ei u f- 
dem religionis confbrs. Secvnda, 
quod fit miniftra fidelis Ecclefiae Cen- 
chreenfis. (Cenchree Corinthiorum 
naualefeu portus pene fub i pfa vrbe, ad quem portum applicantquiex Afianauigant.) 
Tertia ratio fumitnr ab officio feruorum Chrifti , qui debent amanter copledi omnes, 
& potifsimum eOs qui de Ecclcfia funt benemeriti. ^ arta ratio fumitur ^ bcneficijs 
huius mulieris erga totam Ecclefiam. Qj i n t a, ab ipfo minifterio Paulo ipfi exhibito. 
Hinc & nos difcamus,pios Ecclcfiat miniftros fratribus commendare, atque omni officio- 
rum genere profequi. 


Salutate Prifcillam & Aquilam coo- 
perarios meos in Christo lESv(quipro 
anima mea propriam ceruicem ruppofue- 
runt , quibus non ego folus gratias ago , fcd 
etiam omnes Ecclefe gentium) dcEcclcfi- 
am qux eft in i 11 orum do mo. 


Horum fit mentio A<ftorum i8. 
quos Apoftoltas laudat propter bene- 
ficia fibi ab illis praiftita. Cum autem 
hos agnofeit cooperarios fuos in nc- 
gocio Euangelii, modeftiam fuam no- 
bis commendat imitandam , qui in 
negocio Euangclij non dedignatur 
con fortem habere mulierem. 


Salutate Epsenetum&diledum meum Hoceft,primusomniumEp*ne- 

qui eft primitiae Achaiae in CHfU ST YM. tus fuit, qui in Achaia Chriftumam- 

. ’ plexuseft. Cum autem eum primiti- 

as vocat, afiudit ad facrificiaqux fiebant ex primis fru(ftibus,fignificans cos qui conuer- 
mntur adChriftum, facrificari 'dicari Dco,tahquam hoftiae Deo grata per Iesvm 
Christvm. Videfuprainty. »- & r 

Salutate,&c. Qiiod autem tot congerat hic A- 

j poftolus falutationes , videtur pcrti- 

neread morem. ft.usgentis.Magnum enim falutandi ftudiu eracRom;i,&interinaenos 
&popuIaris,multumq5 faciebat ad fauorem conciliandum. ^ 4^ 


Qui funt infignes inter Apoftolos. 


Salutate vos ihuicem ofculo fando. 


Hic obferuetur Apoftoli nomen 
aliquando generaliter accipi pro quo- 
uis verbi miniftro. 


Oftulum Hebrais vfitatumcon- 
^ n. . r • T7 • L « cordia& mutui amoris fymbolum& 

teitimoniumfuit. Epitheton fandum additur, vtdiftinguat inter purum fandorum 
ofculum,& impurum eorum qui perdite & nequiter amant. 

SECVNDA PARS CAPITIS. 

ObfecrovosFratreSjVt oblenietis eos Hacpropoficio eft fecunda partis 
quidiftidia & fcandala contra dodrinam huius capitis paranetica. Obteftatur 
quam didiciftis excitant, &vt declinetisab ««'^Romanos vt &attente diligen- 
cis. terqjdifiidiorum&fcandalorumau- 

uent rEftem*mK.. • • . e fp ceu Ia ob fer- 
ant. « 0 T«^)&cum cosagnoucrintfibiabipfiscaue- 

ibus mandatum eft veram de Deo dodrinaagnofcere : ita omnium eft 

&ex- 


5^ 


ti 

te 

fu 

tu 
efi 
cfi 
30 lei 
xu 


40 


al 

ad 

Di 


so 


di 


fii 

vc 

de 

vo 

n« 

an 

de 

ni 

th. 


fu 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


;U] 


A D 


MANOS» 


***?'^*'’* ^cognitos fugere doarin* corruptores, ficuti ipfe Chtiftus pricfpit, cum 
fal*«s Prophetis.Item,Cauete a fermento Pharifjorum.H i c igitur vt om- 

omnibus veros do<5iores 

dir«;.r De I N D E obferucturfrudusprauorum dogmatum. Nam 

sidu & fad:iones excitant, ex quibus oriuntur fcandala, adeo vt multi a vera doanna 
re pr«ccptum inprimis obfeructur. Pr a t e r e a hic locus haud obfcu- 

ugnihcat,fore^tvbicunq;-finceredocecurverbum Dei, illicinfidi^ftruanturdoaiinx 

omnes intendit 

10 tiir reae & pie conftituta. Namcumreliquaipliintutoviden- 

mirum ert,plures 

Dar inEccleli|slinceram habentibus doarinam>quam inTurciaautinPa- 

? Parabola Domini de zizanijs: Cum creuilTet, inquit, herba, &fruaum 

1 et, tunc apparuerunt zizania. Hoc quam verum fit, apparet in primitiuaEcclcfia 
ur verbum Dei incorruptibile Ecclefis femen, & quo magis 

dalahjcrcfi' hxrefcs emerferunt. Hxcconfolcntur non aduerfus (c^i- 


lO 


1 15 . 

me- 
tem 
ne- 
no- 
li in 
atur 


;ne- 

am- 

liti- 

jer- 

VM 


:A- 

rti- 

nos 

ilis 


20 


30 


4^ 


len 

uo- 


5n- 

i& 

Lim 


5^ 


rtis 

tur 

:n- 

lU- 

er- 

le- 

cll 

;x- 


Nam qui eiufmodirunt, Domino no- 
20 ^*‘®^^svChristo nonfcruiunt,fedfuo 
ventri, ac per blandiloquentiam &aflenta- 
^loncm decipiunt corda fimplidum. 


Ratio propofitionis a periculo, cui 
prxponit propriam falforum doao- 
rum notam. Ratio quidem hxceft: 
Quod decipiant corda fimplicium, ac 
euertanteorum fidem , atq; ita regno 
tenf'^^ , . Chrifli excuflos in exitium prxeipi- 

flln^^ voces in Grxeo 

tiignificantiores,clarius excutiendx funt. P r i m a efi blandiloquentia,Crxce;^» 5 tAo- 

multum pollicctur,rc autem nihil prxftat, 
efiV ^ audias, dicas eum de te & commodis tuis magis,quam de fe ipfo folicitum 

•c. A L T E R A vox afrcntatio,Grxcc hoc ell ad verbum , beiiediaio, qux hoc Joco 

30 le laudes accommodata, cuiufinodi aflentacorum elTefo- 

Obleruemus hoc loco notam,qua Pfcudoprophctx a Chrifti (eruis difeernendi fune, 
*^®gat enim Chrifto feruire , fed proprio ipJorum ventri , qui & ipforum Deus ad Philip- 
penfes dicitur. ^ 


Vefira enim oboedientia ad omnes 

Perucnit. 


Occupatio eft qua anteuertitob- 
iediionem eorum , qui poterant ex 
aPai.l • j- -o r . diclis fuperioribus colligere, feleues 

j j ° ludican & faciles, ad pr^bendum Pfeiidoprophetis aurcs,ac fi dicat:Non ideo vos 

n- if ^®ues vos exiftimem , Sed quia admodum facilis cft lapfus,& varix funt 

«Doiiinlidix,prxmonitos vos volui. 


40 “ ‘““’^**>pr«nionitos vos volui. 

Gaudeo igitur de vobis. 


Veftraoboedientia &finceritasmi- 


dimn/7^« J. ... hi gaudio eft. Miniftrorum igitur gau- 

Jum lit,auditorum in pietatis curriculo progrefsio. 

Sed volo vos lapientes cfle ad bonum, (^olpecftctfuperior admonitio, 

i^plices vero ad malum. breuifsimecxponk. Volo,in quit, vos 

Yq .. , , ^ lapientes efle ad 6onum, id efi, volo 

de veritatis & prudentia inftru<ftosclTc, vt bonaamrJeifti, mala vitare, frau- 

$ 0 yqI ^*^4ucos Pfeudoprophetarum effugere, illis quoqj aperte i»i>fiftercpolsitis. Deinde 
jj oyos in malum limplices efle & innocentes , vt qui nuliart prorliis nocendi artem te- 
cuiquam noceatis. Sumta?utemmetaphoraeft a placidis 
dem 11 cornua quidem ad nocendum habent. Hoc Pauli didum euertit fi- 

niso*^^^k Papiftarum,quam dicunt fuffi/^re ad falutem,li fuerit formata bo- 

tholir^^*° 2 .utem illis fides fimpliciter,cum <juis le dicat credere, quod Ecclefia Ca- 

*cacredit,etiamfi,quidipfacreditEcclefia,ignoret. 

fiiN rx pacis conteret Sathanam Confolatio &promifsio eft contra 

° pedibus veftris cito. periculum ex inlidijs dodrinx. Pro- 

miccit enim fore , vt Romani firma 
N 2 fiducia 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


CAPVT XVI. AD ROMA. 

fiducia in Chrifto concepta firmentur, ac ita perfeuerent in docirrin* puritate.Dcus enim 
qui inipfis coepit bonum opus,vultillud etiam perficere, Nam ipfius opera fu nt6t>«7ti.ut- 
Dicitur autem tum demum Sathanas conteri fub pedibus noftris, & cum per fidem 
Chriilo Sathanx victori inferimur, & cum pia vita & honeftis asionibus in Sathan* re- 
gnum inuadimus. Huc illud loannis ; H«c eft vidoria mundi fides veftra,per mundum 
intclligens vniuerfum Satban^ regnum. 


GratiaDomininoftrilES V Christi 

vobifeum. 


Claufula continens fauftam im- 
precationem, qua Romanis fauorem 
f>ei in Chrifto precatur. Hxc impre- 
catio vt frudum Euangclij continet,ita fidem Romanorum requirit. 


10 


Ei vero qui vos confirmare poteftfe- 
cundum Euangelium meum & prxdicatio- 
nemlEsv Chri st i, fecundum reuelatio- 
nem myfterij , temporibus fecularibus taci- 
ti,manifefti autem nunc, & per fcEjpturas 
Propheticas , fecundum aeterni Dei ordina- 
tionem , in oboedientiam fidei ad omnes 
gentes promulgati. Soli fapienti Deo per 
Ies vM Christvm, huic gloria in fecula, 
Amen. 


claudit Epiftolam. Vnde 
& nos monemur, vt & ipfi quoties re- 
colimus Dei beneficia, in laudes Dei 
& gratiarum adione prorumpamus. 
Nam ab illo autore fblo omnia bona 
& falutaria proficifeuntur. Verum 
quia in hac gratiarum adione mul- 
ta funtqux & explanationealiqua in- 2O 
digcnt,& vtiles dodrinas & admoni- 
tiones fuppeditant, omnia funt no- 
bis diltindius retexenda & cxcuticn- 
da. Primvm itaque cum dicit: Qui 
vos confirmare poteit, & docet & monet. Docet quidem quam imbecilles vacillantes 
fimus,nifi manu Dei fulciamur. Monet vero, vtintelleda infirmitate noftra, petamus 
robur ab eo,qui promittit Spiritum fandu petentibus. Ad confirmatione pertinet quod 
addit: Secundum Euangelium meum, hoc efhquemadmodum per Euangeliu promittit 
Dominus.feu vt fentit ChryfbftomuSjhicmodus confirmationis exprimitur. Nam Deus 
nos fulcit per praedicationem Euangelij,in quo efficax eft Spiritus fandus. Vocatautem 3 O 
Paulus fuum Euangelium , non caufae , fed minifterij rcfpedu. Deinde breuem Euan- 
gelij definitionem addit, cum inquit: Et praedicationem Ies v Christi, hoceft,vel 
praedicationem quam ipfe Chriftus prardicauit , vt interpretatur Chryfoftomus , vel pr*- 
conium delEsv Christo. Eft enim Euangelium proprie folenne praeconium manife- 
Itati Chnfti, in quo promifsiones ipfa; exhibentur, vndead Rom. 1. Quod antea promi- 

reratperProphetasruosin rcripturisrandis. Praeterea quodaddit: Sccundumreuc- 
lationetn mylteni temporibus fecularibus taciti, commendatio eft Euangelii a caufafic 

antiquitate, & fimul anteuertit obiedionem eoru , qui Euangelium vt nouum dodrin;c 
gcnuscotemprerunt.DicitcnimEuangeIiumnonefrenouummyfterio,fedrcueIatione 
tantum.Cur autem myfteriumappcllacEuangelium, explicat, videlicet quiaarcanum& 4.0 
occultunihiitomnibus,donec per praedicatione reuelaretur. In omnibus enim philofo- 

phorum fcriptis altum filentiu eft de Euangelio , tantum quafda legis particulas agnouc- 
runt Philofophi.Mop y Mpr^terearcuelationis attingit, cu illud per Propheticas ftriptu- 
ras manifeftata efie dicit, idqyno temere, fed ex ordinatione Dei. Non igitur humano co- 
filioEuangeliu in alqs atq; alijs locis fubinde reudaturjfcd ex ordinatione Dei fit.F i n e m 

pr^tereaadditApoftoIusprardicatiEuangclij, In oboedientiamjnquit, fidei, adomnes 

gentes promulgati. Heo igitur praedicatur Euangeliu, vt audientes credant, & oboediant 

Euangelio. Oblerueturquoq^ hic vniucrfalisparciculaiAd omnes, inquit,gentes. Cum 

itaqj omnes gentes vocet Deus ad oboedientiam Euangelij , profeao ferio vult omnium 
gentium falutem. bant enim donum & vocatio Dei. Adh>ec <0 

cum Deo foli fapier.tiam tribuat, vt laudem fapientia: fbli Deo ven- 
dicat: ita eam omnibus creaturis adimit. Qui igitur veram 
& falutarem fap»Qntiam cupit, fontem fapientiae De- 
um ipfum acccdat,ac ipfius verbum audiat 
&flmulpreccturipfum,vtfibi 
cor&fapientiam 
tribuat. 


10 


20 


30 


50 


T E A o S. 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


< ^ fi® CT* t? rb 



14? 


im- 
)rcm 
iprc- lO 


10 


CLARISSIMO VIRO, 

Nobilitate, sapientia et 

*8S01-°N1 VVKNE DO. 

NO DE SOEGAARD. PATRONO SVO PERPETVA 

observantia colendo, gratiam et Pa. 

CEM PER ChristVM IesvM 


PRECATVR 


nicolavs hemmingivs. 

VllvM DECVS EXCELL ENTIVS, ET NVLLA 

&fiUum fandorum, domefticum, 

Ift ^ Hocdccus & ha;c gloria folius cft Ecclefi* Dei, 
hoccltcorum.eommomniumqui Chrifto dederunt nomina 
renunc.atounpuroSathan*imperio. Turcicus tyramiSm 

^«.n,DUbo„ 

EduIo cft: cuius exitus, sternas miferis eftaditus. Diucs 

^ ° Rloria ^ hi^ona meminit,m fummisdclici;s viuebat, & fummam 

riam P““‘’*j’**®"°"l’“s,diuitijs, luxu & voluptatibusabundare:fedhanc elo- 
dicusinconSi' 1 ! Lazaruscontemtus,vlcerofus,men- 

ruo hominum , m ammo maiopes diuitias & delitias circumferebat 

enim ro ^ ci^mutaret omnibus mundi opibus & voluptatibus Sciuit 

in finum^A^k”' fefellit. Nam defundi animam ipfi angeli Dei deportarunt 

nitate,verts&tmausLt^^^^ 

+0 duscumr P^‘^P“““‘Jcliti)s. NonigiturimmeritoDauidiSpiritulandocdo- 

tuis fuperS?c ma S «"‘tPfal. S 4 . Meliorcftdies vnain atrijs 

latLquam haud dubie mulriSattap 

triundi aunmmf intuentcs Iplcndotem regum & principum 

inftruai 2 ,%,/ felicitas efthabitare in bafilicis,ornatis Egnis depiduris, 

putantur*^ tebus his omnibus, quibus abundant hi qui beati, mundi iudicio, 

< fedem K Horumiudicio non cedit Dauid,.fed mauult velin liminedomusDei 

° fum m*:. ?*” ^ ’t*?^uul t elfe & manere in ibeietate Ecclefis, qudm extra Ecclcfiam in 
diftim ^°noribus & delitijs viuere. Huius fus voluntatis caulamexponitlan- 
minus n Pfalmo fubiungit hasc verba : , Quia fol & fcutum do- 

&gloriam dabit dominus. Non priu^it bonis eos qui anv 
& Propher^n ^ pulchris piduris Ecclelias decus defetibit hic rex 

N 3 & fpi. 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 




150 


E P I S T O L 




:^>ea ■ 


' f if <ir^ 

:A'fy' 

’Si| 

i«i; ( i:?:t’ 

^'|y fc‘'' 

I fci.' '.i 

i fl‘ lvt;i 

I -'Jrt 

:;|fW 

I i 4 tti||ir... 
nh.i> 

ijMlil- 


& : 

. i, H 


&fpiritum vitaliu : ita Deus fol Ecclefiic rpargit lucem verae doflrinac , per quarti rcr 
ftituit iuftidam Scyitam JEternam, cffulb inpedora Spiritu laiu^oA vt fcutu^ 
corpus noftrum tuetur aduerfus idus hoftiles : fic Deus fcutum Ecclcfiae eft. Nam 
tanquam fcuto fua bonitate,mifericordia & miferationibus Ecdcliam coronat, & 
leEcclefiae hoftibus opponit inui£lus. Quam ob caulam hunc titulum fibi vendi- 
cat,quodfitprotcdoromnium IjKrantiuminle. Hucadditdonarioncmgratix& 
gloriae. Gratia,Eccldiaemcmbraacccptat,& in numerum filiorum aflcribit.Gloria, 
eadem Ecclefia; mcmbraglorificatums cft in refurredione mortuorum.lnterea et- 
iam, donec in hac peregrinatione manebit Ecclefia , dabit ei tuguriola, & alia bona ^ 
quibus in hac vita indiget: etfi calici i pfius abfinthium interdum admifeeatur. Co- 
gitatione huius glori® Ecclcfi® , debemus nos conlblari in medijs ®rum nis & cru- 
ce, exemplo Motis, qui maluit (ocius ®ru mnarum populi Dei cflc,quam frui volu- 
ptatibus & honoribusaul® Aegyptix. Q^o n iam autem multa funt,qux homi- 
nes impediunt, quo minus fe adiungant huic gloriofo coetui qui cft Ecclefia : Deus, 
vt eft 0i\a.v3’^Ci)7r(^ & amans hominum, multis medijs vtiturad alliciendos homi- 
nes in fuam familiam. Multi,voluptatibus huius mundi ebrij, contemnunt vocem 
Euangelij.non pauci, potentia fua fuperbi,noluntChrifto regi homagium pr^ftare. 20 
nonnulli, nobilitate generis tumentes, contemnunt in numerum filiorum Deia(^ 
(cribi.non pauci, blanditijsdiuitiarum (cdud:i,aures obturant advocem Dei vocan- 
tis.nondcl'unt, qui curis huius mundi opprdTunonafpiciunt adxternumfolcm 
Ecdefix. Breuiter,nemo cft qui non habeat quo (c excu (d, cur (bcictati ti menti u m 
Deum fe non adiungat. Tanta eft hominum peruerfitas, tanta cc£ciras,vt potius in 
filis tenebris palpare, quam in luce Dei ambulare Velint. Sed quid hic Deus facit? nu 
ftatim abijeit reciifantes venire ? id (ane (aceret iure optimo : fed maior cft ftorga pa- 
terna in ipfius pedore, quam vtta facile paterni amoris obliuifcatur.nouit figmen- ^ 
tum noftrum quam firifagilc.quidcrgofadt? morepatrum bonorum agit, in qui- ^ 
bus veftigium quoddam fui amoris erga humanum genus imprclfit. hi non ftatim 
cotumaces abijduntfilios,lednuncblanditijs,niincmuneribus,nuncminis,nunc 
plagis,nunc propofitis (cueritatis exemplis, eos in viam rcuocarc conantur. Qmd 
blandius hac oratione Dei ?Nunquidobliui(ci potel^ mulier infantem fuum,vtno 
mifercatur filio vteri fui ? & fi illa Oblita fucrit,cgo tamen non obliuifcar tui.cccc in 
manibus meis defcripfi te. Quid blandius voce filij Dei ? qui itaad omnes clamat: 
Venite ad me omnes qui laboratis &oneratieftis,&ego refocillabo vos. quid di- 
cam de muneribus quibus nosinuitat Dominus in fuam domum? Kaix ss.Omncs 4.0 
fitientes venite ad aquas, & qui non habetis argentum properate, emite, comedite, 
venite. Parua funt hxc temporalia bona,fi conferantur (piritualibus &xtcrnis:qux 
oiFert gratis fine pecunia. Hxc bona ideo donat & olFcrt Deus,vt ipfius bonitate al- 
lidantur ad audiendam vocem eius, &vt voci iplius credentes adiungamurfami- 
lix ipfius,cui (alus <$c xterna vita cft propofita. Verum,quia (iint non pauci, qui nec 
blanditijsmoLicntur, nec munera agnolcunt: D e vs haud raro iufta ira commo- 
tus ad minas venit, ac minatur exclufionem ab hxredirate paterna, fi perrexerint 
homines e(Te contumaces. Ifaix i. Vx genti peccatrici, populo graui iniquita- 
te, (cmini nequam , fili jspeftifcris. Item , Si nolueritis audire me, dcirritaucri- ^ 
tis me , gladius deuorabit vos, quia os Domini locutum cft. & C h ri s t s 
Luex 13. Ni(i poenitentiam egeritis, omnes (imilitcr peribitis, huc etiam perti- 
nent exprobrationes, qualis illa eft Kaix i. Filios cnutriui & exaltaui, ipfi au- 
tem fpreuerunt me, cognouit bos pofle(Torcm fuum , &a(lnus prx(cpe domini 
fui: Ifradautemmenon cognouit, & populus meus non intellexit. Haud ra- 

ro i minis ad plagas (c conuertit. Quoties reuocauit populum Ifracliticum afua 
contumacia plagis ? nonne Dauidem peccantem plagis emendauit ? in hunc ergo 

finemt 


Bo 


i 

1 

1 

1 

( 

C 

I 

20 F 
r 
C 
c 
ri 
h 

ii 
ei 
ri 
(c 
n 

iii 

Q 

di 

di 

in 

fe 

rn 

li( 

(fti 
& 
n( 
da 
na 
ali 
m 
uc 
dii 
m 
fei 

ot 
hi 


50 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


■ 


10 


30 


5 ^ 


D E D I C A T O R r A, 

beftias immittit dominus in con- 
in vtrin* ''^ *”* ipifcant.Multi enim in fecudis rcbus,(ecureiine timore Dei 

mvtraq«eauremftertunt:fedca^^^^^^ 

hoShnTr T quicunAbundarentopibul 

& fortunU & ^Poliati honoribus 

^ ®‘^'‘^‘=”f^'"«dicrunt,acfcriam poenitentiam me- 

cati V agentes pro paterna caftigatione, qua in viam fuerunt reno- 

*° oculil a:cipitiodamnauoms. Haud raro etiam fcueritatis exempla ponit Deus ob 
co«n *nmis& non emendantur, intueantur 

bicar*r^°™'"'^*'' abiecit, & reddantur cautiores eorum exemplo. A- 

nisr,^^ Abeletimorem domini. SubmerlioPharao- 

lil^o.^“ “m Excifio Chore, Datan&Abiron rc- 

iquosm officio continuit. Saulis cafusDauidi falutarisfuit. Hodie abicaiolu- 

Felices ergo nos, fialienoin- 
omniodo cautiores redditi. Dei vindidam matura rclipifcentia anteuertamus. 
ao POlfmmc^T cuiustantuineftdecusrantaque gloria, membrafierinon 

ssr™r‘tr“"" 

Chrifti iuxtamuH H ^ ^ cognitioneDei&fide 

nmi.mxtaillud.HaicertvitaiEterna, vtte cognofeant verum Deum, &Iesvm 

t«m& ADoftoir^‘"'”'‘''!i''’ videt quam neceflariafitvoxProphcta- 

Nemo docet agnitionem Dei &fidem in 1 e s vm Ch r i s t vk. 

emo non intelligit, quanta fit vtilitas piarum fcholatum, in quibu.s inffituuntur 

nP^phet.c.s&Apoftohcisfctiptis,quialiqiiandop.ibli^^ 

riffin; ''"’"‘fo*aggregentin femiliamDci, quatcftEcclcfia. TamctfiautLcIa- 
jo bint axiomata noffi® religionis, cum in Propheticis tum in Apoftolicis 
cratis prodita:tamen non pauca funt,qua: opus habent theoriadine qua, nec defi- 
moncsextrui,necdiftincqipnesinffitui, nec caullicdittingui, nec effera difcerni 
Oua^m * "‘■‘‘^0'^‘v-urailluftrari, nec ambigua tolli commode poffimt! 

^amobcauflamprxclarumdonumDei acendum eft, quod Ecclefia ornatafit 

diais ex habeat pios feripturx interpretes, qui obfcurioribus 

in 'ocornm Incem allerunt, & quxlatefunt fparfa veluti 
fermnr agnofeit Dauid cum inquit: Declaratio 

40 &intelleaum datparuulis: Mens etenim noftra, 

mrn cumI^''''"''^T“‘V‘’ *"f<^“‘genhaobfcurata. corindiitatum. vc 

ausveSefi''/t"T^^ tanta visverbidiuinieft, inquoSpifinfsfan- 

«CDtrnH ^ ^ «ft/^caxinaudientib. verbum. In hunc igiturvfumpij Reges 

nean^r ’ 3‘un‘tii^^ntes & docentes , vt puritas doarinx re^ri, 

datni. ’. '^^''**^|*^“tcrrore5,vtiuucntusrc£teedocla, quali permanus polleris tra» 
nanr Hoc etiam conlilio pij interpretes fuas theorias ador- 

^"^alioniHi ^^^g^®*^*ittlnccmemittunt, vr&teftesfint verx interpretationis, & 
mod oi^‘="i3terum ferie, & declaratis obfcurioribus loquendi 

uerfit*’ “ ttidioribus videri non poterant. Etfi autem magna ell donorum di- 
dius ®*'‘Y"'‘^'’P'’^hbus, exquofitvralijclariu.s, aliiobrcurius,alijdoaius, aliiru' 
moi-n,,^ tradent ; tamen laudandum ell lludium in omnibus oui a 

<*t:xdificandx Eccicfix Chrilli ducuntur, 'ctiamli 
. obtilit ouS euentus. Solomonis facrificium prxdicatur.qui ob- 
ftftum au^ t fine numero & xllimatione. prxdicatur& pauperculx vidu» 

>q ® Juo tantum minuta m Gazophylacium mifit. Nam li aflit promtus 

animi«i, 


i: i 


^1 I 

n 


■1 ' 'i 


J 


i } 




M 








^i 




!l 


IP 


E P I s T O L A D E Dilr c. 

animus, is acceptus efl: proco quod habet aliquis, &nonproeoquodnonhabet- 
Huc facit etiam dulciffimapromifllo domini: Habenti dabitur: quafignificatur, 
quod Deus habenti, hoc eftrcdevtenti donis collatis, addat incrementa donorum, 
6ccompenrctrcdum donorum vfum maiore beneficiorum cumulo. Hac ego 
fpc fretus, clari (Ti me vir & patrone fingularis, adornaui commentarios in vtranque 
Epiftolam Pauli ad Corinthios, in hunc fincm,vt rudioribus (altem Icdoribus me- 
thodum tradationis monftrem, & phrafes obfcuriorcs declarem. Quod (i autem 
pijsledoribus aliqua vtilitasex his commentationibus noftrisacccflerit, Deo ac- 
ceptum ferant : Sin minus, promtitudinem animi, qua gloriam Dei & aedificatio- 
nem Ecclefia: quaero, agnofcant.Qitod autem hos commentarios fub tuo nomine, 
vir clari(Timc,in lucem prodire volui, iulti (limas habeo caulTas. Nam plurimabe- 
neficia veftrx familix libens agnofeo : pro quibus perpetuam a^imi gratitudinem 
debeo. & quia non poffum parem rependere gratiam, hoc faltem officium poftu- 
lat, vt declarem animi gratitudinem, 6cagno(cam beneficia. Pater tuus pijflimaB 
mem orix Iohan. V urn e, dodrin a &Lpietate tantus, vt diam fu m mos illoi viros 
Jdar^u^erum^^hihppum^^lajichth^ 

rumiuciindi lli ma fa miliaritate intege quadriennio cuna Vuitebergx ageret, yfus 2 o 
_cli4)rimus in vcflra familia meas conditiones pcrfpexit, & hbcrali ftipen^o meali- 
quot annos V uitebergx fu ftcn tauit: cuius liberalitatis nomine, agnofeo ©le pluri- 
mum debere vcftrx familix. Poftquam aurem in inuocatione nominis diuini ani- 
mam (andamDeo tradidiffctlohanncs Vurne: foror tua nobilHTima & pijfTima 
focmina AdelhadaVurne, Nobilis ac prxftantis viri. Georgij Vuenftermand vidua, 
quafi hxreditarioiurefuccedens fratri in benemeredo de omnibus, plurima in me 
cumulauit beneficia. Huc accedit tua, virclarifiime,promtitudo animi & benefi- 
centia, quam maximam iam multos annos (um cxpertus,non erga me folum, (ed ^ 
etiam erga complures alios.Nam cum fingulari (apientia,prxclara dodrina, & ma- ^ 
gna pietate excellis, rcdeiudicas nihil e(Te melius quam optime mereri de omni- 
bus,^ prxeipue dc ijs, quorum operam vtiicm in Ecclcfia e(Te animaduertis. Ego 
igitur vt& tibi optime de me merito gratus fim, & beneficiorum plurimorumfa- 
milixveftrx haud immemorelTe videat, hos meos commentariolos in vtranque 
Epiftolam Pauli ad Corinthios tibi dicatos in lucem emitto , ac rogo vt non ani- 
mum ex dono fed donum ex animo xftimes. Vale cum caftiffima vxoretuano- 
biliffima focmina Domina Birgitta Ruth, & cum tota familia. Hafnix, Men(c 
Scptcmb.Anno. 1564. 40 


ARGV- 


lo 


^0 


Jo II 


c 

fl 

V 


40 

e3 

ta 

Pc 

m 

Iit 

Ve 

Vt 

mi 

fac 

in 

m( 


cx 

eft 

& 

tatj 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


10 


' iO 


^ G V M E N T V M 

IN priorem epistolam 

IAVLI ad CORINTHIOS. 

^^ptorumexaminanL'&excLLnda”funt- V/iM^ •'''msacrorvmscri- 
S*cvNDVM,Qusfcribendi^calir TRRT^R n S^:"* Pa-'Ption>s Ut. 
tionis methodus feiiordn i-r • ^ vM,QuisfI.itus. Qjart vm, Quxti-acli 

Adytum veluti luce praLviudorem irMoT' «liuslibec ftcri fcrjtl 

huius Epiftola:, dixi copiosi in ar/umenm EnTft '’orum primo, hoc eft.deautore 

quis tribus dicam quam breuifsirae Rp^ftolsad Romanos fcriptat. Quaredereli- 


*0 


OCCASIO HVIVS EPISTOLAE 

SCRiBENDilU 


40 


Wrruptifq;RrinthiSmmtr"bu^-p^^^ 

*iigio,&alijs rebus Schifmao,,;] • ^ Corinthiorum ad Pauludecon- 

diRefsitqu^micfe/qutiTu^^^^^^^ 

philoibphico verborum fplendore&amKir ^ *'uPt arrogantes quidam doAores, qui 

'«Ecclefiaiexquofaa^reft vSidtt^p"'! 

Pputationes&exhortationesconrinear 

OE STATV EPISTOLAE 

- qii* ad Romanos eft fcri>ta^TamTvnoc^ negocium tra<ftat,vt 

'Aturenim Corinthios vt ihcnip R ^"““P^efecilecotineri poteft tota Epillola.Hor- 
Pothefes, videlicet, Vt(iMcoLord« v>' ‘“hiiciunturmiilti hy- 

jpanamautdoftorum eminentiam L'^'"'i‘^'^“*'A’"®R®ff«tantpropteriapientiamhu- 
htes, ne abutantur libertate rhrft' ’ P“",'.A'’*®*'^‘’ttniinicationelceteratos,vt fugiant 
puri in cSu & “rainftam ^“i"Am,vt vel caftr vtantu;coniugio. 

Vt viaum debiiurmiMftHs r 1 a "u® "“orvi fcaodalo Idolothytis vefcanfur. 
uiinidignevtantur vtdnnae ^‘^“Y^honeftefegeratin lacris ritibus, VtccenaDo- 

^^iAnt|ilea'o"*“">"^ aSificationem conferant,- Vtpluris 

publicis concrr^r Vtordinem dicendi 
*^o«uorum fentenHaaL^^^'^*u pfuafiniibus a veraderefurredione 

"iicntentiaabduci,Vtfuntliberalcs in paupfHCs fandos, &c. 

ORDO TRACTA TIONIS, 

^^funtj^^J^ Suaeftiones quae a Paulo in hac Epiftola tradantur, Natura f&ri^AT 
^ tradat ^ l ^P‘8**^Pham & exordium proponit de vitandis ^chi^ma^:k ^ 

'““on^rutmoTeljruiSt’ -«"dt^ut mp^: 

eclauditEpiftolam. Porro ineuarratione Engulorum capitum huius 

EpiAolas 


50 


f 

) 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


i 


>'I,. V. 


» 5 + 


e A p V » 


Epiftols,Quatuor meo mote faciam. Primum notabo fummam capitis, huic (iibijcum 
ordinem & partes eiufdem. Tum adiungam exegefin vni cum obferuatione locorum 
communium, eotum^; accommodatione ad nos docendos & admonendos. 

C A P V T I. 


rii. ^ > 


1 I . 


• 1 


t ' * 


Summa Capitis Primi. i o 

VtgratuUturCorinthijs donorum Jpiritualiumexcellentiamt ita hortatur eos ad (oncordiam* ne 
fintin eUfchifmataobdoaorameminennam,aHtfaptentiam humanam: prafertim cumeampradicatione 
Euangelii nthil valeaummo obftt magis. Nam folus Chrtjlus fatuandis faSus eitaDeofapientiaduftiaayfan- 
iltficatto & redemtto,adeo rt extra ipfum nullus fttglortandi locus. 

Ordo £5* partes Qapitis Trimi. 

Partes huius capitis <iutn^{unt: PRI MA^epigrapha. SECVND A,Salutatio.TERTlA,pro^ 20 
pofitto fuaforia ad concordiam, vt y itent fchifmata, ARTA, propofitionis confirmatio continens collatio- 

nem fapientia humana & diuina: admonitionem de conditione & qualitate eleClorum, qui potifiitnumjimt 
infirmi & rudes in hoc mundo: & commemorationem pracipuorum beneficiorum Cbrtfii qui nobis a 
VeofaUuseitfapientia, iufiicia, fanilificatio&redemtioy yt in illo folo& non in fapientia humana glo- 

rienturfin^i- 


EXEGESIS CAPITIS PRIMI, CVM 

OBSERVATIONE DOCTRINARVM. 


A V L V s vocatus Apoftolus I E S V 
Christi per voluntatem Dei, 
P &Softhenes frater, EcclefixDei 
quxcft Corinthi, fandificatis in 
ChristoIesv vocatis fandis, 
cum omnibus inuocantibus nomen Do- 
mini noftri I E s V C H 11 1 s T I, in quouis loco 
€orumque& noftro. 




In hac Epigrapha duo funt, Nem- 
pe partes Epigraphx & amplificatio- 
nes. Partes funt dux expreflac, vide- 
licet fcriptorEpiftolx Paulus, & Co- 
rinthii, quibus haec Epiftola (cribi- 
tur. Amplificatio prima eft delcri- 
ptio Pauli, ab officio nimirum, quod 
iitvocatus Apoftolus I e s V Christi 
per voluntatem Dei. cum autem 
dicit fe vocatum , fignificat fe Dei .q 
gratia 6c mandato defignatum efle ad fungendum Apoftolico munere, idq; vt & omnem 
ambitionis fpeciem vitet:& Corinthios atq^ adeo omnes pios ad legedam hanc Epiftola 
compellat, tanquam ex mandato Deiprxfcriptam. Vndc& nosmonemur,quoin^co 
hanc Epiftola habere debeamus. Deinde cum fe Apoftolum vocat, oftend it, & fe nihil ab 
officio fuo alienum facere, dum Corinthios inftruit, &Corinthijs haud impune licere a- 
fpernari,qu« ab Apoftolo DeiproponuturexDei mandato. Praeterea haud fruftra addit. 

Per voluntatem Dei. Nam, vt hac voce omnem arrogantiacrufpicionemafcauertitMta 
innuit Dei ordinationem oppugnare eos, qui dodrinae eius aduerfantur. Quod autc ad- 
iungit fibi Softhenem frati^m tanquam (criptionis ibeium, ideo facit, vt ipfum comme- 
datiorem reddat Corinthijs.Fuitautc hic Softhenes princeps ludaicae fynagogx qux erat .q 
Corinthi,Vnde& nos monemur, fratres &comminiftros Euangelijcomendatiores fuis ^ 
auditoribus reddere noftro teftimonio. Altera amplificatio continet perfpicua definitio- 
nem Ecclefix Dci,nimirum quod Etclefia Dei fit coetus hominum fandificatoru in Chri- 
ftolefu, vocatorum ad fanditatem,&inuocantiu nomen domini noftri lefti Chrifti vbi- 
uis tcrrarum.Non enim Ecclefia certo loco clauditur,fcd late fparfaeft per vniuerfum or- 
bem, vbicunque Chrifti nomen prxdicatur & inuocatur. 


Gratia vobis & pax, aDEopatreno- 
ftro&DominolEsv Christo. 


H^c (alutatio Apoftolicapropri»m 
Euangelii frudum breuifsime pro- 
ponit. Gratia cft fauor Dei & bene- 


c 

b 

b 

al 

Ol 

ai 

ft 

di 

ftj 

D 

2o n( 
m 


ni 

ni( 

cat 

dc( 

bu 

JoElc 

rcu 


co 

tcfi 

ftil 

Itio 


40 


pCi 

Sv 

nih 

adu 

toa 

tin« 

Ies 


50 


ncii 

sy{ 

Dei 

Perf 

Vni 

cian 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


10 


4^ 


c O R I N 




Ob g^«“'«°rifi eft: quod 

gratiamDci, qusdata eftvobisinChri- «°P“nnetvtprsmolliat Paulus Co- 
lo «oielu. nnthios, qu6 fe magis dociles prc- 

fc^“? “if “ '•umnju.n cin.hb.h.. ■: 

affici aium r fccusilJoru comodi- 

uninu bonaaiunrifn^T gratiarum adio beneficij fft e-uirio, 

»ni.ipradonaex«a^ bicperMetonymia Grati- 

ftum &in Chrifto ai.2 n°' ^5!']‘*®®^‘®*'“®^ur,quod hsc bona contingant per Chri- 
<linis erga Defi cu^r^K exemplu Pauli nos admoneatgratitu- 

ftriquoi Euin^Jti^r ^ Pr®ft't's>tum pro donis alijs coliatis. Mini- 

quod per ge- 

ermonc,omnique cognitione. nus.hqceft, per gratiam ipiis^datam 

'^en,abundantiam& copiam: Ita particula diuitiarum no- 

Ratioefteorumquxdmt, ac Cdi- 
nnrmatum eftin vobis. cat:Teftimonium Chtifti, hoc eft, va- 

^ “'onium de Chrifti pril^enTa Charifmata.qua: te- 

Peftanirrluda?*’ “* AEtioIogiaeft. Nam in ipfis tefti- 

SvChp Domini noftri i £- momum Chnfti confirmatum efic, 

exdonisquacacceperantcomprabat: 
fit illis rei, -Q„' nifi vrevnpA-««. j «luibus ita cos abundare dici^, vtum 

^duetu.Monemurnogouon- fr» l * ^^-^dofuo in mundum 

*^P animos leuemus in calfi^vnd ioco, vt nadi Chrifti cognitionem falurarem,iam por- 
illud ad Ph^^lTn , expedadus eft faluator nofter lefus Chrift us. Huc per- 

CHRfsx^ NoftruTniAmt;/.,* cft in coclis, vndc expcdamus Dominu noftrum 


40 


50 


P®^i®^^**anti 2 e Dei 

svCn in die Domini noftri Ie- benefaciendo. Soletautem Paulus 

«RISti. ab antecedentibus ad confequentia 

n.l'^SaEcclefiamaeitvtPhiIin, d r r ?«^»do de volunm^ 

Fidehs Deus, per quem vocati eliis in Ratio promifsionis a conflantia 

com. 


* ' i ,ii ij|:- 

'11 ‘I 
It Ili . ,, 

iti 


■M 


i^-( 


'IS 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 




15^ C A P V T I, 

communionem filij ipfiuslEsvCHRiSTi DeirDcusquivocauitvosincommu^ 
Domini noftri nione filij lui eft fidelis, ideft,conlUs 

& verax in fuisdidlis &Fa^is. Ergo 
quod incepit in vobis, ad bonum deducetfinem. Huius collei^ionis ratio a qualitatedo- 
norum vocationis Dei fumicur.Nam dona(vcRoman.n.ait)8c vocatio Dei huiufmodi 
funt,vt eorum ipfum poenitere non pofsit. Quare noftrum e(^cauere,nenoRraproteruia 
ingratitudineprouocemiisDeum,noftraqiCulpa tatum thelaurum amittamus. Incul- 
patos vocueos,qui funtin Chrifto ledi, quibus iam nulla ed condemnatio, quorumque 
vnicum hoc ftudium elt, vt ita viuanc ne quis fe merito culpare pofsit. 


10 


Obfccro autem vos fratres per nomen 
Domini noftri Iesv Christi, vt idem 
loquamini, & non fint inter vos diftidia, led 
litis coagmentarim eadem mente, & in ea- 
dem fententia. 


Propofitioeft fuaforia, vt virctdif- 
fidia & fint concordes. J^agnaviseft 
in obtcftationis modo, cu ait: per no- 
men domini noftri Idu Chrifti , ac li 
dicat:fi Chrifti nomen & religioapud 
vos aliquem locum habet,eftoiecon- 


cordes.Hoc enim ipfe vnice cxpetit.Opponit autem hoc loco feifinati rria:Orationc5can- 
dem Mentem(hoceft, animorum & voluntaruoi coniuiftionem) &c eandem Sententiam, 
hoceft idem dc religione iudicium. Procedit autem hic Paulus a poftenoribusad priora. 
Quod coimportremo loco ponir, caufia eft medii,& medium primi.Nam qui eode ani- 
mi ludicio prsditi liint voluntate etiam cohsrent. V oluntatis coiuneftio locutionis ciuf- 
dem elTedrix eft. 


Significatum eft enim mihi de vobis 
fratres mei i domefticis Clo9,qubd lites lint 
inter vos. 


Ratio exhortationis a rumore, im- 
mo certo tcftimonio de illorum difsi- 
dijs: & nefalfa fufpicioneduci videa- 
tur,nominardomefticoshoncfta:JVla- 
tronxCloa,quosfibihocdifiidiunarrafrcdicit.Obi'eructurcxemplu. Vtenim miniftris 
vefbi non licet fuos auditores reprehendere, nili cerro conftiterit de farfto contra leuita- 
tem eorum, qui quiduis iibi licere putat:Ira piorum in Ecclcfia eft, exemplo Clo^,fi quid 
m-ile in Ecclefia geri animaduertcrint,pie id F ccicfiac miniftris indicare.Ncq; hoc qui ac- 
cufari videntur «gre ferre debent, cum eorum emendatio & falus quxratur. 




Dico autem hoc quod vnufquifqjve- 
ftrum dicit: Ego quidem fum Pauli, ego ve- 
ro Apollo, ego vero Cephae, ego vero Chri- 
fti. 


Per Mimcfin cauftas dirsidioru ex- 
ponit, nimirum,qiiod alij dealijs Do- 
etoribus arroganter gloriati fii t ad- 
uerfus alios, qui ijdem Dotftoribus 
fecum no funt vfi.Quidam enim Pau- 
Juni>qu«dam Apollo, quidam Cepha, 4O 

&(|uidam alios fuos ladanintmagiftros in aliorum contcmtum.Ncqj defuerunt qui ita 
fe Chrifti difcipulosclTe contenderent, vt alios omnes miniftros verbi fupei be conte m- 
fcrint.Nequacuiam en»m Paulus reprehendit, quod dicci ent fe C hriftidifcipulosfimpli- 
citcr,fed quia hac arrogatia elati alios, quibus etiam fuus honor deferedus fu i fiet, fp re ne- 
runt fuperbe.Hicmamfeftearguitur vana Monachorum fupei ftitio, quorum alij Fran- 
circum,ali| Dominicum,alij Benurdum, alij alium magiftrum fuf fe<ft^ fuperbejicftanr. 
Breuitcr,vr paulus hic vult vni Chrifto ita magifterium afierere in Ecclefia,vt ab eo pede- 
a nnis omnei;fic cos reprehendit qui poft fc difcipulos abducunt, vt Ecclefix fcindat vni- 
Catem. 


Congeries argumentorum, qui- 
bus Corinthiorum craflum errorem 
confutat & arrogantiam deprimit. 
Ponitautem tria ordine efficacifsima 


ErgoncdiuifuseftCHRiSTVS? Num 
Paulus crucifixus eft pro vobis ? aut in no- 
men Pauli baptizati fuittis? 

'■'J“«t»uucmrna oroine erncacilsima 
argumcta,Primum fumtu eft ababfurdo:Si in eadem Chrifti Ecclefia feindere vnitatem 
licet ita vtalius alium fuperbeiadfet miniftrum : tum fanc Chriftus eft etiam in partes 
diuifus & fadiones.Scd Chriftus no eft difpcrtitus in partes & faiftiones. Ergo in eadem 
Chrifti Ecclefia femdere vnitate non licet, alio de alio magiftro arroganter glorian te. Ob- 
feruandain primis dodtnna, quod, quemadmodum vnus C h r i s t v s Ecclefix caput eft, 

& folus 


5^ 


30 


fe 
lu 
tu 
40 cn 

di 

fei 

ca 

cu 

f: 

fti 

ari 


50. 


fei 

tia 

m\ 

bu 

fai 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


K. I N 


imti« 

•ullas 

Ergo 

edo- 

nodi 

eruia 

ncul- 

nquc 

lO 

frdif- 
n$ eft 
;rno- 
acli . 
apud 
;con- 
:.ean- 
dam, 
riora. 


— ----- w ^ 5 ^ 

tefrJr ^ Itaqui in Eccletla efle volunt, fub hoc vno Chrifto copulati in 
itaarlk ^i““‘^"^*'^8“mentu,limilitetababfurdofumtum.SiPauloautaIij cuipiam 

Pto^vokf c fi*! ftn^^ 

Ereo n„ “*??*^ * ‘y® '°lus Chriftns pro vobis crucifixuseft. 

M^iTra rk *- a T®” 

tar,mc I ?“J-- ,“'P“P'*'■'■®^®"'‘'°"“^*"®‘'®*"»'^"°"''®®atabeodi^ce<^^re&vni- 
^o deitTin rh?Av‘*"*-‘^“‘*r ^“'"««•'irtptitudinis nota incurrut. Dein- 

rem;r ° ‘ Pang“"}‘ alTcribiturhoc redemtionis beneficium, vtmeritum falutis & 
er<r« D °"A* Pecwwrum in nemmem alium fine faerilegio transferri pofsit; Confutantur 
r,.m qU' thefaurum Ecclcfis componunt ek fanguine Cbrifti Sc martv- 

noAf^r’ ’ • aliquid nobis meruifient fuo fanguine ad expianda peccata 

ura. 1 ertium argumentum,ab inauguratione noftri per baptifinum fumitur.Illi inau- 
b . '"ll"?."*®" damus, inquem baptizamur.Sed noil baptizamur in nOmen Pau. 

laut alcenus,fed in nomen Chrifti.Ergo non Paulo inauguramur, fed Chfifto.qui vtno- 
ohiio,' “flaturluani gratiam, nofquein fuam familiam recipit: itanos vicifsim 

uet ^ j a’^“P® ®^j® ad*>«eamus,qUod nifi fefprimus foederis Violati rei fumus.Obrer- 
2-0 di:» ^ 5**^^qood vt baptifmo inaugurem ur<[^btiflo:Iraeodeirii adrtionemur concor- 
nrfrff l' mutui inter nos in Chrifto. Vnde Paulus ad Ephefi+^ab vnitate ba. 

P sxuortationem petit, ad feruandam vniutem fpititus in Vinculo pacis. Quare co- 

wnant & diuidunt baptifmnm, qui fuis difsidijs & fe^is vnitatem Ecclefii ftindunt. 
poties Igitur baptilmi meminerimus, cogitemus de vnitate & concordia, quam Chri- 
«us ab omnibus,qui fibi nomen in baptifino dederunc,requirit. ^ 


eani- 

iciuf- 


20 


im- 
difsi- 
ddea- 
c Ma- 
lidris 
luita- 
quid 
uiac- 


30 


IT1 ex- 

S DOr . 
t ad- 
nbus 
I Pau- 
epha, 4O 
ui ita 
item- 
mpli- 
reuc- 
Fran- 
^ant. 
pede- 
t vni- 


5^ 


qui- 
orcm 
imif. 
fsima 
atcm 
lartes 
idem 
. Ob- 
it cft, 
folus 


Gratias ago Deo meo, quod neminem 
vcltrum baptizaui nifi Crifpum Sc Gai- 
vtne quis dicat, quod in nomen me- 
30 ^‘^^^^P*^^zaucrim. Baptizaui autem etiam 
Stephanaj familiam. Praeterea non noui 
quenquam alium baptizauerim. Non 
^nini mifit me Christvs baptizare? 
^cd Euangclizare. 


Senfus horum verborum facilis efl, 
fcdprxbec duabus quxfiionibus oc- 
calionem. Quarum prior eft, num 
rcd^ miniftcr verbi clorictur, feab- 
ftituifle a pio&laudAili opere f Po- 
fierior, quomodo verum fit Paulum 
non efle miflum ad baptizandum, 
fed ad Euangelizandum, cum tamen 
Dominus miferit Apoftolos non fo- 
lum, vt docerent, (cd etiam vtbapti- 


zarenr? ^ a» ^tuotcrene, ica etiam vtbapti- 

fed comn, quf ft'onem refpondendum eft : quod neutra illarum fimpliciter, 

uerirTf- * “?«U>g«"da fit. Cratias quidem agitQpo Paulus qu6d neminem baptiza! 

tum ' neinderaperent occafionem gloriandi de fevtmagiftro, in aliotu coLm- 
40 enim tlnJ » t^pofmo eXclufus eft,quod Paulus non baptizarit. Fuic 

dum At<j“oddicitfenoneiremiirumadbaptizan- 

fed nfc.. ■ negatfimphciterad fuum officium pertinere baptizare, 

candip?l’’^“i®’‘**‘*l?8!>»t> & Pqtifsimam partem functionis Apoftolici munus pridi- 

cum K-» partem non potuiCin alteriushumeros coniicere^ Verum 
Cis erat quod per multos adminiftrari potuit, voluit Paulus in ma- 

locn poufsimum erat deftinatus, occupatus efle. Neque h«c quse hoc 

ftioi»»* ^ j extenuandum baptiimum, non enim hicqu^e- 

arduf minifterio,quo non occupabatur Paulus, vt magis 

RemouetcaulTam gloriationis Cp- 
rinthiorum.Illiiaiftaruntquifqueru- 
£acn!p^«. p _ . ^ ^ um magiftrum ob oratoriam dicendi 

cen fermonis fplendorem & facundia (Hic enim lapientia) qux peritia omnis 

ferendi efn r ^ certam rpecieui, nempead dicendi arti fido fam peritia re- 
ti* Euanor 1 • • videtur, cum id orationis virtuti tribuatur, quod poten- 

moda fir r ttibuendum cflet,tantu abeft vt eloquentia prakjicationi Euangelii accora- 

6fuit,curSriA PiT*“ ®?®'^“'^** ^ beneficii redemtionis. Atq; hic cauf- 

'-nriftus elegent Apoftplos rudes, & qui nuUa fapisntiipollerent coram mun- 

O do.Cauf» 


in lapientk (ermonis, ne inanis 
i^cddaturcruxChrifti. 


•5S C A P ? T I. 

do. Cauflk Igitur non fuit donationis imbeciUitas/cd vtnon tribueretur virtus ipfa elo- 
quentis humans. Verum hic dus ardus qusftioncs fc offerunt. Vna,Num Paulus pror- 
(us damnet Termonis (apientia tanquam Euangelio contrariam? Altera, Niim repudian- 
dus fit quifquis Euangelium paulo nitidiori fcrmoneilluftrcL? Qiiantum ad prima qus- 
ftionem attinet, certum eft cum honeftas artes omnes, tumipfam eloquentiam effe do- 
num Dei. Deinde fuiffc Paulo potifsimum, inter Apoftolos fummam eloquentiam con- 
ftat,qua etiam olim cxcelluiffc Dauidem j Salomonem & Efaiam manifeftum eft. Quara 
Paulus nori eft putandus aliquid in contumeliam artium dicere, fcdEuangelijprsdica- 
tionem vult effe limpliccm, cum vt appareat fola fpiritus efficacia in prsdicationc Euan- 
gelium vtfermonc rudi & impolito noftra oboedientia, docilitas, & humilitas magis con- Id 

fpicua reddatur. Ex hoc etiam ad fecundam qusftioncm rcfponderc non eft difficile,Li- 
cere quidem omni Eloquentis gratia illuftrare Euangelium, modo vana verborum oble^ 

datione non inebrientur homincs.Verum hic modus feruandus eft, ne hominis cloquc- 

tis tribuatur ouod eft virtutis Dcii Quare prsftat fimplicitatem in docendo, grandilo- 
queatiam & eloquentiam in exhortando & confutando adhibere. ° 


Concefsioeftcum coirc<ftione per 
diftin(5i:ionem. Obijeiunt quidam 
'qui humanam iadUnt (apientiam & 


Nam fermo qui eft crucis, ijs quidem 
qui pereunt ftulticia eft, nobis ycro qui fl- 
uamur potentia. t . . r «... -w 

n , ^ n . eloquentiam, genus illud Termonis zO 

quo vtitur Paulus atq; alij Apoftoli,in annuncianda falute per Chrifti crucifixi mortem, 
effe impolitum, rude atq; adeo ftultum,vc quod carcat omni eloquende Iaudc,Tcd Paulus 
V per <l«u»lioncm corrigit: Sermo qui eft crucis (id eft,prsdicatio 
de Cnrifto crucifixo) fimplcx& minime ornatus humans lapietis coloribus, ijs qui per- 
eunt, eft non folum ftultus, fed ipfa ftulticia, eorum fane iudicio qui pereunt : At iisoui 

faluantureftpotentiaDei. Nam per iUumDeusfuam mirificam vim declarae;qua vtitur 

in enpiendis hommi bus a potentia Sathanstj in adoptandis filijs donataremiffione pec- 
catorum per Cnnftum.Hasc potentia Dei non itf. emineret, fi abhumanarum artium fiib- 
lidio pendere videretur. Nam cum hominibus magna ex parte tribueretunq uod eftnro- 
pnum crucis Chrifti. i ^ ^ $o 


Sed ficut Tcriptum eft, perdam (apien- 
tiam Tapientum,& prudentiam prudentuhi 

reprobabo. . . , ... 

pud ETaiam fs abolitumm,&^ medio Tublaturum Tapienti^ murTdi^vcIoc^r^ftd^^^ 
ti* Dej,hqceft,Euangelio Chrifti. Docet hic locus, quod in Talutis doc^ina nihil prS 
valeat TapientiaphiloTophica,vt qus minifteriiim Euangclij pro ludibrio habeat.^ 


Itfais tcftimonio probat Tapienti- 
am & prudentiam hominum in reli- 

{ jionis negotio plane nullum habere 
ocum. Quare minatur Dominus a- 


Vbi (apiens? vbi (criba? vbi conquifi- 
torfeculi huius? Nonne infatuauit Deus (a- 
pientiam mundi huius? 


Ex Efais pronunciato Paulus va- ±0 
Iide infert perinfultadonem, gloria- 
tionem mundi & rapiendam nihil 
prorTus in myftcrio Talutis valere. Sa- 


piens eft Paulo hoc loco, qui philoTo^iam iadat, vclud fapientrs fontem!! ^ScrTllreft fn- 
terpreslegis,autqu.hbetl,teratusacft^^ Conquifitorfeculieft qui 

Poftquam enim in fapientia Dei non Vt probat ab effeiftu, mundi fapi- 
«ognouit mundus per fapientiam Deum, entiam non perducere hominem in $0 
placuit Deo per ftultidam praedicationis veram noticiam Dei : Ita fapienti» 
ialuarc credentes. •V“”‘^‘.°PP°”'^^“^ticiampr*dica- 

ipfin.Euangelij:quamftuItamnom!nat,quiaiudicfemundtallSe^^^^^^ 

mundo) 


IO 


20 , 


h 

30 b 

tc 

g< 

ti 

g 


tt 

c: 

gj 

fu 


«0 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




^I> CORINTHIOS. 


mundo^ prxdicationcm (de Chriftq crucifixo) faluare crcdentes*Do<ftrina prima hic ob 

icruetur, quod homines no pofsint venire in falutare Dei noticia per mundi rapienciam 

ccunda,quodfolum Euangelium faJutarem Dei nbticiam pariat. Tertia, quod omnes 
nomines abfque noticia Euangelij in damnatione harcant* . Quarta, quod frudus credi- 
« praedicationis Euangclij fit falus animarum* 


que 

iilo 


r 

n & 

onis zO 

:em> 

ulus 

latio 

per- 

qui 

itur 

pec- 

Tub- 


SO 


nti- 
•eli- 
>ere 
s a- 
en- 
:fus 


va- 40 

ria- 

ibil 

Sa- 

in- 

qui 

Ul- 


in SO 
dx 
ca- 
:m 
re- 
)ci 
:o- 
io- 

m 

o) 


Quandoquidem & ludsei fignum pe- 
dunt, &'Gr2Bci fapieiitiam quaerunt, Nos 
10 praedicamus Chriftum crucifixum, 

ludaeis quidem fcandalum : Grxeis vero 
stultitiam. 


Exegefis per collationem. Expo- 
nit enim quomodo Euangelium mu- 
dofit ftultitia, fed ipfis cledis fum- 
ma rapientia. Iud*i pleriq; miracula 
& figna petunt, tton contenti mira- 
culis, qyibusiam pridem veritas Eu- 
p. . . angclijconfirmataeft, vndefitvtipfif 

^nriltus in ruinam & lapfum pracdicctur:Gr*ci autem fapientia fua & rationis acumine 
uangelium metiri conatur: quod dum rationis lumine non perfpiciunt,ftultum iudi- 
cant. Quare praedicatio Euangelij de Chrifio» ipfis ftulta & ridicula videtur. Hincdifca- 
«nus rationem noftram in rebus diuinis captiuare,ac voci Dei foli fidem adhibere. 


20 , -A.t ipfis vocatis ludseilque & Gfaicis, 
Curiftum Dei potentiam & fapientiam. 


Excipit eos quibus praedicatio de 
Chriflo cft (alutaris, nempe vocatis, 
/ . . . ^ boc eft, ijs qui Euangelio praedicato 

nuem adhibent (Hi enim vocati dicuntur) His pradicatio de Chrifto crucifixo,eft & po- 
tentia Dei & fapientia Dei. Potentia quidem, qua Deus illos potenter eripit a damnatio- 
ne & Sathana imperio: Sapicij^ria vcro,qua in falutarem Dei noticiam eruditi, Deum ex 
ude vera colcrc norunt. 


Kam (lulticia Dei iapientioreft homi- 
nibus, & infirmitas Dei robuftior homini- 
3 o bus. 


R.itio, quod pradicatio dp Chrffio 
crucifixo(uam itulriciam Dei & infir- 
mitatem Dei crucem Chriili appel- 
lat) qua ftulta videtur mundo, fit po- 
tentia & fapientia Dei. Mundus iadat fuanq, fapientiam & fuas vires, fed pradicatio tua- 
gclij qu^ in hominum oculis qufdam ftultic^a & infirmitas apparet, habet fua vim & vir- 
tutem a Deo, qui & fapientirsimus &robuftirsimiis eft. Cum ergo de pradicatione Eua- 
gelij quaritur, Vnde tanta eius vis fit? ad eius autorem qui in eo eft efficax, refpiciendu eft. 


Videtis enim vocationem yeftramfra- 
tres, quod non multi fiipientcs fccundumM^ 
carnem,' non rnulii potentes, non multi 
nobiles : fed quae ftulta funt in mundo ele- 
git Deus, vt fapientes pudefaciat, & quae 
iunt infirma in mundo degitDeus, vt pu- 
defaciat ea qux funt robnfta: &quxigho- 
bilia funt in mundo & fpreta, elegit Deus: 
dc ea qux non funt, vt ca qux funt abo"- 
|eret, Vtnon glorictur omnis caro coram 


id quod feripturis antea probauif, 
hicipforei cuentu & propna Conn- 
thiorura experientia confirmat, yt 
vcl hoc pado eorum faftum deijciar* 
ne quid libi arroganter iri buant. At- 
quehajcfummafcntentiaeeft. Verum 
ne hunc locum rapiamus in contem- 
turh nobilium, potentum,& fapien- 
tum huius mundi, opus eft collatio- 
ne huius loci, cum alijs didis & ex- 
emplis feripturar. Ad Timoth. ait 
Paulus, quod Deus velit omnes fal- 
uos fieri. Ad Rom. Qui diuPs eft ia 


^ ^ omnes: item, non eft diftindioludxi 

Gracci.Iohan.q. Omnis qui credit non peribit, fed habebit vitam «ternam. Dauid pr»-v 
hortatur Reges ad ofeulandum filium, quOfi Efaias Ecclcfiac nutiitotes vocat.Diuites 
p potentes fuerunt DauidpE^ecbias,^fi^ & multi eledi* Qu^re nec diuiri*,ncc nobili- 
^Sjiiec potentia, nec fapicntii eft caufrarciedionis: fed harum rerum abufus.Nam pleri- 
que his tebu,s.cbrij,Euarig!^i^ip fpernunt, Cum contra pauperes, ignobiles, coiitemdco- 
raundq^f^i^lnipcdimcntis non implicintuTictfi inter illos quoq; non pauci fua incre- 
fed h^^ Pp^f6.^^q\i« noii funt, Hebraico idiotifmo vocat quae pene riulla funt; 

vQ nominum no Dei indicio. Hi«onnoriiintiir eaou« funt. hoc eft.on<» in — * 


MIi 


I/ rfl i| 


hoc eft. 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 



— 






t6o C A. » V T I I. 

hoc cft,vt declarer quod Deus ifta non recipiat in falutisnegocio. Vultenim Deus, vt 
vnufquifqj abnrget femetiprum, 8c profternat fe nudum 8c deftitutum 6mni merito & 
dignitate coram Deo. Alter finis eft, ne coram Deo vlla caro gloricrur.hoc cft,nc quifqua 
rtiortalium falutis meritum ponat in nobilitate, diuiti js, potentia, aut vlU alia re mundi: 
fed eam acceptam ferat (bli Chrifio crucifixo, Quemadmodum fcqu entia Pauli verba te- 
flantur. Porro de eledionecopiofiusfcripfi in primum Caput ad tphcfios. 

Sedcxipfo voscftisin ChritVolcfii, qui £«q)ofuit quales funem qui vo- 
fa^lus eft nobis lapientia a Deo, iufticiaquc cantur. Nunc autem explicat quales 
&fanaificatio&rcdcmtio. fiuntexgratia, & ex communicatio- i« 

ne quam habent cum Cnrifto. pRi* 

M V M quidem adoptantur in Chrifto, vnde fit vt exteris hominibus tanto fint nobiliores, 
vtpote nati exDeoiquanro Dei gloria omnibus excellit. Deinde, vtilluftriora fint Chrifti 
beneficia CTga Ecclefia,ca particulatim recitat,ac numerat quatuorferuato conlccutionii 
ordine. Ait enim, Chriftum elTe nobis fadum rapientiam,iufticiam,(anCtification6 & rc- 
demtione. Nam vt Adam primus fuo lapfu fadus eft nobis ftulticia,iniufticia, impuritas 
& exilium : Ita Chriftus nouus & fecundos Adam, fadus eft nobis fapientia,iufticia,fan- 
<ftificacio & rcdemtio.Pnmum itaqj fatftus eft nobis Sapientia: quia in ilio reconditi funt 
omnes thefauri (apientix & fcientix Dei.Hxc autc lapientia conftat vera Dei noticia,qua 
cius in Chn-fto dilcaionem cognofeimus, & veram colendi Deum ratione tenemus. H.ic 2® 
(apien'tia deftrtuunturomnes,quiin Chrifti Icholano liintedoai. lufticiadeindeficno- 
bis,quandoreitiifsis peccatis nobis credetibusiufticia ipfius gratuito imputAtur« Haciu- 

vcftici,non amplius vt rei apparemus in confpcdu Dci.Tertio faaus eft nobis San- 
amcano.Na nc uti Chriftus nos iuftificando ^ peccaris liberat & a morte, qu* peccari p«- 
nacit: Ita fanaificado regenerat in nouos homines, & fuam reddit in nobis efficacem iu- 
lticiam,ad creandos in nobis per Spiritum fanaum nouos motus,&ad efficiendas Dei fi- 
li|s dignas aaioncs.Obfcructurigfturhic,rc8diftiuaas clTeiuftificarionem & fanaifica- 
cionem, quamuis ira natura coiunax lunt,vtlanaificatioaiuftificarioncuunquaabeire 
pofsit. Quarrojfeaus eft nobis Redemtio, quia ita per cum lapientia donari, iullificati & 
ianaificari, ctlcam redemtionem tandem alTequemur, relulcicatis corporibus & donata 3^ 
nobis vita xterna. Hic Pauli locus ideo obleruandus eft diligentius, quia vix vllus alius in 
(cripturis eft, qui diftinaius omnia beneficia Chrifti erga Ecclefiam enumerat. 


Vt ficiit feriptum eft, qui gloriatur in Soli Chrifto fapit.._, 

Domino glorictur. lanaificario ficredemio eft accepta 

•ndnmeft. Swlteigitarftcinnt. qui vel hnman» &ph“o‘fop^c!Vpien^^^ 

n.y?ec«ndl3Lmfe^^^ 


40 


c A P V T II. 


Summa Ca^tu Secundis 


10 


20 


\ 

1 

t 

< 

30 I 

f 

< 

l 

l 

f 

I 

<5 


40 


£ 


ti 


ri 

fi 


fratmu humibt4ttIuMgeliumpfudicandumyfii$ofimditixmplo: itAqu4lufttf4pm^> 

Ordo 0 » partes Capitis Seemdu 

nhummum ButtigeUum. njhrmo, ttbtnifrfiMtmexcfit- 

5 u . , .'Tou:,^ ' 

EXEGE- 




50 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


S.ja ^3*£> 




qua 

ndi: 

atc- 


vo- 
ales 
tio- Id 
'R.I- 
•res, 
ridi 
mis 
crc- 
icai 
fall- 
unt 
qua 
K.1C 
no- 
:iu- 
an- 
poe- 
liu- 
sifi* 
ica- 
cflc 
:i& 
lara Jd 
sin 


:ia« 

P« 

>ri- 

lif- 

lod 


40 


5^ 


U- 

tdi 

fX- 


10 


^ ® CORINTHIOS. 

exegesis secvndi capitis 

OBSERVATIONE DOCTRINARVM. 

T ego cum veniflem ad vos fra- 
tres, veni non irt excellentia fer- 
E monis aut fapientise, annunci- 
ans vobis teftimonium Dei.Non 
enim iudicaui mc feire quic- 
quam in vobis, nifi Chriftum lefum & 
nunc crucifixum. 


i6t 


c VM 


Suo exemplo confirmat, naturam 
Euangelii quodamodo contrariam 
efle grandiloquentix humanx, ac o- 
mnino diuerfiftimnm efle Euange- 
lium afapientia muhdi :vt, quod nec 
exinani lermbnis fplendorc, nec ex 
humanx fapientix Tupercilio depen- 
deat. Huius fui fadi Paulus rationem 
reddit, cum ait : non enim iudicaui 


«■.miumduxi, necqufc^rcognitio" 
hS : vt crucis fiurtlilitati mfum fetmonem f cco" 

noblsToml^^Sit V verbi: Ita mone quTd' 

toto huius vitx curriculo difccndum fit, modo alioqui falus nobis curx fuerim 


Exponitclarius quod dixit, &funt 

in ipfa expolitione quatuor poti Isi* 
mum membra : P r i m v m, quod 
perpenfa magnitudine ncgocij, quod 
fuftinuic fu« infirmitatis memor, in 
eo magno cum timore & tremore 
verlatus fit. Quo, vt monet qualif. 
nam cura & Iblicitudo miniftrorum 


Et ego in infirmitate, & in timore, & 

»n tremore multo, fui apud vos, & fermo 
20 meus &pr*dicatio mea: non in perfiiafo- 
n;s human® lapienti® Icrmonibus, Icd in 
demonftratione fpiritus & potenti*: vtfi- 
veftranonefTetin fipientia hominum, 

' potentia Dei. cura ocioiicitudo miniftrorum 

ntatTtcneb^^^ ” * cx quj^fit vt magni oratores fxpe imperitis flicum faciant ac vc- 

ilrarlnn ^ TERTivMcft, quod dicit luam prxdicationefuilTe in demo 

«fficaxeft in PP^entix, id eft,fpiritualis cuiufdam virtutis, qua Deus & fuo fpiritu 

gnat O V veritatem Euanselim^^ 

nutnana ac fi ^ videretur pendere ex fapientia & grartdiloonentia 

Potentkm n • • ? “®'°q«entiaefretadfinemdeduaaTfedvtconftL« 

DeS::rrifmVn\na':;~ 

%ientiam loquimur inter per- 


Prolepfis eft, anticipat enim obic- 
Aionem illorum, qui exdi^is infer- 

1 Euancelii minifirift vi.Mr« fapientiam loqui profiteri. 


fefpond^rr^- • r * .. barbari & imperiti 

ftd inter DerfcA*^'' "r !•* nuniftris veram ( ^ 

'«.quiin^f 


fiint huius uorumque mcntes,fpiritus gratia, iam capa - 

Emorientur fapientia ^ Significatigitur alios ludicio corruptos efle, vt qui de humana 


Slorientur fapientia. 

c., 

n-„ ®P*entiam autem non feculi huius, 
Ptmdpum feculi huius qui abolentur. 


Prolepfis alia eft. Anticipat enim 
Apoftolus ne quis obijeeret, eam 
quam laAaret fapientiam, i fummis 


fapienti* nomen non mereri. Conc"ditTtaqj*p!fu'li^^ 
do ingenio%rj^"’^*i‘“*‘”“"^'*“tP""<^‘P“'" '"""dbhoceft, eorum quiin mu 

qwmiuX’io^““«^&P?«"«« Hicigiturobfernetur,EuanXl^|”eo"a' 
^bgcliumo,,.i^ cum fua fapientia. Innuitergohis verbis Fu 

S “mquandamrap.ent«m«tetnameire,vtqu*Deumautorem*Tnumh^^^^^^^ 


‘iMl 

ir; Y-m 

ijl ■■ 


, i! 

.i M 

'iri 1 


il; : 

'K:'m 

YiY ^ 




( 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Librory, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


t6z 


C A P V T 


Sed loquimur fapientiam Dei in my- 
fterio abfeonditam, quam praefinierat Deus 
ante fecula in gloriam nofiram. 


Definit qualifnam fapientiafitEu- 
angelium, nempe fapiciitia a Deo 
autore profe6^a, non recens nata, fcd 
definita ante fecula in gloriam no- 

ftram: Etfi iam diu in myftcrio abfeondita latuerit* 


Ratio eft, curfapientiam hanc Dei 
dixerit in myftcrio ablconditamfuif- 
fe nempe ideo quia eam nemo mor- 
talium vcl fapicntifsimorumj fuo acumine perceperit. lO 


Quam nemo principum huius feculi 
cognouit. 


Nam fi cognouiffent (eam) nequa- 
quam dominum glorise crucifixiflent. 


Aetiologia eft ab euidenti figno. Si 
principes mundi cognouiftent hanc 
Dei fapientiam, nequaquam eius au- 
ficmaieli; 


torem Dominum gloriar, hoc eft, potente illum Deum ytrx gloriae & maicftatis plenum, 
crucifixiflent. Alludit aute hic Paulus ad Pfalmum 24. in quo Chriftusrexglorisdicitur. 
Obferuetur hic duo teftimonja, Vnu diuinitatisChrifti qu^ opponitur crucis ignomini^* 
Alterum coniundionis duaru naturarum in vnaperfonam.Hic enim quod foUus huma- 
nitatis eft (fi naturas fcorfim fpcAas) cum diuinitate communicatur. Quemadmodu lo- 
han.^. Quod eft fblius diuinitatis, cum humanitate communicatur propter vnione per- ZO 
fbnalem. Aperte igitur hic diftinguuntur dux naturxin Chrifto,& vnacofirmatur hypo- 
ftafis,id cft,perfbna.Chriftus enim adeo vnus eft,vnitis duabus naturis in vna perfonam, 

vt,quod vniusnaturxeftproprium, interdum toti Chriftotribuatur : Vt, cum dicimus 

Chriftum natum ex muliere,^paflum, crucifixum, fcpultum,&c Hic enim toti tribuitur 
Chrifto, quod eft humanx tatum naturx propriurinterdum vero quod vnius naturx eft, 
ad alteram transferatur. Vt cum Paulus hic dicit,Dominum glorix crucifixum. Hic enim 
quod eft humailx naturx ad diuina transfertur per Xropum quem veteres vocarunt xai- 
vmldM IchafMTzoy, hoc eft, communicationem proprietatum. Hxc eo fpedant, vt difeamus 
naturas Chrifti ita diftinguerc, vt tamen alteram ab altera non feparemus. Nam nifi idem 
ille Chriftus qui paflus eft, Deus fit xternus, quomodo faluaretf Et vici fsim, nifi idem De- 3 ^ 
usillc xternus paflus efletin carne fua,ouomodo redimeretfNeutrum enim poteft,nifi v- 
nu5 & idem fit Deus & homo:qui poteft quidem quia Deus eft, debet vero quia homo eft. 

Dixit principes mundi non co- 
gnouifle fapientiam Dei, Nunc id 
confirmat teftimonio Efaix cap. 64.. 

Qui cuincit, doarinam Euangelii 
_ c* • • n i 1 .. ingenij comprehenfionem 

fuperare. Si enim cogitare non poteft homo de ijs,qux Deus fuis parauit, quomodo qux- 
fo ea potent fenfibus comprehendcrefNam cum omnis humana cognitio, aut ex fenfibus 4^ 
(Vifu potifsimum & auditu quos hic ponit Apoftolus) aut ex in tellcAu oriatur: Et n ullo 
horum, vel fapientiftimi in mudo, potuerunt hanc Dei fapientia comprehendere, necef- 
fc eft eam pofitam efle extra omnem hominis comprehenfione, quam Philofophi vocant 

Obferueturhocteftimoniumadueruir ’ '' 

in legem nefeio quam moralem & Ariftotclicam. 


Sed licut feriptum eft : oculus non 

vidit & auris non audiuit, & in cor homi- 
nis nonafeenderunt, qux prxparauit Deus 
diligentibus ipfum. 


fuscos, qui transformant Euangelium 


Pfolepfiseft. Nam huic qtixftioni 
refpondet : Si nec fenfibus.nec mente 


An nobis Deus reuelauit per fpiritum 
fuum. 

, ... • , n r 1 rx ... comprehenditur Euangelium, quo- 

modo ergo vobis innotuit? Refpondet : Deum iIIudreuelafTepcrfuum fpiritum. Atque 
Ita poftqua Apoftolus oftendiflct,humanam mentem no poireconfcenderefuomartead 
Mpienda myfteria Dei, monftrat verum & vnicu myfteriorum Dei magiftru fpiritum fan- 
^umjcuius fqlius magifterio Paulus edocftus fuit. Hic locus nequaqua fuffragatur Ana- 
baptiftis aut ali js Enchufiaftis.Nam fpiritus fanduseft femper do(ftorEcclcfix,fed oer vo- 
cale verbum, quod iufsi funt Apoftoli & eorum fucceflbres annunciare omnicreaturx. 

Spiritus enim omnia ferutatur, etiam Ratio reuclationis Euangelii' per 
profunditates Dei. fpiritum. Spiritus enim fandius, qui 

VnU 5 eft Cum patre & filio Deus, oc- 
cuitifsi- 


io 


20 


30 

ir 

fa 

te 

io 

re 

en 

fei 

toi 

ad 
40 na 
tu; 
dii 
Vei 
eti; 
fed 


qu 

du 

qu< 

adr 

fun 

1101 

ant 

left, 

tate 

pro 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


CORINTHI 


10 


em 

De- 30 


Ii ---•-•••OS» 

cultirsima quique & folus nouit,& Tolus eadem docerenof poteft. Eft «rgoarEumetum 
ufficien ti caulTa fumtu, qu* caulTa Vt nollrac cacitati opponeda eft, ita eidem^medetim 


Quisenim hominum nOuitqua-funt 
nominis, nifi fpiritus hominis, qui eft in 
co? Ita etiam qux Dei Tunc nemo nouit, ni- 
Spiritus Deii 


Alia ratio feu ratidnis dedatatid a 
comparatis fiimta: Quemadmodum 
ipiritus hominis, id eft, anima ipia 
(in qua vis intelleAualis rcftdec) fola 
— ii , . t . nouit hominis conftlia Sc voluntate 

lo anos hbmmcs latent, prmfquam ferrtidne promuntur e Thefauro cordis- Ira conii’ 
na & voluntatem Dei de falutc generis humani,lblus fpiritus Dei nouit, qu* ipfe fbiritnc 
promit per pra:dicationcm Euangelij,& fua diuina virtute cordibus eleaorum obfianar 
ocet & hic locus,cxtra comprehenfionem humani ingenij pofttam efle lapiendam caiti 
<luam profitetur Euangelium. F*=»«amcam 


Nos vero nonfpiritum mundi accepi- 
nius,redfpiritum quieftexDeo, vtfeiamus 
^uae nobis a Deo donata lunt. 


Difccrnit inter fpiritum mundi & 
fpiritum Dei, 8c in quem finem do- 
namur fpiri tu Dei docet.Accipereau- 
rifi, ^ j I n fpiritum mundi eft afftari eo fpi- 

iS! t t"'”’ quorum capaces funt homines fu* natur* apei- 

20 p accipere fpiritu Dei, eft eo fpiritu afHari qui nos ad Deum vfti; fubuehatcu- 

& 'taq; hoc loco, genuiuos Mudi & Dei.Idiotifmo Hebraico pro Epithetis poni. 

ftithn^T 'Pr“.°'’‘'f^.''6"'fi«re.Vtenim fpiritus mundi eft,qui circamundana,ifaDei 
fuinr» I P^"'‘=vtilem doarinam petamusdefide,quodno 

hic Pai.? q"' '“^'uthqmines dubitare,an ffnt in gratia nec ne. Nam 

hocer!rk“^'y* ““'P'’ qus nobis Deus eft gratificatus, 

«OC eitjVt beneficia nobiS m Chrifto cx mera gratia coUata in telligamus. 


30 Qe? <3c loquimur, non ineruditis hu- Haarenus oftendit Apoftolus, qu^ 
J^ana: fapientias fermonibus, fed Spiritus & quanta fit fapientia Dei, & quod 

iandli: fpiritualibus fpiritualia comparan- ^™rat ab humana fapientia: Nunc 

tcs. quo dicendi genere hate ipfa Dei bpl- 

wudSuman^'’r“” ahorumqs Apoftolorum exemplo demonftrat. Humana fapientia 
f«tis phuZoMri ’’‘'"“lf- cqmpofitis ad Rhetorum notmam,& re- 

‘ores rao3ii? ampulUs, Iu,vnn fui admirationem gtandiloquentia quadam audi- 
fince?u^ ' De* fapientia traditur Spiritu, fandi fermonibus, hoc eft, 

40 nam umplicemq; ftilum, Maieftate fpiritus dignu,magis compofitis quam ad va! 

diftiplin* mav?m™ fpi"‘"*l*™) ‘"dicio aptemus. Nam ea demum tradendiilicui 

Verbfs & I”* 1™ appoffta orat,o,qua: proprijs,&ad id de quo agitur accommodatis 

«danit 

tradendo non humanam» 


etiam I. r , / iiurtiigciiULii IICUU 2 QCO oc noi 

fcd cT • "ocetab humano fenfu remotas. Merito igitur in eo 
u aimnam eloquentiam vfurpare oportet. 


Animalis autem homo non capit ea. Anticipatio eft,quaanteuertithanc 
4 ® lunt fpiritus Dei. obic<ftionem : Qui fit, quod tam pau- 

quodt'lWnttm**’°f^°*r eftimpptentiaqu*damtimTru^ 

admodit ini™ «* *d capiendam hanccoelefte fapientiam idone*. Que- 

funt-Ita h*"'"' lUinora nulla rationequippia maius ipforu proportione capereonf 

antitheC patet exipfa 

•eftem fapLtit otf«ninH* ‘ "5?°"“.“’^’"° Pf*^ ‘'"i' facultatibus hanc capere c«- 

»ates in hWiS^ 5 "i"* P 

Pcorfus fubuetti?hht,™Tk f ■ j' P«cipere: Ita eneruat.immo 

ouemt Uberum atbitriu, quantu ad oboedientiam fpirituale Euangelio pr*fta- 

O 4 dam 


Eorly European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Imoges reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


|64 CAPVt III, 

dam attinet : de quo adeo gloriantur fophiflx. Tametfi autem ex contemplatione rerum 
creatarum philofophi Devm efle ratiocinati funt, cumqj omnipotentem, jctcrnum,ra- 
pientem & bonum agnouerunt : tamen hanc (apientiam Dei, quod Deus fit nobis pater 
in filio reconciliatus nequaquam agnouerunt^ Nam hic iapientianon agnofeitur nili ab 
ijs, quibus Spiritus fandus eam peculiari gratia patefecit. 

Stulticia enim ipfi funt, & non poteft Duplex ratio cur animalis homo 
cognofeere, quia i^iritualitcr dijudican- ‘'O” percipiat ea qu* funtDei, qua- 
-tur. prior liimitur ab ingenio horni- 

, ^ num, Pofterior ^ natura do(Shin« i® 

cceleltis. Priorem his verbis ponit, quia ftulta ea videntur, vt qu* nullis rationis demon- 
flrationibus aut probabilitate euidenti fufFultaelTc videantur. Pofteriorem ita exprimit, 
nec poteft ea Cognofeere, quia fpiritualitcr dijudicantur, id eft, non pofluntagnoftinili 
ab ijs,qui Spiritum fan<ftum habent,6c nouo Ipiritus afflatu funtpraditi. 

At fpiritualis quidem dijudicat omnia, Quifnam huius diuinat lapienti* 

Iple autem ^ nemine dijudicatur. fit capax oftendit: nunc quifnam 

^ > A A. eiufdcm fit capax docet, nimirum, 

fpiritiiahs, id eft. Spiritu fanao afflatus, hic enim folus dijudicat & intclligit omnia pro 
menfura grati* fibi collac*iatiplecontra a nemine dijudicatur, quantum fcilicetad eam 20 
parte ^ii^t qualpiritlialiseft. Na nec fides, nec veritas Euangelij vilius hominis arbitrio 
fubieda eft.No igitur Vll* human* feie ti« & fapienti* fiuc c6filij,res fidei fubiea* funt. 

Qms enim nouit mentem Domini,qui Confirmatio eft (uperioris (en ten- 
dirigat eum > ti* ex 40. capite Efai* petita, & eft 

^ . r» j fenfusrNullusanimalishomonouic 

arwnaDei,vtpolsitcdoccrequenquequidfitagendumautnonagendum, quidreiftum 

^iniquum* Ergo animalis homo, fpiritualem nequaquam iudicare‘poreft,vt qui omni 

iudiciorpimualidcltitutusfit.Monethiclocus,vtexvcrboreuelatoiudicemusdevolun- 

tate Dei,oc non exratione humana,qu* prorfus c*ca eft iU rebus diuinis.j 3^ 

Nos autem mentem Christi ha- 
bemus. 


Antithefis eft, vtenim fupra dixit, 
animalem hominem non capere , 


C A P V T III. 

Summa Capitis T‘ertij. 

HJliliccreaffimtms, mimftrisIuMgttij 

^ A r^r A^AK t fundammlum iteijfc , Tuptr 

qu^dab, AUudAd,fic»nt ufatm: ad,gmm„xtrm Adijic^ /mt, argumJ». b^utur arimln. l fi 

•^^”‘«»nd,d>{trmpropbanAn permutant. r«dtemkdit.mnmbmM^^^^ 

Ordo Spartes Capitis T Ttij. 

'’fi>»M‘>‘lixit. in mirio buim 

foimdiJrfr^^- ^ = qutadbutveluti infantet laSUpotu alendi erant & 

tot constat. Deiidedemmiftru agit, 
eonfiituenu monftranerumfundamenL 
LtOTeag. nl S.lO SJ omnes ^jficare debent. tumbortatiofiquuur.vtqmiamDeitempU 
ntnf^Dtoglmientlr.^ ^^*'^" <«‘*””^pf«pb*nu,fedmbocpotmtotiineumbM^^ 

EXEGE- 


40 




j) 

P 

lo n 

tj 

ft 

io 

ti 

h 


ad 

ho 

tei 

ad 

cli 
on 
fer 
au 
3o an 
ar 

De 

iati 

Pic 


ide 

ooj 




coi 

idq: 

«cm 

sed 

®bn 


30 


nop 

Pral 

ptof 

reve 


I 


jrum 

n,fa- 

pater 

ifiab 


omo 
qua- 
omi- 
iin« 
non- 
imic, 
i nili 


;ntix 

nam 

raWf 

apro 
eam 20 
»itrio 
funt. 

iten- 
5cell 
louic 
Stum 
►mni 
>Iun- 


t6^ 


3<^ 


lixit, 

ere, 

run- 

^ios. 


4^ 


ageli' 

fiiper 

neft 

]du0 


^0 


mni 

nt& 

a^f, 

\tU0 

mpU 

'onU 

jE‘ 


, ^^ CORINTHI OS. 

exegesis tertii capitis gvm 

OBStRVATIONE D O C T R I N A R V M. 

F n Corinthiorum perfona fumit A- 

t vobis vtfpintUilibus, led vtcar- . Ppfto^usrationemfuihumilisrcrmo- 
naiibus, vt infantibus in ChriftOi «isapqd Corinthios. Quicumpue- 

loqucntice laudem Doaores^qui in rudi adhuc Corinthiaca EccJelia erandi- 

ritus erant dnn^afi Porr6 vtrpirituies hic\rocat,qiii amplioribus donis Q>i 

Vt ad Romiinn ^ maiores progrelTus fecerant in pietate : Ita carnales vocat lion 

t«m fide infthmur in‘^ChnT'’ •* in Chrifto. Na„, 

twfodu, dicaZra3oKr‘’‘“’ «quofit, vtpro menfur»fid«i & 

Quod (impliciter dixit, idem nunc 

figurate repetit, fumta occalionc ex 
, co quod ipfos infantes appellauerife 


Namadhuccamilesdlis. . Diaicaomon capaewelTefolidici- 


20 ho ^®^'’P°‘“''o*al‘«i&nonfolidodbo, 

adh”urpoS”"“’ 




cOn^nl” «mulatio, & 

carnales eftis, 

'cclindum hominem ambulatis > 


30 


Probat eos carnales elTe, hoceft,fi- 
cutiiple fe interpretatur, fecundum 

^ ”^minemambulare,&carnisv.icio- 

^ propriis -i fcu alFe<5tibus morem gerere, 

J^^^^jonibusficfacaionibiis in^ ^*^®P“S"^*^.^*lmgrpiritus.Quicunq5xmuIationibus,co- 
fpiHtu» imperio-Serio/cor^h?'"^ T"" <i«“n'ur. & oon reguncur toti 

geti,. Carnaiea^'^': ®ft-^o""‘'’V*'"“'»«®P!*>u*.cotentionibu^ 

aliquatenus etiam in eoi cadit, qui alioqui funt fpirituales* 

Pa!!?;™*!? aliquis, ego quidem Dixit Inter iot «mulatidnesacon- 
nohner,. ^1 Egofum Apollo: *®n*>on«&&<ftioneseffe:Nuncfpe. 

■carnales eftis? ■=««"* vnam ponit, in qua ifta omnia 

Ptoficere* obl^uetur, parum iut nihil inThoU C h rT s 

*®volunt. ^ ^ '""”"‘•“•8«"', &fealijspropcert<5externasinEccleliapr«fer- 

, ^«•8'tureftPaulu,}Qj,UautcmA. hmdemihifttl. infer. qu*ftton«, 

nequit 


' !fU 


I'.'- 


5[i': 


lifi^ ■! 


Eorly European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


I I I. 


i^6 


C A 


pollos^ nifi miniftri per quos credidiftis,& 
vt cuique Dominus dedit ? 


ne quis yel in ipfis miniftns hxreid 
vel miniftris miniftros anteponatar^ 
roganter. Fonit autem fc & Apollo 
loco ceneris,vitand3cinuidifgratia.Eft autem fenfusiMiniftri Euangelij,vt nihil propria 
virtute agunt, fedficuticuiqs dominus largitur, Itainftrumetafuntminiftri, per quos cre- 
didiftis. Igitur non fuperbe in ipfis harendum eft, nec vnus alteri arroganter praeponen- 
dus in aliorum defpedum. Hic duo obferuada funt; Primum, quis fit vfus miniftrorum 
verbi? Nimirum, quod fint organa Dot, per quae homines ad fidem vocantur. Alterum, 
quod eorum virtuti nihil fit afferibendum, nequid glorix detrahatur Deo: fed omnia 
Deovtautoriaflcribcndafint. : 

Ego plantaui, Apollos rigauit. fed Deus Ne quis ex proximis verbis infer- 

inrrpmenturndedit. rct, inanem miniftrorum operam, fc 

incrementum aeait. ^ ^ ^ pUntalTe, Apollo rigafife affirmat:fed 

i,vt Dcus incrementum dederit. Hxc commedatio,qua miniftris verbi plantandi &rr- 
.««-...-Ac^nicTnantnr.Vt Deus C0e\efii$ nl-snr^titinm Ar rioanrin UKnrtKifi.Ks. 


jl;cu 5 » 1.*,^ luuiiiiiis vci 171 piAiivrtiiui 

gancl i partes afsignantur,vt Deus cceUftis agricola plantantium &rigantiu laboribus be- 
nignus afpiret,non eft exigua. Ex hac comparatione tres colligantur hypothefes ; Prima, 
quod Ecclcfia fitager Dei fcu vinea Domini, in qua vt Chriftus eft vitis, & credentes ipfi- 
us palmitestlta miniftri verbi vinitores & agricoix funt, fed fub Deo fummo agricola.Se- 
cunda, quod hxc vinea obducatur fentibus prau« do A^ux & malorum moru, & paula- 2O 
cim conuertatur in vaftam folitqdinem, nifi agricolarum cura,plantatione, rigatione ex- 
colatur. Tertia, quod horum agricolarum labor fit irritus, nifi fummam manum adhi- 
buerit fummus agricola Deus, Ex prima fequitur,quanta fit Ecclefix dignitas. Ex fecun- 
da, quodnam fit miniftrorum officium. Ex tertia, quod (oli Deo omnia fintattribuenda, 

& in eo folo gloriandum, ficut iam concludit Apoftolus. 


Ita neq; is qui plantat eft aliquid, neque Hxc conclufio eft. Quemadmo- 
qui rigat, fed Deus qui dat incrementum. du plantatio & rigatio nihil prodeft, 

^ ^ nifi Deus incrementum dederit : Ita 

prxdicatio Euan gelij nihil prodeft, nifi Deus fuo fpirhu conatibus laborantium afpirer. 3O 
Ergo gloria foli Deo, & no miniftris eft tribuenda,nec in miniftris hxrcndu eft,acfi qoic- 
quam eorum virtute propria fieret. Hxc itaque coifiparatio,qua omnia Deo, nihil autem 
hominibus tribuatur, reprimit illorum arrogantiam, qui magifterij humani iaiftantia ab- 
uti videbantur. 


Is vero qui plantant, & is qui rigat, v- Idem confirmat a fine miniftrorum 
num funt: vnufquifque autem propriam . verbi, Vt miniftri verbi hucfuosco- 
mercedem accipict j fecundum proprium vjianimiter referunt, quo ager 

laborem Domini excolatur: Ita vnufquifque 

eorum mercedem accipiet iuxta fuu 4^ 

laborem. £rgo ficuti auditores non debentabuti fuis doftoribusad fedas & faiftioncs 
ftabiliendasiSicnec Docftores quxrant inanem vulgi applaufum,(cd ad Dominumrefpi- 
ciant, & ab eo folo mercedem expedent, Hic ergolocus>cum miniftros mter fc, tum au- 
ditores ad mutuam concordiam hortatur. 

Dei enim fii mus cooperari/, Dei agri- Vt probat eum qui plantat &eum 
colatioeftis,Dci«diftcafioeftis. qui rigat vnum clTc, quia vnius Dei 

_ . . ■ miniftri funt eundem fpeiftantesfco- 

pum,ncmpe xdifjcationem vinex Dci: Iraconuincitauditorcsillorum,hoc eft,Ecclcfiam 
vnius cfTc Dei, qui cos excoluerit & f dificauerit. Vt autem melius huius loci conclufio ap- 5 ^ 
pareat, Argumentu Pauli in forma dialecfticam cogam, omnibus eius partibus exprcfsis: 
<^i ciurdem Dci funteooperarij vnu funt. Qui planpqc &rigateiufde Dei funteoopera- 
nj Ergq qui plantat &rigat, funt vnum.Ex hac condufionerurfus colligitur: Qui plantat 
& qui rigat vnum funt. Ac Paulus plantat & Apollos rigat. Ergo Paulus & Apulos vnum 
funt.Hmcrurfu8 : Si Paulus ApoJios vnum furit. Ergoqui eft Pauli, idem & Apollo: SC 
Sed nec Pauli nec Apollo eftis,nifi quatenus illi vnius Dei mi- 
niltri lunt. Ergo nec 111 illis, nec in alijs miniftris gloriandum eft. Verum quia Dci cfljisx^ 
gricolatio, qui vos excoluit, & xdificatio Dei, qui vos in filio xdificauir, vnius Dci critis- 
Quare in eo gloriandum eft folo,6c non in homine, Maljeigitur facitis, qui arroganter ad 
- ' . fcaas 




A D 


C O H 1 H 




:un- 

nda» 


tt£5phtl^pri„dS C6ncIuCo, hordrt 

Dofiii '^4 1 ^ Arcbice<ais& fibris agit, 

poiui, Ahus autem fuperaedificat, casterum Ac primu m, ne <j u id gloria: Deo de- 

quilquc videat quomodo fuperaedificct. . '^'deatur, Deo acceotum re^ 

nouim dicendi rationem &areu3Sronf 


t-n. ^“"‘Ismentum enim aliad nemo po- 

quoSSsSftu? 


Dixit fe ieciffe ^lin lamentum Ec- 
clcfia; apud CorintHios, iam illud 8c 
vnicumeirc ait,6c<juodnamEtoften- 
dit, dclinicns vftum cfTe lefum Clifi- 


Si quis aurem i: e... 4. i . ' '* ■ 

Vthos verius reiSe inteliigamui; 

llCT^nt*^r ? _ _ • • 2 ' 


da 3utem fiiperadificat luper fiirt- 

mentiim hoc aurum, argentum, lapides 
P eciofos, ligna, foenum, ftipulam, cuiuf- 
°P“s manifeftum fiet. Dies enim ma- 
30 . ‘J5“abit. Nam in igne reuelatur, & cu- 
“*que quale fit, ignis pfobabit. Si cuius o- 
PUs maner, qupdaedificiuit,mercedemac- 
opiet: Sicnius opuscxUftum fuerit, dam- 
«m faciet, ipfe verolaluabitur, Ita tamen 
Hcutpcrignem. 

*«f autem hi( 


j.|. verius rccte intdllijtafi 
diligenter periftaEs loci eftobStuan- 
da. Primum enim certum eft,Pauluni 
hic loqui de miniftris verbi, de de- 
arma fundamento, de modo tra- 
dendi banc dodrinam, f^u de «di fi- 
candi ratione fuperhoc Vniciim fiiir- 
daraentum, quod eft Iesvs Cuti* 
s T V s. Quare 0011 patiemur baiscal. 
legoticam oratione aliorfum torque- 
ri contra mentem Apoftoli, & cdntra 

> p P*^"’ *‘**\''ut* dilputationiSjvirfei 


fuu 4® 
311 es 
sfpi- 
lau- 


50 ; 


confefurtttitiquidam humana do<^naaflFerunt,^u« r ~ 
<J*ftinaionc,peraUrumfidennnrMf* 

^Woomamft®“‘°"“P~"«5fundamentoc 

P»oximnm c/.-°P-“rSu?d aurum typus fidei erat-Deinde vtperargentu^ ? *"* 

•danites&iSio''*/®'^*"*™’ I“P*f*^‘P*d“pre«'dfosaaionesexide&eariut«Dro'* 

geoto anediftine3?l*"^“'’®l"‘®“" alTernnt.Sicuti enim Japides preciofi in auro & = 

«<‘*ft*na,lucc„t:It,lon,operaqu,exfide&caritateflu^nSg^^^^^^ 

fplendoreiu 







i6^ 


C A P V T 


20 


fplendorem edunt. Qucmadmodu enim in templo Salomonis duodecim lapides erat in 
veftibus facerdotis, omnibus fuo (plcdorc confpicuiiSic Chriftus vult lucere Tuorum di- 
fcipulorum bona opera, vt glorificetur pater coekftis. Atqj in his tribus fuper Tundameto 
collocandis, omnem Tuam operam cbllocant fideles «dificatores. Atalij aedificatores, li- 
gna, foenum,ftipulam, hoc eft,humartas doatinas aedificant, Qilemadmodu Pauli tempo- 
re PTcudoapoftoli, & noftro Tcculo Papiftae, & alij multi faciunt : Hi ornant Tua ligna, fe- 
num &ftipulasauro, vt purum efle aurum videantur: verum detrado auro, lignumfe-^ 
num,& ftipulx agnofcuntur,quae ignis cortiburct & dies, hoc cft, claru verbum D e i rna- 
nifcftabit, noc efi,monfirabit illam inutilem materiam, Sicuti hodie doArina de deleau 
ciborum,mirsis,indulgentijs,inuocationediuorum (quae aurum purum iam multis an- i 

nisvirafunt)lucentedie,ideft,reuelatoEuangelio&cxhibitoigni,hoceft,Sj)intus Tan- 
ai examine manifeftatur, hoe cft, detrahitur aurum, & apparent lingna,Fcenu & ftipulae. 
Nam verbum Dei cft ignis conTumens, hoc eft, docet nos abijeere ea quae a Deo non Tunc 
profeaa,vt nullam fiduciam in illis collocemus, atqj id eft, quod Paulus dicit: Si cuius o- 
pus cxuftu feerit damnum operis & laboris patietur, Ted ipTc Taluabitur,ac vclut perigne 
felicetpcenitenti«i per quam redit ad fundamentum. ItaBernardus poftquam multas 
ftipulas extruxiflcti& tandem hoc agnouifrct,illucc(cCntc clarius in animo verbo Dci,fti- 
pulas abiccit & proiecitin ignem, confugiens ad vnicum fundamentum Chriftum faflus 
ft perdite vixiflb. Haftc interpretatio, tametfi aliena k mente Pauli videtur, ferri tamen po- 
tcft,cum nihil in ea fit, quod pugnet cum analogia fidei. Verum fi quis eam confutare ve- 
lit, fatis erit ei dicere, ^ulum hic loqui de i js xdificatoribus,qui Tuper fundamento Chri- 
ftoextruunt, non deijs qui aliud Talutis fundamentu iaciunt, vtfaciuntilli qui humana 
dodrina proferunt Euangelio. Verior igitur eft prior interpretatio quam adduxit. Verum 
Cregorius adhiic longius a Tcopo aberrans libroDialogorum^.capite jp.lta ait: Quamuis 
hoc de igne tribulationis, in hac nobis vita adhibito,poTsit intelligi, Tamen fi quis hoc de 
ignefutur^ purgationis accipiat, penfandu (bliciteeft qui illum per ignem dixit pofle Tal- 
uari,non qui fuper fundamentum ferrUrn,zs, plumbum zdificat,id peccata maiora & ic- 
circo duriora atq^ tum iam inTolubila,Tcd lignum, fenuj ftipulam, id eft, peccata nriinuta 
& leuiTsimaquf ignis facile cofumat.H^c CregOrius, Cuius blaTphemus error ab eius Tuc 
cclToribus plurimu eftau<ftus, qui kuia illa peccata reliqueruhtaquzaTpcrginc eluenda, 3 
Maiora vero atq; alia maxinia quzqj fibi reTerUarunt:vthorUm ftilicct obtentu non ani- 
mos repurgent^quod Toli us Dei cft per fide in Chriftum) Ted crumenas fediftima Tua ifta 
nundinatione emungant, idqj maxima cum Chrifti contumelia, ac infinitarum anima- 
rum extremo exitio. Hzcadijcercvolui,vtftudiofiadmonitianimaduertant,quam exi- 
gua fuerit cura Papiftis,vel gloriz Chrifti,vcl Talutis animarum:& vt agamus Deo gratias, 
quiiam lucem Tuamaccendit, qux prodic iftasPapiftici regni fraudes dcimpofturasigni» 
hoc eft, examine fpiritus examinandas. 

An nefcitis, quod templum Dei eftis,& Multis argumentis hadtenus con- 

fpiritus Dei habitat in vobis i gloriandum in homi- 4 

/ nibus ob humanam Tapienciam, ^ 

quia incidit in mentionem xdificij, cuius fundamentum eft vnicu&l£$.v 4. ChuistvS) 
occaiione oblata fundamentum TuaTorij argumenti a poenis quas luentprophanatores 
templi Dei iacic, cum credentes vocet templum Dei, propterea quod ineislpiritusDci 
habitet. I^lenum autem argumentum hoc cft: Quiciinq; habent Spiritum Tanaum in Te 
habitantem, Tunt templum Dei, Credentes habent in Te habitantem Tpiritum Dei. Ergo 
credentes Tunt templum Dei.H^c Pauli verba multa contment.Primum,quanta fit Chrj- 
ftianorum dignitas» qui templum Dei Tunt. Secundum, qu* deceat Chriftianos fstndi' 
monia&innocentia, ne hoc fandum Dei templum prophanent. Tertium, quodnam fi*^ 
Chriftianorumofficium,videlicct, vt Deum in Te habitantem perpetuis celebrent laudi' 5® 
bus. Quartum, quod quifquis Deum fide non cetinetaceuin non Colit, nonfitChrifti* 
Quintum, quomodo Tc Delis nobis communicet, nemp6 Spiritum Tuum fandfum nobi* 
infundendo, quo fpiritu vduti vincUlo quodam illi adhxtemus. Sextum, illuftre tcftj; 
luonium hic habemus de diuinitate Spititus fanduSi enim Spiritus fandtus creatura cT- 
fet,non efficeret habitando in nobis, vt templa Dei eflemus. 

Si quis templum Dei dcftruit, deftruct ipfum Deus, Nam templum Dei fan^ 
^um cft, quod eftis vos. 

tioc 


20 


n«. 

nia 


inf 


2^0 


idc 
ciet 
que 
hic 
tici; 
tiai 
capi 
co,r 
cia^ 

non 

inTc 

guft 

niac 


eft a 


40 


50 


pier 

cost 

nesj 
quii 
P 

Tiue 

vita, 

omr 

ftus^ 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




tna- 

exi- 

tias, 

gni» 


:on- 

cv?? 

ores 
Dei 
in fe 
Irgo 

;hri- 

ufti- 

mfit 

udi- 

rifli* 

obis 

cfti- 

»ci- 


(an^ 

Koc 


* D C O R I M T H I O S. 

ne maia^n'?^"«'k r* i poena fumtu eft,quo deterret dodores Corinthiorum 

»rsumei«umhnc^n^A^"o^ fthifinatainEcclefiaficiant. Coplebituraute’ 

l>et. At vosouicreSir’ ‘epluni Dei deftruit, Deum vindicem (celeris fui ha- 

ter vos flc.t & fea?on«^'‘ 

<*o,rui fceleris vindi<rem***’*l”'’^*'^ u*T ""n- 

*us fit Ecclellam Chrifti r*' K duo notentur:Primum,quantu fce- 

«itur. Secu ndam 0 .«^ fi.<aionibus. Nam qu. hoc facit, templu Dei defiruere di- 

8cconr„/j “ r ’1 ' *’**'= filciunt. monemur ieiturvt pacem 

jQ “‘'oncordiamfanaaminternosmutuoalamus. uriguurvcpacem 

Nemofeipfumfeducar. Admonet vtrosq; , cum Doaores 

na.raDienf;*„«/-. «<- tumauditores, ne vel illifalfahuma- 

mata^n p I ^ fin*fi°ne tumeant, vel hiambitiofisdodoribus fe accommodando fchif 
>»«» in Ecclefiafac.ant.Nam vtriq; fefi.llunt.dum a redo cutfu defledunt. 

inf fapiens efle inter vos Admonuit ne quis fe fallat. Nunc 

cculohoc,ftultus fiat vt fit fapiens, fuumconfilium communicat: nimi- 

Suolnon off-fir ver* (ap.entiat qu* Dei eft.Loc v s obferuandus, 

fieiam LonU p] I ^ ^“‘.^^^“*“*vocetfapientiammundi,&quidftul- 

«Piendum de reb r I r»''»"' metiri , tanquam libi ipfa fufilicLad 

W,renuncTai ; ^ - i.""’' ex contrario fequitut,ftulticiameirehoc Io- 

«a vo" a"hoc lor^^ft * “• rlT 'P**=*"»‘>us. Non igitur Paulus ftulti- 

, homin^P, ^ efi^neqn“t>."'fi<i“ipecudimagisfimilis Ecquam 

lusad mal.cia,requirit Chrift.anaprofefsio.HocigitutvultPau 

infc&^?'’o!^'^-"*'^*‘’"'”'.P^°I®‘*'°’"®‘l“'®*“'P™P'''>'"g'"'l>"*<lo<arin*(iducia 
curta. -L- eo turg.dus, mox repellat quod proponitur priufqua 

gufeuerit.hu.« faftusabijcend. & ver* humilitatis recipiend* caulT* funt timor Domi- 
‘uijpiius veranoticia. 


40 


Nam fapientia mundi huius, ftulticia 
««apud Deum. 

vult clTe capax fapienti* diuinjc. 


Ratioicontrarijs. Sapientia huius 
mundicftapud Deumftulticia. Ergo 
ncccfTccft vt rcnunciet mundi fapie» 


50 


Dienrec”*’’'^ “ 'o deprehendens fa- Idem confirmat perito teilimonid 

r ices m attuna fua. cx quinto capite libri lob. Senfus cft: 

®os tamen canJpf nrsm.*r,„c l-i l i. vteunqj funt v^i, fapientes mundi, 

piet Dominus, vt pro nihilo habeatur eorum fapientia coram ipfo. 

neslan'^''^'*“*’ ^”™'"“Snouit cogitatio- pfalmop+.idemf bat: Quicduid 

picntum quod vana: fint. agit homo fuo acumine in reb® diui- 

<l“ihuma.ri,confili/sChriftiEcclefiamfubiedameS"nT'“*‘“-^ 

Ptoinde nemo glorietur in hominibus. yniuerfalis coclufioeft,cuminfa- 

^cs, nihil « pientibus mundi, fi religionem fpc- 

t nifi mera vanitas,non cft quod quifquam in cis glorietur. 


r.ue vcftrafunt,fmePaulus. 

vita pP® Cephas,liuc mundus, liuc 
omni^^a praefentia, fiue futura. 


Coclufioni comprobationem fub- 
ijeit, videlicet cur non fit gloriandum 
in hominibus, fed in Domino tan- 
tum. Homines, atq*, adeo omnia eo 
deftinata fiint a Deo , vt Ecclefix fer- 
Ergo iiqn debent Ecclefix 
P domi« 


y i - 1 j I 

I 






uiant. 


Eorly European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




i;'0 C A P V T 1 1 I I. 

dominari, fed fingula debet in fuo loco & gradu fiibfiftere, ne quid derogent Chrifti nia- 
gifterio:idqjin eum finem, vt fideles foli Chrifto adhaereat, & a Chrifto ad Deum fubue-' 
hanttir.Miniftrorum ergo verbi proprium eftjfuos auditores ad Chriftum adducere, & 
non fibi arroganter adiungcredifcipulos,Vnde fchifmata & fadioncs in Ecclcfianafcu- 
Cur:quxEcclelis pacem turbant in multorum infirmorum ruinam. 


C A P V T 1 1 1 I 


Summa, QapitU Q^rti. 


lO 


Cum prscones verbi mintflri Jint ChrtjH , & aconomi mj/fleriorum Dei,at^ ideo humano iudicio, 
modo fideles fuerint, nequaquam obnoxij. Temere faciunt & doitores quiji arroganter alqs ob donorum e- 
mmemiam praponunt, & difiipuli qui dolorum caujfa infolefcunt. 

Ordo Spartes fapitis Qmrti. 

Huius capitis partes ptntplures. Prima, definitio muneris ApofioUci & propria nota verorum mini* 
flrorum v er buSecunda, quoniam Corinthiorum indicium de Paulo poti fimum corruptum er at, eo repudiato 
ad dtem Domini prouocat Apoftolus. Tertia, quo fuperior tota dijjfutatio pertineat , & cur Apoftolus fub fuo 
& Apollo nomine omnia propofuerit aperit, nempe ne quis ob do6toris fui eminentiam intumefcdt. Qt^rta eH 
obiurgatio,eaqj duplex. Priori enim arrogantes do£tor es, Pofteriori autem fuperbos difcipulos obiurgat. In 
quinta,enumeratis fua fidelitatis figntt,fealijs Doloribus Corinthiorum comparat, eos quidem pcedagogos, 
fi vero patrem^ vtqui Corinthios in Chrifio genuerit, afferens. Pojlrema pars exhortatio ell, vt fi imitentur 
cum commendatione Timothei &fui aduentus denuntiatione .quo aduentu promittit fi ofienfurum quam 
vana fit Pfiudoapoftolorum ia^atio. 

EXEGESIS CAPITIS QJ/ARTI CVM jd 

OBSERVATIONE DOCTRINARVM. 

ic nos aeftimet homo, vtmini- Hxc definitio cft muneris Apofto- 
S ftrosChrifti, & oeconomos my- ^ officij Ecdefiaftici paftoris,ni- 
ftcriorumDcL mirum quod Ecclefiafticus paftor fit 

. tninifterChriftijVt myfteria Deidif- 

penlet. Ex qua definitione quatuor hypothcfcs colligamus. Primam, quo in loco habedi 
fint miniftri Euangcli j,& quales aeftimandi fint a fuis auditorib»,nempe miniftri & oeco- 
nomi Chrifti.Secudam,quod miniftri verbi no fuum, ied Chrifti cuius miniftri funtnc- 
gocium agere debcant;Tertiam,quaIenam fit miniftcrium praeconum verbi & quam late 
pateat, nempe vt myfteria Dei, quae ex ore Dei didicerunt hominibus patefaciant : Quod 
fancnliniftcriumpcruertunt, quiin locum myfterioru Del humana fubftituutfomnia. 
Quartam,quod Euagelium Iit doctrina arcana qufprorfus ab hominibus ignoratur,dO‘* 
nec per verbi coeleftis praedicationem rcucletur. 

‘ Quod fdiquum dtrinminiftrisrcqiii- Haec propria veroru miniftrorum 
ritur,vt fidelis aliquis inueniatur. nota eft, vt qui hoc facrominifterio 

^ .11 .1 fungitur,fidelemrepr 3 cbeat.Fidelita 5 

autem haec cohftit in duobus,videlicet vtnon promat nifi myfteria Dei de Thefauro cce- 
leftr,vtq j pofthabitis ommbusrcbus mundi,fcdulo ftudeat fuo perfungi officio, fcipfum 
formam dodrinx proponens. ^ 

Mihiveropro minimoeft, vt dvobis Quiacorruptu erat Corinthiorum 
ab humano die. Apoftolo iudicium, illud repudiat 

f ' n i ^ ^ ^°*^^*rnnit , & fimul fuam inno- 

«nnam «fidelitatem teftaturaduerfus eos, qui vclipfius doarina vel vitam fugillabat: 
Humatmm diem vocat humanaiudicium,idqj mctalepfi.Nam dies reis dici foIct,& ferj- 
ptura diern Ddmini vocatjdicm extremo iudicio deftinatu. Hoc iudicium ideo humanS 
roca^quia non cx veriute fentencia Domini pronuueiatur/ed ex libidine hominum> 

quorum 



ii 

I 


V 

l 

li 

r 

10 


c 

f] 

d 

Ci 

fi 

d 

n 

io fi 
li 


C( 

bj 

VI 

3o rc 
Pr 
co 


ip 

di: 


fej 

fu 



ne 

mi 
Ac 
5 0 

Jpr; 

en; 


Ol 

cie 

c«i 

bil 

Vt< 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


inia- 

buc-' 

ire,& 

a(cu- 


ad C o r i h 


T H I o S. 


^ “ X*’ 5""* vel malicia deprauatum eft. Alioqui cum homines ex veritate 

^dlcio r K-^ «tricant, cum doaiinam fuam, tum vitam debent pij paftores hominS 
Ecclefiani^ damnat Paulus priuata charitatis iudicia,nec ciuilem aut 

uerfum»' Paulidiaumadgenusvni- 

verboD^ vffde debeat: videlicet cum homines fine 

Paulrnjfc ''®‘ «udicare temere prafumunt. Exemplum hoc 
hus hf r imitandum eft.vt llc & doceant & vitam fium componant, vt nul- 

rum n Sed crimina obieiSa quantum in fe eft pureent : quo- 

lo bonitate cauflfe. ^ ^ 

Sednequcmeiplumdijudico.Nullius _ Probat fe non indicandum a Co- 
cnimmihiconlciusfiitn, lednoriinhociu- rinthijs, quantus iit vel non Iit, exeo 
Hificatus fum, fed Dominus is eft qui me 'P*® ‘1«* optimus eft fuicogni- 

dijudicat. ' '• ror , non feipfum dijudicfti^nantut 

cfirn«„- j r- r - .. Ct Vel non Iit. & stiologiam addit 

nrnon audeat feipOim ludicare, nempe ideo, quia etCnullius culp* in apoftolatu fuo St 

di«r^ ‘t"’®" **®.° coram peo agriofeat. Deinde quia Domini eft iu- 

mi^tl dignitate vel indignitate. Neqj tamefimpliciteradimiturho- 

i 0 Kfnfiter 'V h de doArina & vita, fedquatenus Dominikidicio 

li llTu vel errore decepti vel malicia adduAi.funt ergo h*c Pau- 

verba vt fuperiora,non ad genus vniuerfum,fcdad certam fpeciem referenda. 

Concluiio eft, in qua clarius ape* 
rit, quale iudiclum improbet, neW 
peprxcepsdc temerarium: quale fuit 
Corinthiorum de rebus occultis & 
incognitis: Quarum iudicium iblius 
Domini eft, qui nouit occulta cordi- 
rern* * rj- • ^ «on externam laruam 

^ipicitjied intima cordis intuetur. Hincvtilis (limatur dodrina, videlicet ne temere 8c 

P*^5cipitacer ex opinione de vilis rebus iudicemus, multo minus de prorfus occultis & in- 
cognitis. Hinc confirmatur iftiid vulgare difturn, De occultis non iudicatEcclefia. 

Sumam eorum qu* ha<ftenus tra- 
^auit exponit, videlicet nequis ar- 
roganter (e alij prxponat huius vel 
illius dodoris nomine, fed potius fin- 
*■ * ‘ ‘ ilh; 


lO 


idici9t 

rume- 


mtnu 
Hdtate 
^hfu9 
nacR 
it. I» 
gOgOSt 

:entur 

quam 


i<> 


ofto- 
s,ni- 
□r (Tt 
idi(^ 

bedi 

KCO- 

Z'c*° 

[uod 

inia. 

,do- 


Itaque nc ante tempus quicquam indi- 
cetis donec*venerit Dominus, qui adllu- 
ttrabit occulta tenebrarum, & manifefta- 
cogitationes cordium , & tunc laus erit 
vnicuique ^Domino. 


Hxc autem fratres transfiguraui inme- 
tp um & Apollo proptervos, vt in nobis 
1 ceretis fupra id quod feriptum eft non 

guliinfimplicitatihumS^^^^ 
concordiam colant: quod autem di- 

Plo nenJin ' vt m vos noftrum exemplum transferatis, difcatifq; noftro exe- 


rum 

:erio 

litas 

<0 

fum ^ 


rum 

diae 

no- 

bac: 

feri; 

anii 

Lini> 

um 


Lutiu«,t^uuu iiijiuun nuang( 

nem «le aeDcat.Xertia,qpod exemplo Pauli nemi- 

mus poteftjftne Isftonedbiftrinx coeleftis nominarim carpere debea- 

Amb/op” \ maior ira, vndeprouenitdifcordia, nafeitur , Nemo enim audicns(vtaic 

^ mine <T * fauet,contentus eft tacere. Tacito autem no- 

Quaru, quodeum 

cnimd'^*^ auditores,fedulo humilitatem colere debeant & concordiam. Bene 

mxitqui ait, Concordia res paruac crcfcunt,di(cordiamagh* dilabuntur. 

Quis enim te dijudicat? Ratio, cur alius aduerfus alium in- 

^e^banf Eft arrogares dodores,qui ob fua eximia dona alios tanquam «ffto de^^ 

bi liceat? ''' P''? 'f.P''® •’»beatut, vt contra eos inflari ti- 

vt donis Dei ab,!;!“* ?°®, ^«<1 bomo vanus &animi tui fupetbia,qu*ftcit 
anutans in aliorum contemtum. 

P * Quid 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




1 1 t n 




.1 f 




17». c A P V t A K I 1^, 

Quid autem habes quod non accepi- , Ratio obiurg^tio.nis^^ p?r prolep.iin. , 
fti} quod fi etiam accepifti, quidgloriaris, .. AmcuertTt enim 
-.r: tmw pr.« aliis eloqiicntia oc dottri-; 

^ na au.t etiam alijs virtptibus emine- 

re, Idcoq^ merito prxftantioremhabcrhfcd boca cauflagtumto argumento diluit. Nenio^ 
mento o-b gratuita dona 6c aliunde accepta gloriari poteftin alioru contcmtu.Quicquid 
autem habet aliquis, vel dodrina,vel clo.qo^ntisc, vel etiam, aliorum rerum, gratui.tu cft, 

& aPep.gratis acccptum.lgitur nemo ulibus donis cff*ei;ri debet & alios prae Icconteiie^ 
re, quibus paucioraaut minora dona locus nos admoncb:t:I^,rini6, 

gratitudinis ergaDen,aquo omnia bona accepimus quaepo^sidem^ Peinde admonebit lO 
nos humilitatis, neob donoru eminentiaalios Ipernamos. Poflremo pos admonebit hic 
locus red^ difpenrationisreruquasaDornjooacccpimus,nempeytiuxtavoluntatceius 
(aquoomnia bona qu* habemus accepimus) ea dirpchfemus. Praeterea euertit hic loclis 
dogma Papifticu, de meritis. Na generalis eft prOpolitio, quid habes quod non accepifti? 


ObiurgatioTronicaeR, quaaudi- 
jiub' 


liam fatura trelti?, ia itt ditati cifHs, fi n« 

nobis, regnum adepti eftis. Atqtie vahain qui 5bi placebantin nouis do- 

fanereenum effetis adepti, vt& nosvpbiT- «ftoribu». «Jurgat: & fimuleos in- 

^ graritudmisinlimiilar, GUI periplum ^ 

cumregna . &Applloedodi erant, lamliium pro- ^ 

fedum Pfcudoapoftolisacceptufuerunt.cft aute magna inhumanitas dc donis Dei glo- 
riari, interea eos per quos ea dona accepimus, contemnere, autetiam eadem alijs auto- 
ribus aflcriberc.Saturitatis diuitiarum &. regni Vocabulisiiimam felicitate defignat, qua 
fe adeptos efle per nouos magifti os putaucirut Corinthii» Hanc feliciratem tehatur fc illis 
non inuidere,modo non eflet imaginaria fiiiida.Nam ea demueft vera felicirasjillud ve- 
rum ficgloriofumcfi regnum, vbiChrifiuspcrfuum Euangelium in cordibushominu 
h^bitat.ibi enim animjc laturi tas, ibi thelauri coeleltes, ibi deniqj regnu.gratis ^ lalutis* 

Exiftimo enim, quod Deus nospoftre- Ratio per Ironiam, & loquitur cx ^ 
imos Apoftolos demonftraucrit tanquam hypothcli Coiinthioriim. SenfusaU' 
morti deftinatos, co quod theatrum fadi temfimplicifsimushiccft : Siita mc- 

fumus mundo & angelis & hominibus. «nuportet m.mfterium & apoftola- 

, ^ . tus dignitatem, vt vos facitis, nos Ici- 

licet vltimi Apoftoli non ad minifterium,quo regnum ChriRi erigitur, fcd ad morte tan- 
tum erimus delignati a Domino, 6c quidem polt accrbifsimas quafq j ignominias, atqui 
prorfus aliter feres habet, neqj noRris,vtut gloriamini vos regnum adeptos elTc per arro- 
gantes veilros dodores,quid iit de Chrilli regno & Ecclefia iudicandum. Porrd cum no- 
minat angelos &. homines, per dillributioncm exponit quid per mundu imelligat, nem- 
pe omnem rationalem creaturam, vt funt boni 6c mali angeli & homines. 


Nos ftulti propter Chriftum , vos au- 
tem prudentes in Chrirto: nos infirmi, vos 
autem validi:vos glorioli, nos autem igno- 
ininiofi. 


40 


Contentio eftlrdhica, qua deridet 
Corinthiorum vanitatem, quodin- 
uerfo ordiije filii 6c dilcipuli, pruden- 
tes, Validi & nobiles videri velin t co- 
ram mundo:cum pater, Rultus, infir- 
mus &ignominiofiis haberetur omnib*mudi probris expofitus. Proinde hic efl fenfus* 
Ego vcftcr Apollolus luftinui in mudo haberi ftultuSjignominiofus, vtqui carnis fapie- 
tiac, viribus, & nobilitati renuciauerim. vtin folo Chrifto gloriari podim, quomodo ergO 
conuenier,vt vos iam pruden tes, validi dcgloriofi coram mundo habeamini? 

Adhancenim horam vfq;, & efurimus AEtiologia eft. Redditenim ratio- 
&fitimus, & nudi fumus & colaphis c«di- nem cur coram mundo dixerit fe Rui- 
mur, & in certis (edi bus erra mus, & labora- ignominiofum, & infirmurni 

Rana debeant prjccones verbi in miniRerioEuagelij verfari, nempe vt nullis iniuri|sauc 
aduerfis fradli a miniR-rio dcficiant.Deinde docer hic locus quod nihil deroget EcclefiA- 
fticxfundtioni, fi quis verbi miniRer paupercatccoadtus vii^ufibi qrathoneRo artificio. 

Maledito 


5^ 


lo J 
i 
j 


20 


h 

t 

P 

cj 

e< 

t< 

n 

30 

h 

P' 

u 

b: 

t\i 

ui 
di 
ni 
4o ftj 
tai 
Cii 

co 

Ua 

Ui 
fo] 
Et 
Cc 
56 ad 
di 


fto 

ini 

fuf 

tut 

Vir 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 





A O 


C O K 1 N T 


2.0 


Jiis 


l-CJC 


iO 


40 


det 


5^ 


fri- per- 

aitaaifumus, omnium rcicaamentum vf- 

SUeadhuncdicm. 


BIOS. 

H* antithefes fignificant Paulum 
voluntariaquadam humilitate predi- 
tu fuiiTe in calamitate ferenda : quod 
fane non carnis opus erat, fed virtus 
Ipiritus Dei renouantis cor Pauli , ac 
^^*^Ucientis Ipiritus imperio* 
tit autem hoc demum reddere bo- 


pium non folfi*osmfn?fti"svTru^etram^^^ 

I O «mitari oporteuPorriG^^^^^^^ Chriftiani cenfeti volur 

/‘«proprie eft quicquid de & W»/« hoc modo differunt: 

«undius coferuemrvnd, A '■•^'‘l“°‘ldere reliquum minei 

b‘'R*ipub.*uoueb,„*rO^ 

Wlnc Paulus ADoft«l~?n? fuerunt Decius, Cordus, Oedipus, Achan & fimillc 

eft, piacula vocafdfe;5 °***^^*^ vulgo habebatur ab impio mundo, 

Metaphorice pro homine 

*”geiil>cumfcabinffratomiin/^ loco accipitur. HincrccofolcnturminiftriEu- 

-4UC enimfuntmeliores 

h*c feribo *^fed vt*fil?nf *” Incutiam Mitigat correptionem , eius fine 

moneo ’ ”^*os meos diledos ad- propofito,qui non eft vt pudore affi- 

* ciantur Corinthi) , ledpotius vt ad- 

J^j^^^i^.^^umilitate difcantdcDoftto nkr *"o*!*“ emendent, vt exemplo A- 
^eftafticx,qu2 quidem oro mnHn et r o.* ^|®tuetur hic modus & finis correptionis Ec- 

^rumquicorripiuntur^ordinanda-ano*dT°*^tt*"'^*'^’®^'"*"’'"‘**“°"®'"‘**“'®'"<l» 
^“■guntexamico &patemoani^^^^^^ ’> qn* corripifituriS: 

•"endationem. “"“"u prohcifci obiurgationem, & tendere ad ipforum e- 


haK.^“™ pardagogorum 

«abucritisin Chrifto, non tamen multos 

Um enim lefu per Euangeli- 

“megovosgenui. ® 


Ratio eft cur Corinthios filios ap* 
pellauerit, Enatura rclatiuoru fumta, 
& amplificata comparatione. Ego pa- 
ter yefter fum in Chrifto, Ergo vos 
meifilijin Chrifto. Antecedens pro- 

r ^.11^ n ctaI f fli n% \r^» ^ _ I _ 


nS«?eftrn"S"Xt’^ 

^*Ti:qiiod vt it.e.*s. ' ^ fieri Chtifti membra per femen incorruptibile Euan veli 

gendo Euaiigeti; 
(cpcrApoftoium 


*ffe fiibinSI, *1 ’ '^'5'"' ^''"2° »4 ideo ihgtarbk 

'°llig^m»qu*ft^A^„?*l"T®7°«'Vldeantur^^ 

«»« naftmw c*wmr* %”*’ per quod homines lefti Chrifto inferri no- 

f«t,nempe vt7ft^hoTwfil?«. 

l»nt.c*teriim ri’ ’ rumpledtantur: Hiifu^dmillosvtpatresreuereanturScco- 
C“>iillipaftor«?a?r«h1be^A^7f**^" 

Euangelium vtPaulus,prim i homines adducunt Chrifto piel> 

* *dducut reliniii 1 ? 1 ' P«runi titulifmereiltur, quLprimi homines Chrifto 

‘'■fi*nt2.To*“«'"P*‘^?80g.funT: 

es,quiEuangeliumdocent,fiueprimifuntfiueeorumfuccei]fore5. ° 

ftote imitatores mei c-'^ per exhortationem 

. ■ Cjimhoneftorum liberorum fitapal 

'n omnibus honeftis imiiari-H ^ cv “‘7"* non degenerare, fed eos ponus 
•uftmen tes cr.mi. - ""“^-Hortor vos filios meos Vt me imitemini, deponetes faflnm 
tutes. Caterum humilitatem & famftapn cocordiam aliaf^ vir’ 

vntutum,qu,, ';^y‘j;;jl^[*t“«da ^ 

g X imitan debeat.Secundu, quatenus imitari pponeatpaftores, nempe 

E 3 quate- 


s 


•Mii 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


174 C A P V t T. 

quatenus nos^ucunt ad Chriftum (incera do<^ina8cran^aconuer(atione:id quodipft 
Paulus infra explicat capite vndccimo,vbi aitiimiutores mei eftotc ficut & ego Chrifti- 


Hacdecaufla mifi ad vos Timotheum, 
quieti filius meus diledus, & fidelis in Do- 
mino, qui vobis in memoriam reducet vi- 
as meas quae (lint in Chrifto, quemadmo- 
dum vbique in omniEcclefia doceo. 


ProlepfiscfUiuepraefumtio, qua 
anteuertit eorum obieflionem qui 
arrogantius obi jcere poterant, Quo- 
modo te imitabimur cum abfis, quo- 
modo fciemus,qualis fit tua vita? Rc- 
fpondet Paulus, ea de cau(Ta fe Timo- 
theum mififTe, cui vt fidem habeant, X® 
paucifsimis verbis eum commendat Corinthijs: cuius comendationis duae funt partes: 
prima, per quem Timotheus in religione fit inilitutus.Mulcum enim refert per quem ru- 
dimcnra religionis percepimus. Nam ea prima femina tenacius adhacrefeunc, ficveluti 
liquor infufus perpetuum odorem con (eruant, iuxta illum prouerbialem verficulum: 
Quo femel eft imbuta recens feruabit odorem Tcfta diu. Cum ergo Paulus vocet Timo- 
theum dile<5lum filium, (ignificat fe illu genuifTc in Domino, per fidelem inftrudionc in 
Euangelio Chrfti. Proinde hxceomendatio eft (inccritatis in dodrina religionis. Altera 
comendationis pars pertinet ad ofEcium paftorale. Nam cum illum fidelem in Domino 
VOcat,exprimit id quod in principio huius capi tis dixit, requiri in miniftris,nepe vt fide- 
lis aliquis repcriatur.Eft ergo commendatio fidelitatis in officio, quae eo fpc<ftat,vt Corin- 20 
thij narranti Timotheo fide adhibeant. Abfbluta comendatione fubiungit quidnam Ti- 
motheus apud Corinthios faciat, nempe vt reducat eis in memoriam vias Pauli, hoc eft, 
quomodo doceat & viuat,& quam conflans fit eius Sc docendi & viuendi ratio. 


Proinde ac fi non fim ad vos venturus 
inflati funt quidam. 


Veniam autem breui ad vos, fi domi- 
nus voluerit,& cognofeam non fermonem 
inflatorum ,fcd virtutem. 


Non enim in fermonc regnum Dei eft, 
(cd in virtute. 


CaufTam curcriftas erigant Pfeudo- 
apoftoli afsignat, quat eft Apoftoli ab- 
fentia, qui prxftns facile illorum fa- 
ftum reprimere poflet. 

Promittit Apoftolus fead Corin- 3® 
thios venturum & repreffurum arro- 
gantiam eorum, qui de fua eloquen- 
tia & excellentibus donis fuperbius 
gloriabantur. 

Ratio cur non velit Pfeudoapofto- 
los zftimare ex fermone, fed ex virtu- 
tc. ; niiniftri enim Euangelif xftima- 


. . , . ; -mniutri enim Euangelii xftima- 

mandi funt ex eo per quod reffnu Dei inter homines adrainiftratur, & Deus inter nos re- 
gnat, ScdrcgnumDciintcrhomincsadminiftratur,non garrulitate &inani verborum 4^ 

tinnitu, fed virtut^hqc eft, 2 elo propagandi regni Dei, defiderio illuftrandx glorix Dei, 
Timore Domini, inuida conflantia, confeientix puritatc,humiliutc fanda & pura con- 
uerfacione & huiufmodi alijs dqtib*,qux neceflarix funt ad xdificatione regni Dei. Pro- 
inde miniftri Euangelij non xftimandi funt ex fermone tan tu, fed ex virtute potius, qux 
vcluti anima fcrmoniscfredebet.hoc ergo loco commendatur verisminiftris verbi iufta 
adminiftrandi regnum Dei ratioiqux in virtute(qua continetur quicquid-huc fpedat 

ad hunc finem deftinatur,vt inter nos regnet Deus) confiftit. 


C A P V T. V. w 

Summa Capitii Qmntu 

Obiurgatu Corinthiis quod forniemum defuocatunonexclufmnt,pracipitApofiolmvteumvnu 
fictam txcommunicent,redditqj faujfat tur flagitiofi in EultjU ferendi non fint , . 

Ordo 0 * partes Qipttis Qmnti. 


10 


^0 


q 

h 


3Q 


m 

ft 


40 


fti 

hi 

ta 

ci 

d( 

Pl 


SO 


PJ 

qv 

in 

gf 

tis 

m 

in 

di( 

co 

ne 

eft 

nij 

do 

itu 

exi 


Quitu* 


pfc 

\u 

[ua 

lui 

lO- 

uo- 

Rc- 

iio- 

int, 10 

tcs: 

ru- 

liiti 

im: 

nO' 

tia 

»rft 

ino 

dc- 

•in- 20 
Ti- 

eft. 


do- 

ab- 

ifa- 


in- 3® 

TO- 

cn- 

>ius 


fto- 
tu- 
na- 
re- 
um 4^ 
)ei, 
an- 

'fO- 

[U« 

ifU 

. 


5P 


F04 




nii continens Tertia eJexbonlir & finem excommunicatio- 

^trtendum fit exponit. ^^^vtf^mnocenttam. Q^arta^nquofitam excommunicatione animad- 

EXEGESIS Q^V INTI CAPITIS CVM 


SERVATIONE DO 


CTRINARVM. 


10 


vic vultis, cum virga veniam ad 
vos , an cum charitate & rpirim 
manfuctudinis? 


PropoEtioobiurgatoriaeft, pater- 
nis mitigata afFec^ibus ac fi diceret: 
cogitare quid meriti fitis vcftris pra- 

«ftus cr?o en.: patcmam charitatem & paternos affe- 

fiwi Dotift omn retinere debet. Deinde ex hac charitate leniter & manfuetc,quan- 

gibunt fceleri^J^L^r cum opus fit virga, ei non parcent, fcd fcucrius cafti- 

b unt icelcra,ita tamen ne paternos affeaus exuifle videantun 


0 Omnino auditur inter vos fcortatio,3c 

ciu modi feortatio , qux ne inter gentes 
quidem nominatur, vtquis vxorem patris 


Ratio obiurgationis , quod in fuo 
coetu ferant hominem , qui propriam 
noucrcam in vxorem duxit. Quod fa- 
uc fa^um collatione exaggerat, nem- 

^odi nyfandfs ^ ^ EuangeJij aicineftis , vthuiuf- 

ftian« ^ fccleribus polluamini. Hic locus primum nos docet turpifiimu efle Chri- 

^ ^ rtosconfanguiniutis &affinitatiigradusprohibcri:quiLcuit.i8.enumeran^tur. 

Et vos inflati eftis , & non potius luxi- . Praefumtio eft, poterant enim Co- 

us,vt tolleretur de medio veftri,qui facinus nnthijobijcerc, non fc, redautorem 

«ocpatrauit. untum iftius facinoris obiurgandum 

tantum in vitio &culoaefi% mi ®^®*^c«iPauJusrerpondet,non vnum 

igitur tria u paeire,fed totum illum coetum vniusfcelere contaminatum. Hinc 

eundum ouo^ lapfus humilitatem nos debercdocere. Se! 


Ego quidem certe & abfens corpore, 
P s ens autem fpiritu , iam iudicaui tan- 
S ampttefcns eum qui hoc itaperpetrauit 
nomine Domini I es v CHRisTi.con- 
g e^tis vobis Sc meo fpirim , Cum poten- 
Domini noftri Iesv Chjusti, ciuC 
oaiinquam hominem tradere Sathana: 
carnis , vt (piritus foluetur in 
“‘cDominilEsv Christi. 


H*c Pauli verba tria continent^ 
ludicium Pauli quod vice mandati 
eu, modum excommunicationis,^ 
eiufiiem finem legitimum. ludicium 
ipfum cum mandato tacitam ivpre- 
henfionem continet. Nam. cum ait 
«go tanquam abiens corpore , pr«- 
fens vero lpiricu,hoc efl,animo & vo. 
luntace iudicaui iftumincacftum tra- 
dendum Sathanat , fignificat multo 
magis Corinthios ipfos qui cum eo 

i A-iim imniirii <«1« n... i i 


«ft quam '“'e c5;agione pollueretur. Tradi autem Sathan*,nihilahud 

nis bacorati^T^’'** *">regniChriai,ni(? quod malum excommunicati^ 

do i Vnu Chrifti Ppintualia regnafunt jn hoc mun. 

•ncludatur;chriftu.[n 1^? r 
«xtraEccle&mVeanl?^r - 

m regnataefuo imperio fubieaofhabeiiquotquot Chrifti iugumfubirere- 

" P + culant. 


/ 




t/6 C A P V T V. 

culant. Eft enim fpiritus agens in filijs cotumacibus, qui & princeps mundi Huius &De- 
V s huius feculi appellamur, aptifiime ergo cum extra Ecclefiam fint impij, dicuntur tradi 
Sachan*, quotquot iufta Ecclefiaecenfuraab Ecclclia excluduntur, feu excomunicantur. 
Hinc proinde colligamus, qua graue lit malu a focietate Chrifti 8c Ecclelif excludi, quod 
nihil aliud eft quam denuo mancipari Diabolo, vt in ipfis rurfus operetur. Admoneamur 
ergo timoris Domini & ver* poenitentix , ne quid defignemus propter quod ab Ecclefix 
conlbrtio merito excludamur. lam modus excommunicationis nobis explicandus eft, in 
quo omnium pimum eft ncceflaria cognitio fadi criminalis & autoris facfti.Na fi coftite- 
nc de fa<fto cuius autor eft incognitus,externx excomunicationi nullus eft locus. Quare 
temere faciut illi qui fulmina excomunicationis eiaculanturin ignotos, & ftultius adhuc 1 0 
faciuntjquiabfentes&defcrtores Reip.ob^liquod enorme facinus excomunicant,Fru- 
ftra enim excludu turde noftro coetu,qui vel fponte fua vel coadi a noftro ccetu difcedut. 
prxfertim cum talis excomunicatio finibus Icgitimx excomunicationis nequaqua fubij- 
ciatur.Deinde cognitis fado & autore fadi,iudicium fenatus Ecclefiaftici in beneconfti- 
tutaEcclefia fieri debet,inquoconuincioportetreum:qui conuidusfi verercfipueritno 
eft ex focietate fcperaduSjfcd eius refipiftentia, fi fadum vulgo innotuit Ecclefix toti, per 
paftorem declaranda eft,& ybi ipfe reus coram Ecclefia lachrymis & cofefsione fadi tefta- 
tus fuerit fuuni lapfum , ac iu Ecclefix deprecando fuam culpa fatisfecerit, Inuocato no- 
mine Dei paftor reum publice abfoluet,iam recociliatum Ecclefix, Exhortando ipfum vt 

in pofterumfibi diligentius caueat,nequid deterius ipfifiat.Atfifadu paucis admodum 2 O 

innotuit , fufficit vt ab ijs corripiatur,cora quibus reus peractus eft. Veru fi conuidus co- 
ram iudicio noluerit refipifcere,& verx refipifeentix notx non apparuerint,fentcntia ex^ 
comunicationis ferant deledi iudices in presbyterij cofiftorio , adhibito in cofilium ver- 
bo Dei, cum quo verbo Chrifti poteftas coniundaeft: vndetota excommunicationis vir- 
tus dependet. Nam vt verbum Dei eft regula, & veluti Lydius lapis ad que examinabitur 
fadu quodlibet : Ita poteftas Chrifti facit vt ratu habeatur in ccelo,quod h ic in mundo ab 
hominibus agitur. Contra vero vbi iudices verbo Dei deftitiiuntur,Chriftum a fua parte 
no habent. Quare fulmen excomunicationis quod vibrant in fumum abit,& nequaqua 
in coelum pemngit,nec nocet ei in que innocentem exercetur. Nequaquam enim ratum 
eftincoelo,quodhomiiicsftultifincverboDeihicin terris agere prxfumunt. Deinde vbi 
iam conftiterit de enormitate fadi ex verbo Dei, & de impoenitcntia,ex parte rci,charitas 
ex parte totius corporis Ecclefix,&xdificatiocomunis,inconfilium adhibenda eft. Nam 
Vt charitas facit,vt omnia agant in bonum & falutem rei, fi vltimus finis excomunicatio- 
nis fpcdetur.itaxdificationis cogitatio cuentum, quod ad tota Ecclefiam attinet, fpedat. 
Nam fi facitad Ecclelix conferuationeni cSmunefii xdificationem excomunicationis 
fcntentia,rede & grauitcrfcratur.Sin minu?,Tcd potius ad deftrudione propter peccan- 
tium multitudine facit :cauendumeft,he itdvni membro remedium adhibeatur vt ma- 
lum ipfum contagionis in totu corpus ferpatrquare hicrcgulas Auguftini,quas in Enchi- 
ridio pofui fequamur. Porr6 vbi iam iudicium exc5municationis in cofiftorio presbyte- 
rij in reum latum fuent,debet paftor congregata Ecclefia,non fine fignificatione ingentis 4^ 
doloris &inuocatione nominis Chrifti,rententiaexc5municationis toti Eccicfix expone 
re,acita cum poteftate Chrifti reum in nomine patris &filij & Sp»ritus fandi cxcomuni- 

carc,&prohibcre nequis familiarem cofuetudinem cum excfimunicato habeat, nifiqua- 

tenus reus vel docendus eft,vel adhortandus ad refipifccntiam.Cxterum,excommunica- 
tionis fines reliqui (unt,qui funt tres.Nam fi Deum rcfpicis,in Dei familia no eft feredus, 
oui no poteft illic efle fine contumelia nominis Dei.Si Ecclefiam fpedas,ab ea excluden- 
dus ?rit, ex cuius contagione pcriculu eft,neea plurcsinficiantur.Poftremo fireum confi- 
derasjiniftum finem feratur excommunicationis fententia,vt caro rei intcreat,&fpiritus 
faluetur in die Domini 1 e s v C h r 1 s t 1 . (^emadmodum Paulus hic docet; Verum quia 
oratio Pauli ambigua eft,(nam quid interitus carnis & quid falus fpiritus fit inter omnes 5 ^ 
110 conuenit)declaratione quadam indiget, quam declarationem petemus partim exfinc 
communicati inexfti & euentu , partim ex vfu vocum quibus hoc loco Apoftolus vtitur 
excommunicatus inexftus no eft ita tradittit Sarhanx vtinteriret caro, hoc eft corpus reii 
Nam pqftquam rcfipuicincxftus,in Ecdefiam Corinthiatain receptus eft. Qu^rq finis ex- 
comunicati inc^fti non fuit vt interiret corpus, (cd vtipft pudore fuffufus « dolbre com- 
pundus tandem refipifccret. Caro ergo hoc loco no fubftantiam,fed qualitate fignificat. 
iam autem caro quoties pro qualitatecapithr & opponitur fpiritui,vc hoc loco, f^nificat 
viciofitatem naturx feu veterem hominerqux caro tum interire dicitur quando vera pee- 
nitentia couertimur ad Deum & vitiofis amdibus rcitundamus , fubijacntcs no fpiritu 
^ renouatio- 


d 

0 

S 

JH 

1 

h 


11 

ti 

€ 

n 

ti 

fi 

ft 

h 

n 

0( 

ft 

n 

U( 

k 

m 


3o 


Pi 

ec 






40 

tc 

m 

V 


3o 


fil 

fe 

m 

n« 

fa 

C 

P< 



A D 


I O S. 




II- 

lA- 

»- 

Ih 

n- 

fi- 

us 

lia 

ef 

ne 

ur 

pi: 

*T 

P- 

it. 

ac 

B- 

cu 

n- 




nouis motibus quos in couerfis excitat Spiritus fan- 
flnrl- • r gcrmaiius,non vt mifer iftc pereat, ii;d vt faluctur,id eft,vc 

r ,*.P ® dore ac trifticia-fapere didicerit, Caro qu^ in hoc praecipitium ipfum abWpuic 
diui5 pereax : Spiritus aute qui videbatur in certamine prorAis occubuifle,erisatfcfe 
carne iiueremta fuperftes maneat. Nam hic eft finis hcclefi* 
f^olitus,noni modain extremaillo remedio, fcd etiam in omnibus tum admonitioni- 
repMhenli<mibusiVCcacadometur,& fpiritus confirmetur, Caererum quo huius 
ni> Jn- nobis.explicandae funt, quarum prior eft; Num 

» Q iis «rrata iuris itx 
n ? n ^ externam vitam pertinent, excommunicatione caftiganda fint nec 

Ch attinet: num neceflaria fit excommunicatio, vbi 

nift * r abafit magiftratusciuiijj, &aliami- 

tii ^cc*'efiaftici fundio,diuer^m quoqj efie vtriufqi rationem.Nam tametli fibi mu- 

oauxiJiares manus porrigunt,ciurdemqueEcclefi« fiint membra; tamen quia diueria 
ntmcm^bra,non idem fpeciaJe officium habent, nec eundem finem proximum. maW- 
corporalibus punire fontes qui fuam violarunt legem, Idqueiii 
unc haem,vt legum fuarnm maneacautoritas.tranquiUaqs lit Refpublica:EccljSli;e aijite 
5pcccata quae pugnant cum lege Dei-punire gladio fpirituali, Alia lenius, Aliaffeuerius 

io qui pcccauitrefipifcat poena admonitus, acitain 

nem Exhispcrfpicuumeft,non folum vtramqjfundio- 

offiri !i' debere manus porrigere auxiliatrices, verumetiam vrramq; fuofunci 

ftatal i” ^°*^^‘8®^^'spcccatis,quooficnraDei quantum fieri poteftcaucatur. Re- 

nir.p^^“^|J'°*9“^^‘’ri^^^ur*Sjtlumpecituriudicisfcntentia,excpmunicationepu- 
vcndicet,cxiftimans ipfum ad fefpcaare.hancqua:^flo-. 
lat “““ f;aulus,qui m ijs qua; ad vitam hanc externam fpedantjqux ipfe jS/an^^appel- 

- j equirit ludicium ciuilc,quo erratum manifcftatur iudicis Voce. Verum fiquis contu- 

aciterrcclamauentiudicisfententix,nouofeobftringitrcatu,qucmputlirfevtrunique 

gntratum oportet, vt fi quis agrum retinere conaretur cohtra iudicis fententiam, fine 
3 0 indicem, is quia errato iuris contumaciam adiunxitredtius 

dO(itus,vt contumax iure puniendus crit.Porr6,quxftionesd(flapfuumgeneribu§& de 

P^^^i^isn^ultrtudiuis^&cdn Enchiridio copiole explicantur. " ^ 

Non eft bona gloriatio vcftra. Rej>etit obiurgationem. Corin- 

1 r f .tKijndfoluhicfferctiantfcobfuairi- 

qiiam^ Corinthium incxftum tan- 

quoa ^ geftain fuo ferebant coetu. Loefis mVitiorabilis,quod alienus la^fius ad nos 
lor.. emendemus, modo botuthmus. Deinde admbnet nos hic 

s humilitatis & communis imbecillitatis. 

t quod paululum fermenti Ratio allegoricacft rqux integra 

^am MalTam fermentat? fimilitudine explicari poteft hoc pz- 

malTaTn .. <^b : Sicut paululum fermenti totam 

Vt enim K P^«corum vitia totam congregationem fua contagione inficiunt: 

clefixcnr ^^■^entum loeiciatem vnius yitioficumalijs notat, ita maflavniuerfum Ec- 

PusvnJ Hic obfeructur finis medius excommunicationis, qui eft necor- 

derium Ecclefix, contagione vnius membri inficiatur, i uxta vulgares veriicujlos: 

Miirbida failapecw totum corrumpit 

Ne maculet reUquaiye^lfepAr^^ndA grege. 

Expurgate igitur vetus fermentum vt . Exhpmtionis huius occafioncin 
«^isnouaMafrajVtcftis Azymi. fumitexrationeallegorica,quxprx- 

(euaPn* • j V cefsiti&trafitabhypothefiadthefin 

minJ ft • ^ . generale do<ftrina,quod fxpe tum Prophetx tum Apoftoli & alii no ineDr? 

IJifiL/.;rT‘’/"“"“''“'“*"'‘«-N5hicingen,rehonaturCori„thiosaavitL 
&ftum j *“‘‘*°'^""f»“traoi:uftrrnent 6 co(rhimpi.Vtvetusfermont 5 Pharifaic 5 

r^L -n ’ - corruptam & hvoocrifin vocat. Ita nouam mafiam _*• 






Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 



Etenim pafcha noftrum pro nobis im- 
molatus cftChriftu< 


t7g C A f V T V. 

Rado exhortationis ex collation®^ 
veteris 8 cnoui pafchatis Tuinta: qu* 
collatio vmbrx ad veritatem illuftrior 
fit hoc modo : Quemadmodum in veteri populo manato phafc,id cft,agno tranfitionis^ 
fermento abie(Slo, Azymis, id cft, panibus infermentatis vefeebantur: ita exhibito vero 
phafcjhoc cft, agno immaculato, qui eft Chriftus Icrus,oportctvtabic<fto fermento praux 

doArlnx & hypocrifeos Azymis vefeamur. Notandum cft, quod pafcha hic non certum 
inni tempus fignificetjfed mctonymicc agnum ^ hoceft, Chriftum Dominum, qui iri 
aracrucis manatus eft, cuius ranguineafpcrfus populus Dei, a feruitu te liberatur, & in 
libertatem veram vindicatur. 

Itaque feftum celebremus, non in fer- Conclufio exhortationis , qux ex 

mehtovetdri, nequcinfcrmentonequiria: collatione vmbt* ad verit«em.nfet- 

ritatis.v * ,! lebraruntfeftum Azymorum per ftp- 

teni dics,hoceft,comederunt dulces panes carentes omni fermento : Itanoftro agno ma- 
(ftato priynobis, viuamus vitam in finccritatc & veritate. Azymos ergo Paulus interpre- 
tatur finceritatem & veritatcm.llla opponitur fermento do<ftrinx & fermento vetcriihxc 
hypocrifi & prauis mori bus,quos Paul us malitix & nequitix nomin ibus defignat. Vult j o 
ergo Paulus vt qui feftum phafe celebrant, hoc cft, qui vere credunt Chriftum pro repaf- 
fum efle & faiftum piacularem vi<ftimam,finceram dodrinam amplccftantur &L innocen- 
tem vitam degant. 


Rcuocat Corinthijs in memoriam 
de quibus eis antea rcripfcrat, &di- 
ftinguit inter flagitiofos ^ui in finu 
Ecclcfix reperiuntur , & inter cos qui 
extra Eccicfiam funt. illos cxcluden- 
dos monet propter, cau fas fupra no- ^ 
tatas, hos autem non ita vitari polTe 

ait, nifiin nouumquendamundum 

migrare liceret : fignificans maiorem efle malorum turba, quam vt facile vitari aut emen- 
dari pofsit. Verum hoc tamen itaintclligcndum cft, vt cum (celeribus eorum pijs nihil fit 
commune:& vt Deus rite ani mo & corpore colatur, Sic Chriftus cum Pharifxis & Publi- 
canis cibum capiebat ac conuer fabatur. 


Scripfi autem vobis in Epiftola , nc 
commiiceremini cum (certatoribus , ac n5 
omnino cum (cortatoribus huius mun- 
di j aut cum anaris, aut cum rapacibus, aut 
idololatris, alioqui deberetis e mundo exi- 
re. 


Atnunclcripfine commifccamini,(i 
quis cum frater nominetur , (ic (cortator, 
autauarus, aut idololatra, autconuitiator, 
aut ebriofus , aut rapax , cum huiufmpdi in- 
quam nc edatis quidem. 


Recitat quxdam fcclcrum genera 
exempli cau(a , qux excommunica- j^O 
tione vult puniri: Seponitur hic pro- 
pofitio maior prxlentis de inexfto 
excludendo d fputadonis. Idolola- 
trix ideo mentionem facit , quia qui- 
dam (ficuti patebit ex odtauo capite) 
Ethnicis & Chriftianis placere ftuduerunt,atqj iccirco interfuerunt facris Idoloruni, pa- 
cis, vtaiebant, & concordix pubiicx gratia:qui tamen fratres,hoc eftt Chriftianx religio- 
nis profeflbres cenferi voluerunt. Quemadmodum hodie multis accidit,qui cum volunt 
vtrique parti placere, Papiftis multa tribuunt, ac etiam interdum laudant, ac interim Eu- 
angelici & efle & dici volunt : Verum Paulus id improbat, & vult tales excommunicatio- 5 0 
nis poena in viam rc(ftam reuocari. 

Ratio cur de extraneis , hoc eft, i/* 


qui funt extra Ecclefiam, nolit fibi iu- 
dicandi autoritatem fumere. Nan} 


Quid enim mea refert etiam de extra- 
neis indicare ? Nonne de ijs qui intus funt 

vosiudicatis > dc extraneis veto Deus iudi- cenfura ETciiiiaftici tantummodo ad 
* domefticos Ecclcfix (e cxtcndit,quod 

etiam Corinthiorum exemplo confirmat, cui aliam caufamfubiungit, nimirum quod 
iblius Chrifti fit non cenfurx Ecciefiafticx, alienos l fide poena aliqua caftigare. 

Tollite 


IQ 


lO 


tc 

m 

m 


30 


py 

m 
hc 
io afl 
rai 
iui 
fai 
iai 
ne 
no 
tui 
qu 
an 
50 iu, 
du 
Pa 
fid 


dic 

pre 

iud 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


lO 

xex 

ifcr- 

nin 

:,cc- 

fcp- 

ma- 

prc» 

:hxc 

Vult jo 

paf* 

ceri- 


nam 

5cdi- 

{?nu 

5 qui 

den- ^ 

,no-5<’ 

poiTe 

dum 

ncii- 

lilfit 

Libli- 


mcra 
nica- 4O 
pro- 

:ko 

Jola- 

qui- 

pite) 

i,pa- 
igio- 
(lunt 
lEu- 
:atio- 5O 


diu- 
Kam 
Io ad 


^aod 
[uod 

dlitc 


A D 


C O R I H 

iftum fceleratutn cx vo- 


I o s» 


^79 


Conclufiqcftquxexhispropofitio 

nibus conficitur: Si quis, cum frater 


— cum frater 


• C A P V T V I. 

Summa Capitis Sexti. 

mfidelibiumdicil>ut. CbrifiUmnmubu. 
J ate,tteejcertatt9nem tnter res medtas ponant, eum Jitgrauipmum fcelue. 

^ Or do ^ partes Capitis Sextu 

non nntiiu ihff/iri 1^ - eoram infideUbw iudtctbm , propter res leues 

«'■•W 

•‘Hlnifi^ntZpZTaZT 


30 


EXEGESIS SEXTI CAPITIS CV 


M 


OBSERVATIONE 


doctrinarvm. 


A ET aliquis vcftrumnegociu Propolltioeft, qua increpat cnm 

nabcns aducrfus alterum , iudica- Corinthioru litigandi ardorem , tum 

rirubiniuftis& non fub fandis. quodfub iniuftisiudicibus litigites, 

audendi vocabulo inuitur: Ac fi diceret Apoftolus^:^^^^ 

^ bominum ohJJaZt^Z Euangeliu exponere prophanorum 

ranai^hocln rKr?r,^ "T® vtcotrouerfias fuas Cbriftiani co- 


confirmar.r.r.L^-<; - --t^^i^uuiviuuspcricquancur. «anc propoli tionis parte 
-- & hicdifcerneSdu eftinternecef. 

laucrit etiam coMm lufta caufam tueri, immo debentfirespoftu- 

^^ccelTarium a trahatur in iudicium, licet fane immo 

*^on licet magiftratu,fiue pius fiue impius fit,reTpondeat. His autem 

^umeliofi litcs intendere in foro infidelium, ne tuagelium male audiat, &con- 

quendum fratres, ^are hic Pauli confilium, quod pauI6poft fcquitur,fc- 

**^2elii Rr r ' cft iniuria , quam vt eam perfequamur cum ludibrio Eu- 

iudice Derr*'”^^^ Verum quatenus Chriftiano liceat caufam fuam coram 

n Deinde hoc quoqjtenen- 

1 Chriftian is inferatur iniuria ab impijs & hoftibusdodrinjc, liceat ipfis 
fidelem « aliorum exemplo prouocare ad i udicem,etiamfli res poftulauerit^in 

«e>n,quemadmodum Paulus 4it dum ad c*6rem prophanum appellauU* ^ 

mundum iu- Confirmationis fundamentum eft 
• mterrogatione figuratum , quo vehe- 

Propofitio. Yg- I . r • s ' 1 • mentior & minus dubia appareat 

‘udi«bunt.VosCorinT^°ft''r^°A-^S"'^'' 

os Connthij efiis iandu Ergo vos Cormthij mundum indicabitis. Ex hac 

conclu- 


I 

i'lf[ 


';1' i'-! I i 


; n ■. 


i '.I 


;r 


'H 






iSo 


C A P V T 


Veirumfci- 


conclufioneextruit Apoftolus argumentum hypotheticum quod ftqultur. 
endum eft quod Paulus hic loquatur non de prxfcnti, fed de futuro iudicio,in quo capuc 
Chriftuscumfuis membris totum impium mundum iudicaturus eft, quemadmodum 
ipfe Dominus teftatur,Matth.ip. 

Quodfi per vos indicabitur mundus, 
indigni cftis minimis iudicijs. 


Hocargumentum,vt fupra admo- 
nui, extruiftum eft ex proxime prxee- 
dente fundamento , & ponitur hic 
rurfus propofitio fola loco totius argumeti,quod hoc pado exclufo interrogationis fche- 
mate coplebitur. Si Corinthij iudicabuntmundum,no funtindigni qui proficiantur i u- 
dicijs de rebus minimis & ad hanc vita fpedantibus. Sed Corinthij iudicabuntmundu, ^ 
Ergo non funtindigni minimis iudicijs. Vocat autem minima iudicia,quofunt de rebus 
minimis & caducis.idco interpres vetus per periphrafin clarius exprersiteonfequens, In- 
digni eftis qui de minimis iudicetis.Eft ergo argumentum a minori ad maius fumtum. 


Aliud argumentum, ftmiliter a mi- 
nori ad maius fumrum: San di ange- 
los, hoc eft, diabolos iudicabunt, mul- 
to magis res minores, vt funt quae ad vitam hanc fpedant. 


An nefeitis quod angelos iudicabimus, 
nedunvad vitam pertinentia? 


ludiciacrgode rebus ad vidum perti- 
nentibus fi habueritis qui contemtibiles 
funtin EccIcfia,cos conftituite. 


Quia fblidis argumentis conclufc- zO 
rat Paulus, licere Corinthijspriuatas 
fratrum controuerfias de rebus ad vi- 
dum pertinentibus iudicare& com- 
ponere; Ia prxeipit vt coftituant iudices fcu arbitros,qui lites inter fratres ortas dirimant# 
Huius loci vfus duplex eft.Primus,quod tcftetur in Ecclefla Corinthiaca fuilTc diftindio- 
nem dominiorum & bonorum, qux ad vita & ad cultum pertinent. Secundus, quod re- 
medium prxfcribat nobis imitandu, quo lites ort^ inter fratres de rebus vidualibus com- 
poni pofsint.Non enim cuiqj, quod redum putatjfacerelicetifedarbitrispartes fuas con- 
trouerfas committant, eorumqj iudicio acq^iiefcant. Quod aute iubcat cos Paulus cofti- 
tuiiudices quiin Ecclefiarunt contemtibiles, non detrahitaliquid, vtquibufdavidetur, 3 0 
dignitati magiftratus aut iudicum. Nam per anticipatione & comparatiue ea vox intelli- 
genda eft. Cum enim Corinthij obijeere poftent,fe idoneos iudices defiderarc,atq, ideo 
ortas controucrfias priuatas inter fratres ad iudices prophanos deferre,PauIus refpondet; 
Immo poftremus & abiedifsimus vcftru,fi coftituatur arbiter, melius res inter vos cotro- 
uerfas componet, oua impij iudices, cantum abeft, vt vllanecefsitas vos cogatlitigarcco- 

ram prophanis iudicibus.Prxtcrea Paulum non velle fimpliciter abicdos homines cofti- 

tui iudices oftendit corredio , qux in textu fequitunad erubefeentiam veftram,&c. Ne- 
quaquam igitur hac fen tuentia Pauli eleuatur magiftratus dignitas aut iudicuofficiu,qui 
vice Dei in dirimendis cotroucrfijs funguntur.no enim fuum fed Dei iudicium exercent 
iudices, modo legum fuarum, non pugnantium cum decalogo , prxfcriptum fequantur. 4O 
Perpera proinde faciunt, qui hocPauli dido abutuntur ad extenuanda legum ciuilium 
fcicntiam,& eleuanda magiftratus iudicum digniratem.Pcius adhuc olim fecerunt E- 

pifcopi,qui & prauo intellcdu huius loci,proprio officio magna ex parte negledo,c5tro- 
ucrfijs fecularib* fe implicuerunt ; qui potius Chrifti exemplu fequi dcbuilTent, qui cum 
rogaretur a quodam vt diceret fratri fuo,vt fecum diuiderethxreditatem,rcfp 5 dct: Quis 
mecoftituitiudiceautdiuiforem fupervos .^fignificansdiferimeneffe inter regimen Po- 
liticum & Ecclefiafticum. Sed pefsimc omnium abutuntur hoc loco Papiftje,qui hinc iu- 
rifdidionem ciuilem in caufis pecuniari js fe habere condcndunt,quam contcmtibilibiis 
in Ecclefia,hoceft,fuisofficialibus(vt vocant) committunt. Porr6 quod quidam verbum 
J(^^fl/fi7?perindicatiuureddunt:Conftituitis, Et dreunt Paulum hic reprehendere Corin- 5^ 
thios.quod contemtibilibus in Ecclefla tanta dignitate, tantumq; ofnciu demandarunt, 
vt arbitri & iudices in caufis &controuerf?js fandorum eflent, facile refellitur. Primum 
enim pugnat cum fcopo prxfcntis difputationis.Na Paulus Corinthios reprchedit,quod 
nullos omnino coftituerintiudices , adeo vt in leuifsimis etia rebus coadi fint lententia 
quxrere a prophanis iudicibus. Deinde illorum interpretationi orationis nexus recla- 
mat. Nam particula illationis fatis indicat,hoc Pauli didum ex fuperioribus eiufdc ver- 
bis extrui & concludi. Cum enim docuiffet licere pijs caufascognofcere&iudicare, in- 
fert prxeeptum, vt id quod licet faciant, conftituantq; iudices feu arbitros qui inter fra- 
tres ortas lites de rebus ad vidum pertinentibus,componere pofTunt. 

Ad 


10 


de 

tii 

qv 

qe 


io 


cu 

in 

th 


ha 

da 

tai 


30 


Io; 

qu 

iUi 

Id 

tCi 


nn 

40 Yci 


no 

Dc 

Cua 
fiai 
; ter 
56 cpi 
rea 
tin 
Vt| 

me 

nis 

Pri, 

nar 

tale 

SfFi 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




lO 


II- 

5«- 

uU 


fc- 20 

tas 

vi- 

m- 

nt* 

io- 

rc- 

m- 

>n- 

fti- 

ur, 3O 

lli- 

Ico 

et: 

ro- 

:o- 

(li- 

Je- 

lui 

:nt 

ur. 40 

im 

E- 

ro- 

im 

Ilis 

»0- 

iu- 

ms 

im 

in- $0 

nt, 

im 

od 

tia 

la- 

er- 

n- 

ira- 


A D O P H T I> O S. ^|| 

, Ad erubdEebtiam vdWSnjPdfcft.^aefe ”'’''Aliud ‘avg&S^ntiith l'^oht?h%e(it 
non eft inter vis fipiens i?e vhus qiifdikttj *|bus fiaft»tton<^!'caiu^ (iJS ■fiSfrtft -eft 
qui poterit indicare inter fratres,' fed ■<n»g"‘imJd«>a«tns eftioraWtffr^jri. 

J^t>quafincm6 omnium Vefti-inifh^ quic^iirpruden&a jw«slii{Cusij.YtpDf8rr^^ 


Kd 


lo L- oitonino ddftonvirt Vd-^‘J»jLpeprimkiiHprum faftiiiM^qW-riihil 

DIS cft, quodiudicia habetis mimpAfibi dcefl^ad' perfeaibrVeitiditaf utit 

Tam T • L L • • “ ' ' argumento a^ 

lam iudicia habetis inter Vo*^ boc eft, lites & contentiones feramini. Ergo iri vbbis eA 
ictum,ul eft, animi imoactUiut, qua ita fuccum bitis, vt iniutiaiti & dam n uUi tibn pbi- 
«us patumitti, quam coram impijsiudicibus canffas agatis.' . NequehicPaislf fe>BaaK'- 
qum dettahunt legibus ciuilibus aut iudicibui, fed tantnmeos reprehendifAmjftoIusi 
q 1 ®uibuSiniutfjsitafranguntur, vtmoxadmagiftiatuirtVindiscemconfupaAt,' ■ 

. --JHiopsT^ij L- » 

Cur non potius iriiafiam' fuftinetis?’* '> • Duoreia»i^hendithrciri'Cd^fetiiijf^^ 
lo potius damnum accipitis? at vos Primum quod litigarunt coram pro- 

miuriam facitis & damno afficitis, idqud’'^' iniditeibus^vnde male iudit 
fratres? Chriftianareligio. rDcindeqiiAd jna 

riim • T . 1 ' tulerint fratribus damnum & iniu- 

adeo improba habendi cupiditas in ter homines i^egnati^-'-^»s- r9;:i5»no 

9 UOOD 'TUIt- . iflO. .j 

An nefcitis quod iniufti regni De A i^iii^iinfom ^pteria fumrti^^^ 
haeredi tatem non confequentur^ - ju^r bei nbn bbfiriefclnift 

.iiJLji; I ^ J '-“o 'i qui iriforunt illlOriam fracntes'& 
«amnoeos afficiunt, funtiniuftiy igitur regnuW I>ei nortobtlriebumireftpircttfetrgond 
tantam hxreditatcm vcftra amittatis culpa* vj ; 3 n n 1 t. rnsjxa a 21 1 >a i - ; • 

^0 ">dii v-3 mr.- jt majfciiadili: mi ri . . i9i; libi- 

Ne erretis, hcqite fcdttatbres, hcq; idO- ‘ * ' Denunciat poenam iriiuftii & mi 
lolatrae, neque moechi, nequd ittbllcs , ni-' ^ quafdam formas 'i^hipH^ 

que qui concumbunt cum mafculis, neque •'^^DlTa recitat. Quomodb' alitbM'ha:c 

t!,^k • ? ' rcgimmDct haeredita- tenti* hutr*ditjq<iod tale5fei&lfi8irt^ 

btinebunt ‘ tur a regni pei hacrcditatCJ^ nifiege- 

rint poeniteririim i qup^ pumlfece- 
40 iniufti fed iufti cen(cntur,Chrifti itlfticia orri ili. Molles Paulo fi n^^qul 

etborulenocinijs,efFoeminatogcftu &veftittl alijfqs dclitijs, iippudiciriam 

V t comin em orati on^p^ 
tus Corinthios humiliat, it§ prippofi- 
to gratuito benefido excitat eos ad 
gratitudinem per folicitudinem fan- 
p ^ ^ «am, qua Oaueant ne tantum bonum 

^a culpa amittant. Vtruq; & nos cxhocloco difeamus, humiliemur cogitatione preteriti 
atus,& excitemur ad gratltudine &innocentiam moru cogitatione pracftit;^gfiy|^jC; 2 -, 
56 -^'^H^^^^P^frDlusnonfruftrahacctriarpurgatioiiem, fan<9:ificatid!nem & iuftificappnen^ 
Dniunxit* Nam vtpurgationem fordibus, fahdificitiohe pollutioni, 6c 
fatui opponitilta vult vt purgati no amplius inuoluamur prioribus fordjbiis, ftudifica^ 

> non nouis inquinamentis polluamur, iuftificati non nouo re^^U nos obftringamusrf^d 
potius puritatem & fan<ftificationem,iufticia Chrifti doriatr>p^f totaiTi noftram VAt^ 
Addit praeterea Apoftolus modii & cati (Tas noftraepurgationis,fan^^c4n^ 
p ? ^jnftificationis. Nam dum ait: In nomine Domini l£S v,^ (5c per fpiritum.Dcm 
^^«mu fignificat praedicationem Euangelij de Chrifto creditam,efre cauflam tantxgfatie, 
ad praedicationem quae fidem requirit tcfertur,qui ergocr^dif U s vit 

cenreturvi;’ is f>qrus,fan(ft W A 
fi, r. vero quufinc Spiritu fanao,qui fide in auditOnbus Euangelij 'opcfatur,nemo 

Q. purgatur 


Ethasc fuiftis quidem, fed abluti eftis, 
led fanCUficati eftis, fed iuftificati eftis in 
Jjomine Domini I E s v, 6c per fpiritum 
^ci noftri. 


m 

! '! ji 
ili »il 


;Si®i 


'M I, 


' !' I ' 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 



tS» 


A P 


▼ J. 


purgatur, fanAificatur&iuftificatunrcacadiccit Ap<^olus, Etppr&irituf^OeiiK 
Nccpractcrcundcmcft, quod Apoftolus exprimat trcsdiuinitatisperShas, ?atrcm, 

um& Spiritum fan<ftum,quibus tribuit rcdemtionis beneficium. ^ 


noftrf* 

Fili- 


Conftitatio cft cfrorii- eorum, qui 
prxtextu Chriftian$t libertatis quiri' 
vis fibi licere exifiimamr^t, non nabi^ 


Omuia mihi licent, at non omnia con- 
ducunt, omnia mihi licent, at non redigar 

fub vilius potcfta rem. 

... tarationcadificationis mutua &gra 

uiorifferuitutis, nempe peccati. Repetitautem bis obieji^ionem porintbiorum. Omnia 
mihi licent. Vbi obfcruandum,quod figiium diftributiuum ad res extern as auas medias 
vocant, percineac.ld quod circumllanrialocieuincit.Incipitenimhicderebusmedijsdi- 
iputare,quaru yfus liber eil,modo habeaturratio mutu«.adificationis,dC;.caueaturmaior 
ftruitusjin qua incurrunt qui fuis cupiditatibus indulgcccsxcbus externis nimiru,addi,r 
ai funtLiberum quidem cft.vclci quibuslibet cibis: at qui hoc facit cum fcandalo fratri* 
infirmi, aut ita indulget fibi vt gula mancipium fiat, fualibcrtate abutitur, Immopotiu* 
eam amittit, & mancipatur feruituti pAOCAti.Nam iuxtaChrifti fententiam-Qpi facit pec: 
catum, feruus cft peccati.Hic locus requirit explicationem doArinadclibcrtate Chriftia- 
na dede rebus medijsfcuadiaphorisiquam aliunde petanc(ludiofi« , 


Efex ventri & venter efcis. 
tem & hunc & eas abolebit. 


lO 


Dcirs aU' Proponit fpeciem exempli gratia, 
vnde detoto genere iudicandum eft. 

^ ^ Ciborum inquitvftiscft,vt in hac vi- 

u conleruemur ad tempus, poft hanc enim vitam nuUue vTus erit, vel ventris, id eft, nu- 
tritionis, & ci^borumj^quare illiJ ita vti conucnit,nc eorum cauffaaut fratres offendamus, 
autillorumaburuinfadamferuitutem peccati nofipfoiconijciamus.Tantirper enim li- 
beri «umusdonccab alio capiamur,& ab eo in fcruitutcmrcdigamur.Proinde qui indui- 
getabis oc ventri contra charitatem proximi, autad voluptates &delitias,vtcharitatis le- 
gem violat:Ita fit mancipium rei corruptibilis. Hoc iam ad totum genus, transferri debet, 
noc eit, ad res medias & externas omncs:quje ncc probibitx nec madats fu ntfira pii citer, 
tt diligenter difcernendum cft inter libertatem ipfam & libertatis vftirpationem, libera 3^ 
quidem funtres media^,yt vfftes,cibus,locus, tempus dcc.led in earum vfri cauendum cft, 
ottendamus, aut nofipfos,dum eis nimium addidi fumus,in foedam pecca- 
ti fcruitutcmconijciamus. ^ 


Corpus autem non feortationifedDo- 
mino,dc Dominus corpori. 


De rebus medijs dixit, & quid in 
earum vlu cauendum fitbreuiterdii- 
M • • feruit. Nunc foedifrimum errorem 

interres medias collocarunt, &camtanquam licitam 
ft d<ftnderunt.Ponituraute hicminorloco totius argumeii- 

«rmnf Domino dicatum eft, no eft polluenduril fcor- 

tttione, C6rpus noftru Dommodicatiim eft (Nam per baptirmiirn Chrifti corpori infiti 
fumus) Igitur corpus noftrujn fcortatione non eft polluendum, Proinde nequaqua licita 
eft fcortatio,nec m rebus medijs vllo paao numeranda.Locus communis, quod quilibet 
res ei fini cui deftmata eft ceru lege intenta elTe debeat, no alieno cu fua namra pugnanti. 

Deusautem &Dominutnlulcitauit,& Secundum argumentum, ftimtum 
nos fulcitabic per potentiam fliam. ^ conditione noftrorum corporum, 

•c A- c. • r-, . . qu« glorificanda fubtolim cum glo- 

loco huius argumenti: Corpora oiim cum 

Chritto |lorificanda,non lunt pollueda fcortatione.Noftra corpora olim funteum Chri 5« 
tto glorificanda per glorum refurreaionis. Non igitur funt contaminanda fcortatione. 
^od autem addit:petpotetiam fuam, Anticipatio eft.quaoccurritratiortis peruerfo iu- 
oiciodeteftirreaione. Quadoigiturtatioarticulumtefutreaionisin dubiumreuocat, 
"PP®"»*""*- quod ftatuit,poteft etiam priftare. Porrd ex hoC 

“mmuiiem defumamus, quod corpora Chriftianorum proptef 

futuram refurteaionit gloriam, cafta&puraconferuari debeant. ^ 

''cftrafint membra Chrifti : igiturtollens membri 

Chtiiu faciam, vtfint (corti membra? Abiit. 

Tcrtiuiii 


10 


to, 

in( 

nit, 

to,i 

exj 

pli( 

ma 

pul 

fiiu 

dar 


20 


3o 


fpii 

list 

hoc 

tur, 

fan 

ciuj 

Do 


pefl 

cab 

cuii 


4o cxti 

prii 

qui( 

deli 

aut( 

hon 

par: 

*pfG 

Nar 

^eri; 

5°EtE 

ma 

libu 

feni 

pecf 

tun^ 

nat: 

niu 

tott 



L 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


oftri* 

Fili- 


,qui 

labir 

:gra 

nnia 

ddir 

►ci«A 

P^' 

itia- 


atia, 

lelL 

cvi- 

nu- 

nuS) 

TJ ii- 
diil- 
isk- 

Lcer. 
tcrz 3^ 

cca- 


i in 
dif- 
rem 
Cam 
eii- 

ibt- 4<? 

ifiti 

cita 

ibeC 

ncii 

um 

im, 

rJo- 

uni 

n*i' ^0 

nt* 

iu- 

:ar, 

lod 

'ter 


>nl 

1111 


An nefeitis, quod qui agglutinatur feor- 
fOjVnum corpUs cft? erunt enim inquit duo 


20 


ad CORINTHIOS. |gj 

^ Tertium argumentu ab abfurdo (cu indignoj fed minor & cocluiio ordine ponuntur, 
rgumentum aute hoc pa<5l6 complebitur: Nullo pa<5to fcrcndu,vt membra Chrifti cum 
noftra corpora fu nt membra Chrifti; IgiturindigniGimu 6c 
urdifsimu eft,ea feortatione polluere. Haccabfurditas &c indignitas notatur particula 
ominandij abliti Hoc loco & alia oblerueturdocftrina, nempe quod fpiritualis noftra 
ocictas cum Chrifto non tantum ad animam, fed etiam ad corpus pertineat Jn qua focie- 
wterpesnoftratrcfurreaionisfitaefti ^ 

Amplificatio & exaggeratio cft prO- 
ximi argumenti, quam enim obeauG* 
in carnem vnani; fitablurdum &indignum pollu- 

n;^VT -L r • . . cre corpora nOftra feortatione, expo- 

•Nam qui hoc faciuiu membra Chrifti de eius torpore difterpunt & agglutinantfcor- 
o>itavtiamampliusnofuntvnum cum ChriftOjfed cum impuro feortO; Hoc confirmat 
X ccundoCenefios capite. ErUnt,inquiens,duO in carnem vnam; Qus ratio non fim>^ 
P *citer icdpcrcomparationc accommodanda eftpropofito hocpaifto: Quemadmodum 
inaritus & vxor vna caro fiunt benedi<fta copula : Ita fcortator & fcortum, maledii^a co- 
pu a coniungUntur 8c yeluti vna caro fiunt.Habet dnim (cortatio cum coniugio aliquam 
«mUitudinem,fed tanquam eius corruptela. Aliter ditftum Mofis non poteft accommo* 
aari praefenti argumento. 

Qui vero agglutinatur Domino vnus 
ipirituseft. 


dftenditariftiorcm copulam Chri- 
ftianorum cum Chrifto elTe, quam eft 
rt II r. . . mariti &vxoris. Hxcenim corpora- 

cantum elt: illa vero fpiritualis; Vnde quartum argumentu^ comparatis extrui poteft 
nocpaaoiCopulamariti&vxorisfanaeeftcOrtferuandajnevUaimpuritarecontaminc- 

f A “ magis copula fpiritualis inter Chriftum fponfum & eius Tponfam Ecclefiam 
«noteconftruanda eft,ne vlla turpitudine polluatur. Qualis autem fit copula Chrifti 
^usrponfij OfcasProphcuwplicathisverbis : Sponfabotemihi infidc,&cognofccs 
3o ^°minum* 

Fugite Icortationcm. • Oftenfo erroro eorum qui feorta- 

^ .... tionem rebus medijs annumerarunt, 

t) ftortationis turpitudine & fcelere, exhortationem attexit, vt non fccus atqj 

1 ^ ^®m extreme periculofam ftoi tationem fugiant Corinthij. Nam fugiendi vp- 
^ videlicet, Periculum qUodcftexfcortationc,&quam acreftudiunt 

uitandi illud periculum in pijs efle debeau 

Omne peccatum quod fecerit homo, Quintum argumentum abeffeau 
4o extra corpus eft, led qui fcortatur in pro- proprio fcortationis fumtum, quod 
phum corpus peccat. modu nonnihil commutata 

, L n ^ . orationisformacocludipoteftrQuic- 

J l”®®“0”eftat&cotaminat proprium hominis corpus, merito eftfugicdum.Scortatio 
_ oueftat & cotaminat propriu hominis corpus» Igitur feortatio merito fugieda eft. Eft 
jj ®min proprium hominis corpus peccare hoc loco, ipfiimdehoneftare, contaminare, 
onore debito fpoliare,ludibrioqj exponere. Minor fola hic ponitur amplificata per com 
P^^mnem fcortationis cum alijs peccatis.Alia peccata dicit extra corpus efie, hoc vero in 
P ®uianerecorpore,acveluti notam illi inurere. Verum hic oritur perdifficilis quacftio. 
* ^jP^uiinusapud Matthstuaic : De corde exeuntcOgitationcsmal«,homicidiajaduU 
50 t .^^*cationes, furta, falfatcftimonia,blafphemiat,haccfuntqu« inquinant homine. 

^ tiaiasrManus veftr* (inguine pollutae funt. Etad Roma.Prsebuiftis membra veftra ar- 
li^^^^^Suitatis peccato. EtadTitum,Omniamudamundis,cOntaminatisvero&:iiifide- 
Pg “®’^i"*^uiundum,fed contaminata eft eorum & mens &confcientia.EtmuIt 5 fimiIes 
totum homine peccato pollui.Qiti fitergo,quod Paulus dicat:reliqua 
{^^?^^®^®®xtracorpus,Scorta tionem vero in corpore manerc.^Refpondeo, omne pecca- 
nat l reatum attinet, Nam vt mente & confeientia contami- 

nium D totum reatu obftringit.Veru feortatio (qua omnis Venus extra matrirno- 

totum h fignificaturjnon folum mente polluit,confcientia coinquinat, ac 

omine nouo reatu comaculat: verumetia quodam fingulari modoprobru inurit 

z corpori 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


V I 1, 


|84 C A P V T 

corpori acipfum col])UrcaMc yeluti ludibrio confpurcatu cxponit.Huius (Tngularis ma- 
cuisitaDco mirabiliter ordinate, haud raro in (cortatoribus teftimoniaquxdaapparcnr, 
vtfunt morbus Gallicus,&alijturpirsimi, quos nominare nolo: Qui turpifsimi morbi in 
honeftis coniugibus no confpiciuntur. Na vt illic maledidioconiunda eft cu violatione 
ordinis diuini: Ita hic benedidio ordinatione Dei comitatur. Hoc feortationis probrum 
moucat honeftos adolefccntcs, nc finant (e in feortationis volutabrum prajcipitari. 


Ali nefeitis, quod corpus veftrum tem- 
plum fit eius qui in vobis eft (pititus 
quem habetis a Deo. 


Sextum argumentum a deftinatis 
fumtum, quod hoc modo abfoliiitur: 
Templum Spiritus fan6ti purum & 
niunduconlcruari oportet. Veftrum 
corpus eft templum Spiritus fandi> Igitur corpus veftrum purum & mundum coferuari 
oportet.Proinde nequaquam prophanandum & polluendum eft ftortatione aut vlla alia 
impuritate.Cum autem addit: Quem habetis aDeo, taciteadmonct Corinthios, nefua 
culpa gratuitum hoc donu tintumqj thefaurum amittantj immo in hoc toti potius fiim 
Vt Spiritus ftm<5ti domicilium & templum mundum fanc^umq, conferuetiir. Csctcrum, 
cur Chriftiani dicantur templum Oei,di<ftum eft fupra capite tcrtio.Et ftimma huc redit: 
Quod quilibet Chriftianus ideo fit templum Dei, quod Deus in eo fit, habiretqj,iuxta 
Chrifti promiftionem:Qui Termones meos audit, ad eum veniemus & manfionem apud 
cum faciemus. Deindequodquilibet Chriftianus debeat perpetuis cultibus Deunacelc- lO 
brare,(eqj mundum \ peccati prophanationeconferuare. 


Et non eftis veftri iuris, ' cmfi enim eftis 
precio. 


Septimu argumentum aiurefum- 
tum : Qiii non funt fui iuris non pof* 
funtfealijsDominis macipare. Chri- 


ftiani no funt fui iuris.Ergo Chriftiani no poflunt fcalijs Dominismancipare. Quare in- 
iuriam Chrifto Domino ficiunt qui fcortationi fe proftituunt,ac cius mancipia fc fponte 
conftituunt.Minor fola cum fua probatione ponitur,qu* ira cocluditur. Chriftiani cmti 
funt precio, Igitur non funt fui iuris.Hocipfum argumentum in exhortatione ad vita in- 
nocentiam vfurpat Petrus, cum ait : Scientes vos non caducis, argento aut auro fuifle re- 3O 
demtosex vana veftraconuerfione, ex patrum traditionibus accepta: fedpreciofo fangui- 
nc agni immaculati & incontaminati Chrifti. 


^ Glorificate igitur Deum, in corpore 
veftro,& in fpiritu veftro,qu3e funt Dei. 


Conclufiocxhdrtatoria. Cum non 
fitis veftri iuris^ curn iam templa Dei 
o, . I -r • A • firisj&c. par eft, vt Deum & corpore 

& anima glorificetis. Anima quide glorificatur Deus, Primum cum rc<ftc fentimus de na- 
turaDei maieftaje & veneratione. Deindecum ei tribuimus omnem mifeticordiam, (a- 
^entiam,iufticia & potetiam. Tertio cum quicquid habemus illi foli acceptum ferimus. 
Quar» ««m nos illi ex fide, mente, voluntate & affeftibus fubijcimus,per patientia eum 
inuocantes & pradicantes. Sed corpore glorificatur,cultu, puritate, & exemplo; Cultu, 
eum non profternimus nos coram Idolis more Papiftarum & prophanarum gentium,ftd 
nos coram illis profternimus, illum in coelo qustrentes non apud ftatuas. Puritate, cum 
corpus purum.fanaum &caftum coferuamusabomni turpitudine ftxto pt*ceptopro> 
hibita. Exemplo, cum adiones omnes noftrs extern*,vita,conuerfatio.geftus,verba,ve- 

ftitns&huiulmodialiaquxin oculos hominumincurrunt,funttalia quod illisinuiten- 

toralij ad glorificandum Deum nobifcum : Contra Deum fua gloria quantum in fe eft, 

lpouanc,quicbntrariahis vclfcnciunt,vclagunt. 


C A P V T VII. 

Summa Capitis Septimi. 

6^ T veUhvxorUtboro Minere, wcdt 

nfJtnreUmmiid2m^!T ChriftiM luet 

f repter reU^u di^mthtudnem dmmmm facere. Verum fi mfidelU difcedit, filuiwr pius a cmui» 

vmcult. Frtierea ttfi virgmttai praferend» eSi cmiui^ prepter uecefiiratem prafentem; Tamen pa. 


}0 


f 

10 «« 
M 
noi 

h 

ita 

Ut 

Ut 


20 


30 


lic 

vel 

nc 

nu 

fii« 

fic: 

alii 

de 

nai 

(qi 

n« 

Aui 


40 


VX( 

ItlC 

fuc 

iUi 

Cor 

«c, 


50 


red 

her 


hal; 

ritt 

bet 


rentes 



tma- 

renr, 

bi itt 
:ione 
>ruiti 


natis 
litur: 
m & 
Irum 
ruari 
a alia 
efua 

rum, 

edit: 

uxta 

ipud 

celc' zo 


fum- 
pof- 
:^hri- 
•ein- 
ontc 
cmti 
:ac in- 
fere- 30 
igui- 


non 
iDei 
pote 
e na- 
ri, fa- 
Tius. 
eiini 
ultii) 
ijfcd 
cuni 
pro- 
i,vc- 
iten- 
5 eft, 


50 


modt 

licet 

1 />rf- 

emes 


AD C ORINTHIOS. jg^ 

rwf« non peccant fiue filias /uM nuptum dederint fiue non : etji melius fecerint fi non eheauerint^ nifialia 
fogatnecefinas. Neque viduis neganda funtfecUndanuprU. ^ 

Ordo ^ partes Capitis Septimi. 

Cui fubiun- 

videbeet, vt ctmitur femam-. & ne alttr coniugum uberum 
in omuguU. Deinde centrufepurationem cemugum exfententU Demini dtfferit.precipiem ne 

iidpi ^ ^nuicern dtfcedant propter animorum offenftonem. Tum de impari coniugio aoity practpiem ne 

infidelem^ atfijponte infidelis difiejferit, foluitur fidelis e lege comugijy hufubiicit 
drem / f ^ddit de virginitate & de iare parentum tn elocandis Uberis dijpurationem. Po* 

ita inh nuptijs a^ens» Etfiprafert coelibatum, liberas tamen relinquit fecundas nuptias. Atque 

tati antur,vt de coelibatu,de necefiitate matrimonij propter vitandam /cof- 

tudtn^^' matrimonij, de difiidijs in matrimonio ex animorum offenfione & ingeniorum difimili^ 

de virginitatejefecundu nuptijs: Quorum locorum 
Paulum fcripfijfe, ex principia 

io 

exegesis septimi capitis CVM 

OBSERVATIONE DOCTRINARVM. 

^ AE T E R V M de ijs quaC fcripfi- Ex conccfsione hac & duabusex- 
ftismihi,boiiunieft homini mu- ceptionibus qu* fequuntur, videtur 
herem non attingere. quod Corinthii Paulo ferip ierint & 

^ 1 . ^ interrogaiieriiir, An liceret homini, 

Y^iomnino vxorem non ducere, velab vxori^ thoro prorfus abftincre, ad quam qu^llio- 
30 relpondct per concefsionem : bonum efthbiUini mulierem non attingere,! d eft,bo- 

JJiim 8c commodum eft, fi homo vel maneat fine vxorc, vel fi vxorem habet, ab eius con- 
^^^^dineabftincat. Bonum hoc loco non opponitur malo aut vitiofo : vt Hieronymus 
^ Monachi cum fecuti interpretati runt,fcd fignificat commodum & expediens propter 
lud, vt abftincre k vino eft bonum, hoc eftj commbdum & expediens propter aliud, vn- 
tamen non fcquitur, vinum bibere malum efle fimpliciter. Quod aurem non oppo- 
^tur bonumhoc loco vitio, docet & matrimonij inftitutio qu« Ddi benedidionem 
Waomnes res malae deturpes deftituuntur) coniuncftam habet : &exceptiortesPaiili- 
*quae fequuntur, nullo enim pado concedendum eflet matrimonium, fi aut malunt 
^utvitiofumcflet* 

^ed propter fornicationes vnufquifquC Prior exceptio. Bonum eft homi^ 
'^xotemfuam habeat, dcvnaquxquefuLini niab vxore ducenda abftioere, modo 
^^^rituni habeat. non fit fcortarionis pericuhim. Ve- 

p rum fiquis continere non pbceftjfed 

uccumbit tentationibusj & vincitur prauisafFcdibus it.i, vt voluntas fuccumbat,eriafn 
tlinonfblum remedium conceditur matrimonium, verum etiam praecepto diuino ad 
oniugium obligatur.Nam cum dicitPaulus hoc loco: Vnulquifq; fuam vxorem habeat* 
^ vnaquacq; fuum maritum, non eft concedentis Oratio,fed praecipientis. 


40 


5 0 Vxori maritus debitam obcedientiam 
reddat, Similiter autem & vxor marito, 
^«ntfibii 


Pofterior cxceprioj bonum eft ho- 
mini ab vxoris fhoro abftincre, fi mo- 
do illud exconfenfii fiat,'aiioqui de- 


«ntfibi inuicem mutuum ofticium & coniugalcm bencuolentia quam fibi mutuo pro 
nerunt matrimonium contrahentes. 

habe^ fcH r?"' corporis fiotcftatem non 

net, led maritus. Similiterautcm &ma- Unri« in ^ l . 

poteftatem non ha- oluere tenetur luodllii 
ct,icd vxor. maritus tum eiu< corpus fic in poL 

CL j flate> 


c A. p V r VII. 

flate vxoris : &vxor cum eius corpus fit in potcfta te mariti, debent fibi mutuo debitam 
beneuolentiam exoluere.Prohibet ergo eam,quae fit abfqucconfenfu continentiam, q d. 
cum alter fit in alterius poteftate, non potes facere quod vultabfque eo qui iugum fecum 

vna trahit. 


Nolite ti«adate vos inuicem,nifi fi quid 
cx confenfu fiat ad tempus, vt vacetis ieiu- 
nio,& orationi. 


Conclufioeft fuperiorum. Sincu- 
tcr coniugum poteflatem habet pro- 
prij corporis, fed alter alterius, non 
igitur feinuicem fraudare debent de- 
bito coniugali.Hicprimum obferuandum eft ideo requiri confenfum, quia non de vnius lO 
continentia fed duorum agitur. Deinde cum dicit ad tempus, probi berperpetuam ablh- 
nentiam a thoroconiugalijcotra quod Spiritus fantfri oraculu peccauerunt Papillae, dum 
permilerunteoniugibus modo Monachifmum profiteri vellent perpetua feparationem* 
Praeterea finem fecubationis addit: Vt vacetis ieiunio & orationi.Ieiunium & oratio con- 
iungi folent,quando fignificantur folennis aliqua & publicaorationis celebritas, cum vel 
aliquod magnum & arduum negocium aggrediendo fit, vel aliquod imminens pericu- 
lum,aut praefens calamitas vrgeat ad publicas preces inllituendas. Porr^his verbis Pauli 
abutuntur Monachi, cum ex illis inferunt thorum coniugalem rem efle viciofam & ma- 
lam,vt quae orationem quae perpetua efle dcbeat,impediat: Cui obie6lioni iam refpofu m 
cft,nempe quod Paulus non loquatur de perpetuis Chriftianorum precibus,fcd de folcn- zQ 
nibus tantum, qu* fiunt prccedentc coniunAo ieiunio. Deinde inllantiam damus ex 
bociplblocoPauli, fi illorum confequentia valet, valet & haec: Cibus & potus impedi- 
untieiunium. Igiturcibus&potus mala funt,hancconfcquentiam quis recipiet? 


Et rurfiis in vnum conucnite, ne teh- 
tet vos Sathanas propter incontinentiam 
veftram. 


Prohibet fecubationem perpetu- 
im, cuius prohibitionis grauifsimam 
fubiungit cauflam, ne videlicet teii- 
tet ipfos Sathanas propter inconti- 
nentiam fua.Nam cum perpetuo lecubanteoniuges, Sathanas infidias ftruit carni & obij, 

cit varias libidines, in quasruunt f^pecoelibes imbecillitate carnis vi<fri,ne igitur idem ac- 

cidateoniugibus, perpetuam prohibet fecubatione.H^cmanifefle pugnant ciim impuro 
coelibatus voto, quod fupra modum extollunt Papillae. Sunt qui haec verba: Ke tenet v^os 
Sathan propter incontinentiam vcllram, referunt ad fuperiora, ac fi dicat Paulus : inter- 
dum fecubandu efle conii^ibus,ne propter nimiam libidinis incontinentiam exponant 
fe Sathan* infidijs. Nam ficut qui abutuntur cibo & potu, exponunt fc Sathanae, Ita qui 
thqroconiugali intemperantius vtuntiir periculum fibi accerfunt. Coniugesergoin ti- 
more Dei^yt cibo & potu, ita thoro coniugali temperanter vtantur. 


Hoc autem dico fecundum veniam, 
non lecundum praeceptum. 


Prolepfisell. Nam exluperioribiis 
aliquis obiicere polTet : Dicis, vnuf- 4^ 

quifq, habeat fuam vxoreni, &vna- 
qusque habeat fuum maritum, Ergo vis vt omnes matrimonium contrahantiRefpondit 
Apoftolus,concelsionemeflequam propofuic & no praeceptum, conceditur enim omni- 
bus vel^coniugioabllinere, vel matrimonium contrahere. Verum fiquis continerenc- 
queat,ei praecipitur vtremediu a Domino propofitum quaerat. Porro cum Papillae ex hoC 
locqficratiocinentur. Quod opus habet venia, culpa non caret. Coniugium opus habet 
venia.Ergo culpa non caret. Proinde pie faciunt quiperpetuam youentcallit.uem. RS- 
fpondeo eos non attendere, quo hacc Pauli verbareferenda fint. Deinde perperam vrgeftf 
veniae aut indulgenti* vocabula. Nam «^T^ywiuwjquavocevtitur Paulus, interdum remil- 
fionem notat vbi nullum fimpliciter vitium ell. Pr*terca illorucauillitio tefetur miil- 5^ 
tisEncomijsmatrimonij,qu*pafsim in feripturisextant. 


Velim enim omnes homines efie, ficut 
& ego, Icd vnufquifquc proprium donum 
habet exDeo, alius fic, alius autem fic. 


Ratio cur velit fuperiora, non 
pr*ceptum, fed vtconcefsioncm id- 
telligi, & fcipfum exemplu proponit 
continenti*, non ergo cum ait, viiiifi 
quilq^ luam vxorem habeat,&c.pr*ceptu ell, quo omnes vult adigere ad m itrirnonium* 
fed concefsio qua flatus ipfc liber rclinquituromnibns,fed qui continere u^polfunta 
Domino prape^tum remediu neceflarium eft. Veru nequis deexemplo Pauli valuerfari 

lein 


10 


m 

cc 


iVi 


he 


20 , 


30 


50 


Ptii 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


i tam 
q.d. 
cuni 


nca- 
pro- 
non 
c de- 
nius lO 
bih- 

dum 

lem* 

con- 

n vel 

'icu- 

>auli 

ma- 

furn 

)lcn- 2P 

isex 

)edi- 


etu- 

nam 

teii- 

)nti- 

obij. 

uac- 3^ 

)uro 

cvos 

Iter- 

lanc 

iqui 

n ci- 


ibiis 
nuf- 4^ 
1^0 a- 
ndic 
nni- 
;iic- 
hoC 
abeC 
Re- 
gere 
mil- 
niil- 5^ 


n vt 
)iii- 
jnic 
uif- 
um: 

nta 

:rfari 

iem 


rubiimgit: Sed vnufquifiis proprium dono i Deo 
d«b«e donum elTe, & neminem qu?hoc donum non haL “ 

^timore Dei Obf^^r remedio vci cum gratiarum adrionc 

nu*ipferpeci.lcd?nrt!rn:nn^^^^^^^^^^^^ 


I^ico aurem iilconiugatis & viduis, Bo- 
^^iin eiseft (i maneant vr ego* Si autem non 
ip .^^«tment,matrimonium conrwhant. 


R^tio voti : Pptauitomnes clTefi- 
cutipie eft, idque ideo, quiaiflud bo- 
num & commodu ipfis elTe videtur, 

P®"'"*’'’ 'ft de omnib» ijs. qui adhucexrra Smo* 

^ >im viuunt,quoru neminem a matrimonio excludit, nifi donum continenti* hab^t. 

Melius eft enim matrimonimncontra- Ratio exceptionis a collatio fum 
‘^^quamvru ta. Matrimonium eft res bona, vftio 

*° vftfoni N Quare matrimonium pr*ferendnm eft 

latio mdi?!! '8''“'^ «ft maiOm & minoris mali.fed eft boni per fe.Sc inaltooK 

Diligenrir K pr*fetendum eft. vt bonum malo,bonorabile turoi 

«lefe libidhlL^Sk"” ? H "P" Melius eft nubere, qufoi 

libidinis calorem ’ *""" mortalium eft, qui non interdum fentiat 

Oii^ tamen omnes xftuant&ita vruntur, vt voluntas fnccnmb^r 

^ndum Cu^m ^ft <?«gunt^d matrimonium contra- 

whtrcend^r P ^ Vita,perpetuis ex^rcirijs & precibus elTenc 

cee.dijnenitempeftiuocomugiointerrumpantcurrumft^iorumfuorum. 

dcnundononegoledDo- C&iia apud Corinthios fuertidt,dui 
«US, vxor a niarito nc difcedat, quod, ii ^^«g^qnis prstextu coniueii mdlefti- 
ailcefrerir : 


^‘Pceffcnt, maneat in nupta,, aut rcconcilie- 
^ i^adto,(5c vir vxorem nc dimittat; 


. ,o r — «'-'lijugij iiiuiciii- 

excutere voluerunt, quoties inter 
Cbniuges orta effet aliijua oftcnfio, 
i . animorum difsimilitudine r 

.^^inciateis,ouodb#»f<.ii^«. r -s • ^ i Apoftolus ex mandato Domini de- 
'irliceatnoui^ '/S=rn violare, acita li fe iniiicem difcederei 

P'°WracefbTtaSni1^ 

duptias.imLolflT ■ ’P".T'”''‘’“'d®'" leparationem.fed no cdncedifnoiiik 

^ ■nloSSSSfeT"K 

nlis lenioribus, DroDter o»ia« viri irvr.rikf*«. 



50 


errorem rb a y^cia,propter qu? Iud|i pr^cipue f*pcf^:erunt dii 

|r'a$,riifi lecitimi diuortb M docetnon licere diuortium facere «inouas qufrere nu- 
«^andum^lolw V'» Apoftolus hic no agit.Non enim exi- 

''iprobet f.d l?? ^ P «.«phonem^quam Chriftus diferte ponit Matth.c. & ip. 

'‘■Ubunt^ «dtum de ijs caufsisagft.qu* non intefl 

hinTcoI r thoro.AbutunturergolocIocoPapi, 

‘aChrifti verbi X“"'’ "“P"*’ P^fto diuortio ob adultetiu,contraap4r^ 

Clrifti rello.,? ^ ■"ultorum fanaorum fratrum pronunciata.qui reaius perpenderunt 
>-efponfionem,&hunc Pauli locum diligentius cum verbis Chrifti tontulerulJ" 

Rchquis ego dico non Dominus. Diaurus de coniugio iniqualf 

bluft?at°Sirr'*ft‘'" Pupetea re h'abere,fed id promefe qubd^ex fpiriS 

•SicutpofteaexponitcumaitiExiftimomequOqueipiriiurnDeihabfre ^ 

iw ^ dentit cum eo habitari ne du- ^P^^ Corinthios fuerunt^ 

Q,,.. 4 infide^ 


C A P V 7 


V t I. 



t88 

infidelem, & ipfc confentit cum ea habita- bus ne religionis praetextu dimittant 

rc.nedetnittateum. eoniuges: modovelint infidelesper- 

tonx in matrimonio contracto ma- 
nere, cuius prxeeptionis poftcacaufTam fubiungit* 


Sanctificatiis cft enim vir infidelis in 
vxorc) & fandificata cft mulier infidelis in 
viro. 


Prolcpfls cft. Poterant enim obij- 
cere prophanum StviciofumeiTe tho' 
rum illum coniugalcm propter alte- 
rius impietatem : fed Apoftolus re- 
fpondet, fandum 8c purum coniugium effe, ita vt iion contaminetur fidelisconiiinx per 
infidelis impietate immopofsitfidclis maritus bonaconrcicntiavtivxorisinfidelistho- 
ro,& fidelis vxorthoro infidelis mariti. Nam plus valet fidelis coniugis pietas, vteoniun- 
dio ifta fit fanda, quam in fidelis contagio ad prophanandum coniugium. Sed quomo- 
do hocconUcnit cum i|s quae alibi dicit : Nolite doccrciugum cum infidelibus ? Nullus 
enim confenfus Cbrifto cum Belial. Refpondeo, Aliud efle loqui de retinendis matrimo- 
nijsj aliud de contrahendis. Prxtcrca, quomodo infidelis fandificatur per fidelem .<* Rc- 
fpondco.Scnfus verborum Pauli hic cft: Pictas fidelis coniugis nihil prodeft infideli con- 
iugi,fed ipfi fideli tantum, ne fcilicct inquinetur per infidelis cohabitationem/andifica- 
tus ergo dicitur,cuius vfus cft licitus, fandus & Deo placens. Porro hoc Pauli dido abu- 
tuntur, qui negant inter infideles & prophanos homines verum & legitimum matrimo- 
nium cfTctScd icicndum eft, aliud efle verum matrimonium, aliud fandum. Inter infide- 
les quidem verum matrimonium eflTc poteft: Sed fandum minime,cum illorum mens & 
confeientia fuHt polluta,atque ipfi fune abominabiles coram Deo. 


20 


Alioqui pueri Veftri immundi cfTcnt, Aetiologia ab cffedu, fi immurt* 
nuncautem fandi funt. dum eflee coniugium, qui quoalter 

coniiigum cft fidelis, & alter infide- 
lisf immundi effent liberi in eoconiugio nati, Sed non fune immundi, immo fandi. Non 
igitur eft immundum tale coniugium, fed fidelis poteft bona confeientia vei infidelis c 6 - 
iugis thoro.Afleucratio bxcqua Paulus afferic, natos in fando coniugio fandos eflc,dili- 3^ 
genter obferuanda eft, Eft enim petita expromifsione foederis initi inter Dominum & A- 
brahamum, his verbis: Ero Deus tuus 6 tfeminis tui poft te. Qui autem in Chriftum crc- 
dunt,funt femen Abrahx, Rom. 4 .. & Gala.j* Cognofeitis fanequod qui ex fide funt, fu nc 
feme Abrahx. Sicut ergo Ifaac & lacob placucrut Deo propter hocfcedus,lta hodie Chri- 
ftianorum infantes, virtute promiGionis fandi funt ac placent Deo. Neque obftat quod 
Paulus dicit, Nos nafei filios irar.Et Dauid:Eccc in iniquitatibus conceptus fum.Nam qui 
natura fuafuntfilij irx & immiidi, gratia foederis funtfilij Dei & fandi. Deinde quemad- 
modum placuit lacob in vtero matris, & iam infans in lucem editus etiam ante circunici- 
fionem, idq^ propter promiisioiiem foederis : ita ciufdem foederis virtute, Chriftiaiiorum 
infantes editi in lucem placent Deo, etiam ante baptifmum. Verum vtillud foedus olim 
circumcifionis fignaculo conferebatur vifibilitcr & obfignabatur. Ira hodie bapti fmus cft 
externum ccftimonium, applicatio teftificatio inuifibilis gratiar. Praterea vt ilii, qui m 
veteri populo cdntemfcrunc circumcifionis prxeeptum, exterminabantur de popub 
Dei : !ta hodie contemtus baptifmi nocere putandus, hic ergo docet Apoftolus,fingulafC 
priuilcgium cfTe infalitum Chriftianorum. Nam etfi communi legenafcunturfilijioP» 
gratia tamen D 6 i fandi habentur, damnandus eft igitur furor Anabaptiftarum, quiiic' 
gancinfantes baptizandos cfle:cum manifeftum fit,baptifmum foederis figillum elfe.Ec- 
inde &illi damnandi funt, qui exhoclocoratiocinantcs negant infantes Chriftianorim 
nafei cum peccaro otigin is, propterca quod Paulus hic cos fandos pronunciet. Nam Ib 
fandius non cft natura: led gratix,vtdidum cft.Suntqui hoc Pauli didum de fandior® 5^ 
ciuiliintclligiint, ac fi Paulus ftatucret cos propterea legitimos efle, quod alter parentim 
fit fidelis: Sed haec interpretatio ftarenqn poteft, quantum enim ad hoc attinet, vt pueri 
legitimi habeantur ciuilitcr,par cft conditio omnium.Nam non minus legitimi funt,|ui 
cx infidelibus coniugibus nafcuntur,quam qui exfidelibus. 


Quod fi infidelis difcedit, difccdat. 
Non enim fubiedus eft feruituti frater aut 
foror in talibus. 


Anticipat obiedionem, non con- 
cedis PauleChriftiano vtfidelem con* 
iugem deferat; Quid cft igitur faci- 
endum 



idq 

den 

con 

ftea 




er 10 


nurt* 

alter 

fide- 

Nort 

isco- 

&A- 
I cre- 
jfunc 
:hri- 
quod 
n qui 
nad- 
inici- 
irurtt 
olim 
useft 
luiio 
pul> 


A t> e O R r K T H I O S. 

endum fratri aut fotori, (i ab infideli deferatur/ Refpon det. Infidelia fi diCcedit, difcedat. 
011 icconfcicnna pij luditur. No enim faci tjfed pati tu i iuiuriaraabinfideliquidiuor- 

fit ibluitur fidelis aconiugij.vinculo,ne cogatur a (c- 
nciisnupti)5abltinere,fimodoijsopushabeatadpic ranaeqiviiiendum.KocPaulidi- 
D umeriiad dercrtioncmiliam rcAe accomodatur, cum mantus matrimoiiij vinculum 
[etr matrimonii 

pbusIibCratAlicentiofiusyiuat. Veru hic magnaprudcntiaadhibidA elt, cum petitde* 

ad ^ j re nonnuba 

indicis rementiajexaminandx&dilieeter 
P Impendendi funthiquatuorcircumltantiiiPrima conditio perfonac deferti.Secunda 

o Itio perronidcfcrentis.Tcrtia, temo® defercionis.Qiiarta,inquifit!odcrcrtoris.Pr;ma 

rcumltatia cii de perfona deferta, in qua ipedtandu m quomodo (e in matrimonio ante 
• geflerit.Nam fi ita fc gefsit,quod ii5 caufiam cuidentem defertionis pr^ bue- 

**i^^nii fadoautturp!tudioc,iufte de iniuria coram iudicccoqucri poteft:Sin mi- 
5 caiilTam defertidnis pr^bueritcfficacemiiniufta efi querimonia, etfidelertor in m^- 
cirr ^sa viaus dilToluit foedus quod a Domino fancitu erar.Secuda 

alir examinandahiceft. Nam deferens perfona fponteautcoaae,metuforte 

Aut damni difcefTeritiSi coaaus difccfsitmetu poenx aut dani, debukvxop 
rerT ferecipere, & maritu fugientem magiftratus manus inqui. 

Dte “ fponte & non coaaus difcefsitjidaucconfentientc&conccdaevxore pro- 

caufTam, cumpromifsioncredi- 

du?r ^ fccit^^^ 

biKir " n'^ j -r® voluptates extra matrimoniii, fi ergo con fen ti «e vxore de pro^ 

Dmk ^ ii . vt mulier expcact mariti reditum: At fi inuita vxorc fine 

probabili caiifTa hoc fecit, defertor iudicandus cft. Tertiaell temporis circumftioa,quod 

Jugius elle conuenit, fi vel concedente vxore abijt maritus, vel d um abfuit per literasauc 

uncios fignificauit,fead deferram vxorem reueiTuru. Verum fi inuita vxore (Jircelsir.ac 
‘bullam rpem fecit reditus fui ad vxorem defena, Confiftoria in reformatis Ecclefijs Ger- 
*^anijE, & hic in Dania,tres annos deferta perfona praferibunt, antequam ei conecduni? 

3o nuptias. Poftrema circumlhntia,eil de inquifitionc defertoris an tequ a feratur iii-i 

a|cisfcntentia:Et probo confuctudine Confiftorij Lundenfis &Rofchildenl;s,vbi iraco- m 
taurum elfvttcr in publico placito, vc vocant, quaraturdefertor,Quifiinuentu«fuenr, ' 

jabitilr ^ deferta perfona citari licerk fuprcmiiudicisin caufsis matrimonialibus. In 
«ceu vbi relida eft innocens perfona, ad diem iudicio di^um : Atfi non fueritinucn- 

a deferta perfona, & tradatur iudici- 
tenri diligfen ter pcrpenfis,iuxta hanc regulam ferri poteft len- 
tam A r perfona hbncftatisrcfiimonium habet,8cdefcrtorimprobus fpoteinui- 

verif a’ tticiiiiium pofTunt concedi deferra perfona fecunda nuptia. Nam & 
tati d ^ defertorem tanto tempore haud continenter vixiffe: & iuftu elf,vr infirmi^ 

neo puniatur innocens. Ac ita fi concinere 

quitruat in periculofas tentationes,& tandem in laqueu Diaboli. Ncq; quifquam re- 
2 ^ ®ojecent,hocPauhdiaum tantum intclligendumefre de co,quiafidcChriai alienus 
£^-^J®P*a difcedit, Namqui fandfifsirnum coniugij foedus impie & temere diffoluic, 
lib^ abnegat, & eft infideli deterior. Huc facit quoqj,quod Paulus caufTani 

«rationis coniugis fidelis a feruitute coniugis infidelis, non ftatuit impietatem difc.e- 
fu c pronunciauit infidelitate non effe iuftam diuorti| caufTam) fed difee A 

ni infidelis. C^uarccumaltcrconiugum difcedit line legitima cau.Ta» fcruatiscircum- 
^tqs fuperioribus, poteft iudex bonaconfeientia dcfert;e perfonac ius facere cotrah eu f.- 
uouas nuptias, & poteft deferta perfona bonaconfeientia ad piefandteq, viuenduin 
jQ ouas contrahere nuptiasjfed prius liberata a defertote per iudicisfcntentiam. 

Sed ad pacem vocauititos Deus. Hoc non ad proxime prxccdcns 

. membriim perinet, fedadprobandiT 

fuperius dixerat, nem pe,quod fidelis fcoiiiunx no debeat dimittere infidele,qiiia 
de ad paceni, vt concorditer & pacifice inter nos viuamus, quantu id qui- 

poteft illxfa pietate. Hincgeneralerh dbdrinani fumamus deferuanda pace & 
nca^ • ®^^rncum aducrfarijs religionisnoftra: & infidelibus, itatamen vtfaluama- 

fptetasi Hinc alibi Paulus: pacem cum omnibiis habentes quantum in vobis cfh 


Ecquid 


»po 


C A ? V T 


V I I. 




Ecquid enim nofti vxor an virum fis 
fcruatura? Aut ecquid nofti vir anvxorem 
fis feruaturus, an non ? 


Alia ratio k commodo, cur nolit 
fidelem coniugem dimittere infide- 
lem, nimirum, vt infidelis tandem pa- 

cifica &honefta confiiecudine fidelis 

coniugis pcrfuadeaturjVtimpietatereliftaadDeiimconuerrusfaluetur.Obreruahictri- 

bui inftrumentis^quod proprium cft fblius Dei.Praeterea obferua quo referri debeat con- 
cordia illa & pax, quam cum infidelibus habendam dixit, nimirum vt tande conuerfi fal- 
uentur.Deinde quoque obferua, quod Paulus velit in coniugio Chriftiano fchblam quan 
dam cflcjin qua erudiantur homines ad pictatem,vt ergo fidelis coniunx pacifice habita- 
redebetcum infideli, ea fpevt tandem refipifcat, Itanoftraconuerfatiocum hoftibusre- ^ 
ligionis noftrx debet eftc pacifica, ne odio aducrfus illos laborare videamur, ac ita illos 
magis a pietate abfterreamus* 


Vtvnicuiq; partitus cft Deus, vtvnum- 
quemqi vocauit Dominus fic ambulet, at- 
que ita in Ecclcfijs omnibus conftituo. 


Alia ratio, cur nolit fidelem coniu- 
gem deferere infidelem coniugem, a 
voluntate & vocatione Dei. Quilibet 
invocatione fua, quam ex dono Dei 


habet, manere debet. Donum Dei cft & Dei vocatio, quod fidelis fit impari coniugio cqn- 
ftri<ftus,crgo non excutiat iugum,fcd illud ferat donec Domino vifum fuerit. Sola maior 
ponitur amplificata comparatione.Locusbicobferuandusaduerrusmultorum77oA.u'i9e^>' 
/xatrtwltxtj qui non fblum curiofe & maligne in aliorum vocationes fe ingerunt: verumetia 
fuis negocijs negledis in hoc toti incumbunt, vt alios debito honore fpolient,ac eundem 
in fe trans feraift,pefsimum fane hominum genus. 


Exemplis maiorem illuftrat addita 
ratione amplificata antithefi,vt ofteii- 
dac, quo vita, ftudia, acftioncfqj om- 
nes Chriftianorum referri debeant, 
nimirum vt Audeamus Deo placere' 
iuxtaipfiusmandata.Nam cumcom- 3^ 
mendat nobis obferuationem mada- 
torum Dei,fignificat dilectionem erga Deum & proximum ver^ concordix & pacis cauf* 
(am eiTe,quam concordiam & pacem quarere debent qui ftatueruut Deo obcedire. 


Circum cifus aliquis vocatus cft, ne at- 
trahat praeputium: in praiputio aliquis vo- 
catus eft, ne circumcidatur. Circumcilio 
nihil eft, & praeputium nihil cft,(ed obferua- 
tio mandatorum Dei. 


Transfert hypothefin fuo more ad 
thefin, & interierit generalem do(5tri- 
namdevit*gcncrcreuvocationccu- 
iurqj:acprxcipit,vtquirq;in ea vocatione in qua fuit dum egu er teretur ad Dominu ma- 

4 i,r*m AM J A».. A Ia., i A . jQ... D. i-. ^ A. 


Vnufquifq; in vocatione in qua vocatus 
fuit,maneatinea. 


neat. Vtautem hoc loco commendatur vnicuiq; fanda cura dcdiligetia in fuo officio, ita 

'w, quahomincscuriofealienaexaminant^prio officio negledo. + 


damnatur 


Seruus vocatus cs> ne fit tibi curse: fed fi 
potes etiam liber fieri,potiusvtcre. 


Kcquis putaret fcniilem conditio- 
nem cum libertate Chriftiana pugna- 
re, Anteuertit, & prxeipit ne quis an- 
xie fit folicitus,quafi Icruilis coditio Chriftianis indigna efietjfed hoc potius fecolblctur, 
quod a mifera feruitute peccati & mortis, per Chriftu fit manumilTus,& interim ferat fer- 
uitutis iugum, donec domino vifum fuerit, quod fi etiam libertatealiquado fuerit dona- 
tus, accipiat conditionem in timore Domini, cum gratiarum adione^Hic locus exceptio- 
ncmhabetthefispraeccdentis, quod liceateonditionem viliorem meliori commutare, fi q 
modo fiat legitime fine dolo malo, fine auaritia & aliorum iniuria per ordinaria media. ^ 


Etenim qui in Domino vocatus eft fer- 
uuSjUbertus Domini eft. 


Ratio cur non debeat anxius efl« 
Chriftianus, cuius feruilis eft condi- 
tio, nempe quod Domini fit libertus» 


qua libertate omnis ciuilis libertas in ferior eft, quos enim liberos reddit filius,verc liberi 
ffintjVC qui peccati & mortis carccrefint exemti, hinc ergo petantconfolationem pij ferui 
& opponant diuturnius bonum & libertatem Ipiritus prxfcnti afflidioni,non diu dura- 
tur* leruituti corporis. 

Similitci 


lo 




ap 


clfi 

hil 

ftri 

tm: 

s 

Ui| 

o'b( 


m| 

COfl 
culi 
8o nos 


Dq 

vr.. 

qu< 

diu 

orai 

40 

ptei 

liti] 

Ptet 

i>oti 

tem 
Jo Perf 
doci 


fior 

Vxo 

pr«f 

ficce 

Ubi 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


nolit 
fide- 
n pa- 
delis 
ctri- 
con- 
fifal- 

quan 

bita- 


- ^ J Cj o R. ...I If „T I O S. ,p| 

eft 'VOqatusfuitjleruu&irlff!:. fl^oc c^ius conditio lil^ta 

crac^quando CJbri- 

num ^ fiatis^ferui honiir^^^ *i<^d?, ,An.aon modo dixit, fi fcr- 

»0 _,™* >Mnr5lid;.^3qL'.;v3a cnriUn. V^tuacs, \ic fit tibi cur* *iC 4 ir 


iisrc- 
i illos 


t- lO 


)niu- 

;cm,a 

ilibec 

oDei 

con- 

oaior 

xst^y 

nctia 

idem 


lO 


ddita 
fteii- 
om- 
cant, 
acere ' 
com- 3^ 
lada- 
cauf- 


•rcad 

)Ari- 
ecii- 
jma- 
io,ita 
edo. +*’ 




^rjbug Dfitr. • jibcrt^^e quam in Chrifto habent, non vult ^rgo vt cupidi- 

‘unt liber««II.’?^ - obcerapereat in lebu* i Dgi^ino prohibitis:., uodqui &«untamiu 

■ ferendaraefrb 2 “f Oeurnpr»- 
■'is Wnalibus iifo ficit quod Paulus ad E^«Cos monet feruos, vt obtemperent Domi- 
®i>(Sienriamr"‘^°'"'"°’^“S'^- timoteDomini & propter Dominum, lignifican» 

^ "“*'"‘*f“»rumnondebere pugnate tum oboedientia quarti Deo debent. 

in vocatus fuit ffatres» :fte Meondulio eft deToeatione, nem- 

'10C ftianeat apud Deum. ■ - i: ja- bripe vt quiique ita iegerat in diio: vita 

^S*^eDe^^^d^exfid!fto’D^^ 

‘/i'". Jjb.sjv;. 

D0'SS“t.^ >We<cptfinS- '^.^‘'Oe.vif^^W fefuanda diluti», 

Vt m Confiliiim autem 1« non tx verbo ‘cxpr^lfo 

aiiiencordiam coufeouusi Domino, v virginitate habere, fed 

sno lun fidelis. * tur ' ils-fu ' .*^i^f^®^ ^*<^®requbd fentit, nbiipe^ 

^’uinitusinftru(q^fi«,.sfl. • cj V- riiir^ricordiaih Vu4 

oraculum putandum ^ ^ fidele, id fefj^o quod fentit Apofiolus fpiritus Dei 

^0 - . • 'H 

PtetpST boimm Wc pttlN ^ Sertrtntiam ffiam de Virginitate 

firU . fcruaiida hac propofitionc exponit 

OUlinicficfic. . r Apoftolus, & pronunciat bonum, id 

principes perft- 

‘nM^nnltinomeo^crantffrauiAimi!- P#»rf-in^i-;r»;s..i..kA^ jiA.;.- .. j _r_ _.r_fr 


r! i 


'w 


5 efle 
>ndi- 
:rtus, 
iberi 
ferui 
iura- 

iliter 


tionfii, ^“*tas diflblu» Ne quis ex fententia Pauli male 

Vrn. ■ «s vxorc ? nc quasras «^etoft» inferre», bonum efleaotorem 

bonum fit vxote non 

^ 'on"fui^ Anw^ 

'®b^ eft ab 'Ir prxfentia pericula : &qurc<x- 

vxoreabft.neat,quommusillifit.mpedimento,inferedisimminentibD.c»la- 

micacibus* 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 




C A 'V *T ^ « A 


mitatibus. Vcnim hoc pofteri««^iliembriim fub ibtelltgen- 

dumcftjfifciUcccconrincrepotefh'.^^^ 

QuoA fietiam diix^s vxorcn?itibii^pcc- tah»nb^mib"eitA^^ 
cafti.&anupferitvicgosoapcc#it, v ■ 

pofiw perperam cohcluderetjcos qui matrimonium contrahunt pecpre, quod certe face- 
rent» fi calibatuS & vii^ginitas pti^fe & nori propw# aHddf^naefieiWp Nitth fi quid ^er fe 
bonum ScU\idabileefi,eii!i8 p^fe6b^c6tratium malum & vituperabile inuenitur. .Qua-*- 
reexh^bcddifcamus, tonifigi<yantefcrrectelibatum, non quod hic magis placeat Deo 1<5 
quaittilltid,led ptopter aliud, nem^'vt'expeditior^^'i§ ad (uftiifiihda^rictlilay^ 

officiaptiftandaf:Simodoaftitcdhtinwti*donumP‘^^^*“^^ ipj v s 

•5' -«imorl iuui^*Uiiim oup^eiib' jini' 


10 


At ego vobis parco. 

ir > 


.oVdsons.; ; r»ii” , 

I jnimoc^ : :or.j ^ dicat, cupio Vc^ 

. . ... infirmitati tohfultum, adeo vt 

vos coniugio non indigere exoptem: quo fitis omnibus iftis moleftijs vacui. Verum fi c6- 
iugio carere no potefiis^ habenda efivefirac^in firmitatis ratio perremediiim diuinitus or- 
dinatum.Parcere igitur hic fignificarindulgerc & cuperc fubleuatos affiiAionibus. 

J. ?Oi Hi . ii 3 / - ' 

Hoc autem dico-fratt«s quoniam tem’- P Q^nd hate intclligenda fintde vfu 
pus contradiurn eftin poftetum. ! ^*‘* ^^* • ifinc!^ coniugiji, enumeratio fcquen« 

f-nieO 'omb . .f' oftendit» fultiit enim argumentuma 3(9 
vitx humanxbreuitate: vnde infert, ita vtendum efle coniugio &alijs rebus terrenis, ne 
nos k Deo auocen t. Nam quo propior eft terminus yitz, eo. magis de migratione cogitan- 
dum, cauendumqj ne quid obftet, quo minus fimus parati ad migrandu omni mometo. 
Obferuadus locus, quod breuitas human^SHtx & termini vit^ noftrx incertitudo debeat 
nobis incitamentum elTead bene pieq; viuendum : Nam vtrei^ inquit Seneca, Sicut fa- 
bula fic&Vita,no A quam diu, fcdquj^m benefitaaarefcrt.Porr6 tempus hiccontraaum 
vocat,metaphoraa velis feualijs rebus qu*compUcaripoflrunt,fumtA 5 j^t,^t 


20 


Vt & qui habent vxores,fi nt vt non ha- 
bentes, &quiflentvt non flentes, 6? qui 
gaudent, vt non gaudentes, & qui emunt, 
vt nonobtinenteSjdtqui vtunturhoc m un- 
do, tanquam non vtentes. 


iiiiunoj .m- 


His Paradigmatis non vultnosrcs 
terrenas abii, ccre, fed itacis vti, ne 
fint nobis impedimento, quominus 
l3eb' adhaereamus. Hinc ergo fum- 
matim difcaifius» iti- adhxrendum 
,cfle rcbui; terrenis, ac fi omni mo- 
^ . , rrj • i menta hinc migrandum eflet, hoC 

eft,ita vtendum efle donif^i, cum gritiarum adiOnc, ne fint nobis imbedirnento, quo 
minus ea qux falutis noarx fun t diligenter curemus.. Vtflctus res aducrfas,iu gaudium 

res prorperasMCtonymip fignificati reliqua nota lunfc. 

Praeterit enim figura l^tioi vanitate huiiis 'mundi, qu« 5^ 

... . It- , huius mundi funt, fpeciem quidem 

habent incurrentem in oculos hominum, fed mojceuanefcunt & auferuntur e cofpcClO' 
quare ftultum eft illis itaoccu pari, vteasanteferamus oboedientixcrgaDcum, aUtiis im 
impediamur, vc non toti Addi Ai Deo efle pofsimus* 


Velim autem vos abfq^ fbllicitudiiie effe. tn quem finem fiiperiora di Aa fint» 

-ir n- . & quare calibatum in i/s qui conti-i 

nentes cHe poliunt, prxfcrt coniugio, hoc voto indicat, optat enim Chriftianos ita addi- 
Aos Domino elle,vt ab eo nuUis auocamentis auocen tur. QUod autem vcHt nos efle abf- 

. -lU- 


SO 


40 


qucl 


a 0.0« so^as:i£'SSjas:^:it: coo ^ ^ g c trx s a 


A D 


CORINTHIOS. 


Ifeen- 






mini- 

IQCtSt 
faprb' 
eface- 
^jjcr fc 
•Qua**- 
itDco l<3 

^ 6 - 

rr.i ‘ H 

htoH'- 

idma- 

kCuni 
iticu^ 
icmo- 
ire. 20 

io Ve^ 
ico yt 

i fi CO- 
US or- 


Icyfu 

tum a $0 
iis,nc 
ritan- 
meto. 

cbeat 


osrcJ 
i, nc 4^ 
linus 
fum- 
idum 
mo^ 

> hoC 
,quo 

di«rt 


idem 

cdtO' 

ijs 


ifinf» 

onti- 

rddi- 

jabfi- 

cfol- 


Probatabclfedu fandi coelibatus, 
cur proferat coelibatum coniugio pio- 
rum, qui prophanis hominibus copu- 
lati fune. Non enim hic ioquiturde 


quoSnw *” *** P^^***"* folicitudine,qu« impedit 

QuicoelebscftjCurateaquaefantDo- 
“»ni, quomodo placiturus fit Domino, at 
qui duxit vxorem,curatea quasfunt mundi, 

quomodo placiturus fitvxori.difcrctafunt “Z '"r 'J ‘l»- “= 

P 2 curat ca,quxfunt Domini, vt fit fan- ijs qui dono continenti^funtpr^diti. 

^ corpore, tum lpiritu,Qua; vero nu- loquitur dc quouis coiugio, fcd 

Ptacft curat ea quas funt mundi, quomodo dcimpari, in quo fideles infidelibus 

placitura fit viro. mudo deditis copulati lunt. Nam 

rumo.i^n-r ^ . alias neq, coelibatus per fc curam eo- 

coeli ^ >untatTcrt,ncq 5 coiugium per fc a Deo ad res terrenas abftrahit.Nam pleriq; 

>'^*^*^*^®^**' Cardinalib*,Epifcopis, Sacrificulis, 
nifeiia^' A • j curantqu* Dei fiint,fcd quje ftint mundi. Vt fiinr,ma- 

tcria & corruptio, facrilcgia,ftupra, adul- 
to fedDliirirr.*”'^ - * Nec omnes iundi matrimonio curaiuquae mundi funt, 

lis 5^**^ Abraha,lfaac,lacob,2acharia & alijs mul- 

rem vt K u fandoc5iugio maritus qui habetfidclevxo- 

horfaririr. k fidelem maritum , adiuuant fc mutuo, cum exemplo, tum pijs cx- 

tent &r n^ u ^ Ecclefia domcftica fieri docet ; vt ea qu* Dei fu n t cu- 

funt- Scinde propria coniugum 

mutrnq umore & correptione Domini, eofdem inftitucrc,re 

Ribu^r?^ u funt opera & coelcftia, quibus Deus colitur a fandis coiu- 

6 »us.taiuumabcft,vchaic opera prophana&Chriftianisindignaccfeantur.Exhis haud 

tur Spiritui fando Papiftas, qui hoc Pauli teftimonio abutun - 

3 Q confirmandum fuum impurum coelibatum, tanquam cultus Dei cflctpcr fc , & ad 

xicnuandam coniugij dignitatem, quafi per fc homines a pietatis auocarct ftudio. 


Hoc autem ad vtilitatem vcftram dico, 
laqueum vobis inijeiam, fed ad ho- 
^eftatcm & decorum,vt Domino adhxrea- 
tisabfque vlla diftradionc. 


Rurfus moderatur cofilium dc eoe- 
libatu & fignificat fc nemini impone- 
re ncccfsiratcm vel ducendx vxoris 
vel n5 ducendx, fed fimplici ter often- 
derevtrum vitx genus fit comodius, 
quidam A, J n ... . vtquifqjfuashic vires expedat.vtilis 

Nam t ^ «commodus eficalibatus pijs, quibus nihil periculi cftab incontinentix malo, 
rcrein^r^” externis occupati ,pofTuntabfq 5 vlla diftradionc Dominoadhx- 

neo ” Illo coniugiojquo nihil eft honeftius, nihil fandius. Verum fi continere 

• Peten^J ergo hic duo confideremus, Primum, in quem finem fit ex- 

feri v^ j* putetur cultus efle aut magis placere Deo quam coniugium, 

end l^eo abfq^ vlla diftradione. Secundun^ laqueus non eft inijei- 

us cuiquam, vt arceatur ^ coniugio : quod liberum relinqui d<bbccomnibus.etfi fecu$ 
contra Paulum adulatores Antichrifti decernunt. 

I 

Nunc fermonem conuerticad pa- 
rentes habentes filias adultas , quibus 


. Si quis autem virgini fu* indecorum 

5o \ L excedat florem astatis, & ita fieri 


^cbct,quodvolueritfaciatnonpeccat:nu- facit elocandi filias fi vc- 

bant. ^ lint. Verum quod interponit: Etita 

j ‘ fieri debet, Reftridio eft, &intcUigen- 

nuD ®. ■ Si virgo caftitatis dono deftitu i tur debet ita fieri, nempe vt tradatur 

quit * vi tetur fcortatio. Contra vero fi donum habet virgo caftitatis,li berum rclin- 
elocandi filias & non elocandi. Hinc difeant parentes : quod non lice- 
tis Q perpetuam caftitatis legem imponere, nifi prius conftiterit de dono caftita- 

piurafin contingit fine aliquo peculiari morbo aut dcfedu.Porr6 quod dicit in 

fcd etiam ; Nubant,fynthcfis eft, nam intclligcndum eft, non tantum de vna filia, 
ac multis, fi quis plures habeac,immo etiam dc filijs. 

R Qui 


Qui autem ftat firmus in corde neccf 
fitatem non habens , poteftatcm vero ha- 
bet fuper propria voluntate, & hoc decrcuit 
in corde fuo, vt feruet fuam virginem , bene 
facit. 


•94 c 1 p. V T V I I, 

(^emadmoduni Ilb^jumfecitpa- 
rentibuj. elocare filias > quvV; donum 
caftitatis non habent : Ita hic ius facit 
eifdem non elocandi filias, <]ux ha- 
bent caftitatis donum. Hic fenfus ver- 
borum Pauli eft fimplicifsimus. Ve- 
rum di(ftio apoftolica explanatione aliqua indiget: Qui aute ftat firmus in corde fuo, hoc 
eft, qui firmiter ftatuitapud fe neccfsitatem non habens, hoc eft, cui non obftat filiae infir- 
mitas, quo minus virgo feruari pofsit: Atqj haec exceptio diligenter notanda eft. Nam re- 
ftringit ius parentum in feruandis fuis virginibus: Potcftatem vero habens fuper fua vo- 1 0 
luntate,hoceft,cuius voluntas ab altero non pendet: Pendet autem patris voluntas a Ii- 
berorum voluntate hadenus, vt infirmitatis illorum rationem tantum habeat, yt nec iu- 
rc poftit nec debeatab illis exigere coelibatum , qui hoc dono diuinitus non funt donati» 
Conditione ergo caftitatis falua, benefacere parentes pronunciat, qui fuas virgines fer- 
uantjidque propter caufas fiipracommcmoratas* 


Itaque qui& nuptum collocat, bciic 
facit,&qui non collocat nuptum, melius 
facit. 


Conclufiocft fermonis de paren- 
tibus habentibus liberos infuapote- 
ftate. in vtroque membro fubintclli- 
genda eft exceptio fupra polita, hoc zO 
modo:C^i nuptum collocat filiam quxcontinerenequit,bene facit confulens infirmita- 
tati virginis, vt vitetur Icortatio : Qui non collocat nuptum, fcilicet filiam habentem do- 
num caftitatis melius facit, hoc eft, commodius filix confulit propter caulas fupra expref- 
las. Porro ex hac parte duo concludamus prxter ea quxdidafunt. Primum, liberos efle 
in pqtcftate parentum. Alterum quod ex primo fequitur, non licere liberis contrahere 
matrimonium fine parentum confenfu. (^ienim idfaciunt, parentes contemnunt 
legem Dei pro nihilo habent, Quare poftunt parentes fuo iurc tales contradus infringe- 
re, vt impios & illicitos, Sed perfententiam iudicis. 


Mulier alligata eft legi quam diu ma- 
ritus eius viuit, Si autem mortuus eius fue- 
rit maritus , libera eft , cui vult nubat, modo 
in Domino. At beatior li fic maneat fecun- 
dum meam fententiam , Exiftimo autem 
me quoq; fpiritum Dei habere. 


Hic peculiariter de viduis mulieri- 3 ^ 
busagit, neexiftimarent fe obfexus 
conditionem exemtas efle, ne fibi li- 
ceret quod viris licet. Eft autem fum- 
mafententix: Alixnuptixpoft mor- 
tem maritorum viduis <joncedintur 
modo in Domino, hoc eft, fi in timo- 
re Domini & religiofe id fiat. Hanc 
fuam propofitionem probat Apoftolus argumento a contrarijs fiimto: Mulier alligata eft 
legi f fcilicet quxfanxit viri & mulieris focietatem indiuiduam )quamdiu maritus cius 
viuit. Ergo mortuo marito libera eft: Si libera eft,nuberepoteft cui vult. Huc addit corte- 4*^ 
dione ( qux tantum locum habet in viduis habentibusdonum caftitatis, qualis fuit An- 
na prophetiffa) Beatior vero eft li fic maneat fecundum meam fententiam, id eft quemad- 
modum ego Ipiritu Dei edodus iudico. Nam exiftimo me quoq; habere l])iritu Dei, quo # 
didantehxcfcribo,necontemnanturtanquamabhomincprofeda. Porrb beatior dici- 
tur, no quod viduitas per fefit virtus qux magis Deo placetquam honeftum coniugium; 
fed quia a curis mundi ( modo dono caftitatis non fuerit defti tu ca)crit alienior. Hic locus 
quia tantum agit, quid liceat viduis, an illis concedendx fintalix nuptif :perpcram oppo- 
nitur fententix Chrifti Matth. 5 .& ip.vbi adulterio folui vinculum coniugale afterit Do- 
minus. Deinde Paulus defertione Iblui coniugium afferiiit. Propterca hic locus oppona- 
tur veteribus quibufdam, incer quos Athenagoras hanc turpilsimam vocem euomuif? 5^ 
quod fecundx nuptix fint Deinde opponatur Papiftis, qui negatu ntbenedi- 

dionem fecundis nuptijs,&legibus fuis vetuerunt, nequis clericus fecundis nuptijs in- 
tereffet. Quare nos opponamus vnum Paulum omnibus An tichrifti morionibus: & fpi- 
ritum quo didantchxcfcripfitPaulusjSpiritui SodomiticoPapiftarum: quo ruunt prx- 
textu coelibatus in varia nefandarum libidinum genera. 




20 


rei 


30 


c A P V T VIII. 


Sumnt4 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


A O 


COAfKTHIOS» 


itpa- 
num 
facit 
e ha' 

5 ver- 
Vc- 
),hoc 

nfir- 
Ti re- 
a VO' I O 
5 ali- 
c iu- 
li ati. 
s fer- 


ireii- 

)ote- 

celli- 

, hoc 2 O 

nita- 

I do- 

pref- 

seflc 

here 

ntSc 

nge- 


ieri- 

exus 

bi li- 
bm- 
nor- 
ntur 
mo- 
lanc 
■aeft 
eius 
irre- 4^ 
An- 
lad- 
quo $ 
lici- 
um: 

>CU5 

>pO' 

Do- 
ma- 
uit, 5^ 
edi- 
;in- 
fpi- 
nX“ 


----- - 

Summa Capitis oBaui. 

tu/* * r? Ucitum f idolotbjtit vefii : tamen qui cum offendiculo fiatrie infirmi hoc facit, vulnerans 

rPmconj($entiam infirmam,reusfit,vt qui in Cbrifium peccer. 

Ordo Spartes Capitis o£iam. 

.. yt infexto capite propofuit de rebus medijs & confutauit illorum errorem , qui fiortattonem in me^ 

j O *^f*t»erarunt , Et inde in Jeptimo coelibatum & conittgtum res medias docuit : ita hic in odauo aliud ge- 

rerum mediarum proponit, nempe de vfu idolothytorum , hoc effciborum qui idolis erant confecrati. Ac 
*nprtncipio capitis Ironicam concefiionem ponit , & concedit tUis /dentiam qua fieti Idolothytis vefcebantur, 
J/ ^^rigit afferens eam fidentiam nihil effcyqua non temperata fit charitate Dei & proximi. Deinde 

eorum verba, quildolothytis vefcebantur recitat vna cum rationibus firmifitmis , quibus Idola 
t tleffe ratiocinabantur, vnde rem mediam effe concludebant vefii idolothytis & non vefii. Verum Paulus 
^i^t eamfiientiam in omnibus effe , atque ideo oportere eos, qui fidentia praditi fiunt infirmorum rationem 
at ^ thefinper mimefin transfiert,& affirmat cibum non commendare nos Deo , vt 

«4 tufftda vel accedat , vel di/cedat nobis , fiue veficamur , fiue non veficamur. Quod quidem Paulus illis 
^ ncedttfied cum hac exceptione , ne infirmorum confidentiam Udant. Vnde generalem regulam colligit de 
^0 nimirum quod vfius earum nequaquam Jit Itcitus , fi offendiculum infirmorum coniundum 

exegesis octavi capitis cvm 

OBSERVATIONE DOCTRINARVM. 

AE T E R V M dcijsqux idolisiiTi- Hscc concefsio Ironica ad eos fb- 

c molantur , fd mus quod omnes lummodoreftringendaeft, qui inflati 

, ^ fcientiam habemus. Idolothyti» , vefcebantur 

3 O 1 II 18 nulla innrmorum ratione habita« 

Scientia inflat, charitas aedificat. Ab elFe<flu fcientix non tempera- 

tx charitate corrigit quod dixit, afle- 
d oon veram fcientiam cflc,immo fine charitate inflatos redderercharitate autem 

*a»ncarc,hoc eft,inftruere proximum, eumqj promouere in pietatis & religionis Audio, 
^od autem dicat fcientia inflare, id fieri vicio hominum in hac corrupta natura feien- 
^umclt. Nam alioqui fcientia ipfaqux donum Oei eflperfeviciofano efl,neq;caufain- 
ationis propria, fed tantum, (^are vt perperam faciunt, qui hoc loco abutuntur 

it artium & liberalium difciplinarum, quarum vfus maximus in vita cernitur: 

40 ^ rcetifsime eo vtuntur,qui feientias quas ex dono Dei adepti fu nt, charitate temperant, 
qiio cos qui ignari funt inftituant. Charitas enim feientis, vt excludit inanem faftum,ita 
"Cit,vt fcientia prxditus non quatratqux fua funt, fed qux aliorum ad xdificatioiiem. 


Quod fi quis fibi videtur aliquid (cire, 
jJoduiTiquicquam nouit ficut oportet nof 
^>fcdqui diligitDcum hic cognitus eft ab 


A definitione falutaris (cienti^ pro- 
bat opinione potius Icientix inflatos 
fuilTe Corinthios, quam veram habu- 
ifle fcientiam. format autem hanc de- 
^ ^ finitionem per abnegarionem & per 

^mrtnationcm. Abnegatione quidem, quod non fit lalutaris (cientia oftendit,cum ait: Si 
S o fluis videtur fibi aliquid (cire, hoc eft,(i quis opinione fua (apit, & ideo infolelcit alios ta- 
fluam ex alto defpiciens: Hic nondum nouit quemadmodum oportet, hoc eft,ipfius fcic- 
pa nihili fit apud Deum. Affirmatione vero cxponit,qux fit falutaris fcientia.nempequx 
Dci cognitione fundatur, & tendit in Dei dilcAione. Si quis inquit, diligit Deum (hic 
parte totus cultus Dei intelligitur ) hic cognitus eft ab eq,hoc eft , approbatur a Deo, 
flui vera fcientia prxditus fit.Hincdifcamus in regno Chriftifiruftrade fcientia gloria- 
^?°^jflui ex Dei cognitione non didicerunt veram humiliutem , & veram Dei & proxi- 




cfu igitur illorum qu» idolis im- 


Exponitper Mimefin, quali (cien- 

K 2 molantur 




19^ ^ C A P V T 

molantur (cimus, quodidolum nihil cft in 
mundo, &quod nullus cft Deus alius nid 
viuis. Nam ctiamfi fmr qui dicantur dij & 
in coelo & in terra ( ficut funt dij multi & 
domini multi) nobis tamen vnus cft Deus, 
cx quo omnia, & nosin ipfo,&vnusDomi- 
nus l E s V s C H R I s T s per quem omnia 
6:nosperipfum. 


VIII. 

tia tumidi Corinthii vefeebarur ido- 
lothytis etia cum oftenftone fratrum: 
eftqj hoc principale argumentum, feu 
iftius feientiae qua tumebant , De- 
monftratio firma (ane & immota, 
^uod nulla diuinitate aut virtute pr§ 
idif. 


ditum eft, id fane in cibis aliquam dif 
ferentiam non facit , vt vel eos fantfti- 
ficet vel polluat. Idolum nihileft,hoc 
cft,nulladiuinitateautvirtuteprajdi- lO 
tum eft. Non igitur poteft in cibis aliquam differentiam facere, qua vel (andificantur vel 
polluuntur homines. Quare efus Idolothytorum indifferens eft,adeo vt liceat eis vefei Sc 
non velci.Hadenus rede coclurum eft.affumtio confirmatur a difparatis.NuIlus eft De- 
us alius nifi vnus.Ergo idolum nihil eft,hoc eft, non habet aliquid diuiniraris,(eu non eft 
Deus. Veru ne quis exciperet & diceret plurcs effe Deos, occurrit ifti obiedioni & diftin- 
giiit inter illos, qui dicuntur Dij fiue falfb, fiue participatione nominis propter aliqua te- 
nuem fimilitudinis vmbrarn, vtmagiftratus & iudices in Pialmo Dij dicuntur :& inter 
verum Deum , qui vnus eft in effentia: vnitate , & trinus in perfonis , hunc verum elTc 
Deum a proprio docet, curn inquit: a quo omnia & nos in ip(b,hoc eft,qui omniacreauit 

&conferuat, & vnus Dominus 1 ES vsChri ST vs, per quem omnia & nosin ipfo. Hic ZO 

obferua primum , quod Dei proprium eft tribui Chrifto : quare natura Deus eft. Deinde 

manifefte hic alTenturcumvnitasdiuinaeeffentiac, tum perfonarudiftindio.quod enim 

ait, vnus eft Deus, ad effentia; vnitatem refertur. Cum rurfus patrem feorfim a filio nomi- 
nat, diftinguit non naturam,fed perfonas. Pr« terea cum ait: Per quem omnia,non figni- 
ficatinftrumentalemcaufam, fcd efficientem. Nam filius cum patrecaufa efficienscft, 
tum in creando tum in obferuando : quod itaaccipiendum eft, vt nec duas caufas confti- 

tuamus, cum filiusfit effentia vnuscum patre, necrurfus in perfonarum diftindionein- 
acqualitarcm,autreparationcmimaginemur. Nam aequalis Pater, aqualis Filius, aqualis 
Spiritus fandus.& Pater eft in Filio & Spiritu fando, & Filius eft in Patre & Spiritu faii- 
cto,6c (piritus eft in patre & filio, <sfc7tt<©ca;:^f>;w>',vc loquuntur Theologi. 3 0 


Sed non in omnibus eft feientia. Non- 
nulli enim confeientia idoli v(quc ad hoc 
tcmpus,vtidolisimmolatum edunt, &c6- 
fcientia eorum infirma cum llt,polluitur. 


Oftendit non omnes adhuc inftru- 
dosfuiffede Idolorum vanitate, fed 
effe quofdam qui cum (bientia Idoli 
Idolothytis vefeerentur, hoc eft, qui 
tametfiadhuctaciteapudfeiudica- 
runt immunda cne,quaIdoliscffentqblata,nihilominus tamen alioru exemplo de Ido- 
lothytis edebant,ac fi fuam polluebant confejentia. quare intempeftiue Corinthios vfos 
fu iffefua libertate in efuldolothytoru (ignificat.Nam illorum exemplo infirmi ad come- 
dendum pertradi (unt,ac ita, quia h^fitante confeientia hoc fecerunt,grauiter peccarunt. 4^ 

Atqui efea nos non commendat Deo, 
neq; enim (i comedamus abundamus, ne- 
que (i non comedamus, deficimus. 


Per Mimefin transfert hypoth efin 
co fulta tio nem 


ad thefin tanquam ad cofuli 
caufac propolitac. Controuerfla erat 
de vfu Idolothytorum,Iam thefin feu 
confultationemadducuntrvnde conficitur haecconclufio.Efca nosno commcndatDco. 
Idolothytum cft efea. Igitur Idolothytum nos non Deo commendat. Maior inde confir- 
matur quod ueqj comedens abundat,ncq; non comedenti aliquid deficit, hoceft, nemi- 
ni exeo quod vel comedat vel non comedar, aliquid iufticixacceditautdifccdit. Sed in- 
telligcndum eft, fi id temperanter fiat iii timore Dei,alioqui crapula & ebrietas Deo fupra 5 ^ 
modum difpliccnt:vt quae & prohibita funt a Deo & homines a pietatis exercitijs auo- 
centjimpediantqj ab officio praeftando. Hinc ergo difeamus, cultum Dei in ciborum dc- 
Icdu nequaquam pofitiim effe. Vnde Apoftolus ad Rom.14. Regnum Dei non eft cibus 
& potus, fed iuliicia,pax & gaudium in Spiritu fando. Nam qui in his feruit Chrifto,ac- 
ceptus eft Deo & probatus hominibus. Itaque qux pacis funt fedemur & qux mutux x- 
dificationis. Eft autem dodrinadxmoniorum,qux cultum Dei collocat in deledu cibo- 
rum, id quod Antichriftum facere manifeftum cft. 


Sed videte ne quo modo poteftas vc- 


Concedit quidem Paulus efeam 

ftraoffen- 


40 


50 ' 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


A O 


ido- 


c o r I/ N T H I 


o s. 


gm- 

se(l> 

nfti- 


30 




W U R. 

oflcndiculo fit ijs qui infirmi funf. nos non commendare Deo, atq^ ideo 

pffendiculo efle 

legem charitatis & abutitur cum ofFenfione infirmoru, vio- 

nim mediarum ^ vP®'*- regula tantum intelligen da eft de vfu re- 

eft obadicntTcfiamff ^ Pr^^eeptis & in rebus prohibitis praftanda 

fenfionetotiusVem^^^ I^,^niel coluit Deum verum cum of- 

' ^ ^^nfionem minnf nolucrun tadorarc,non morantes of- 

^ei,exem^oProDhe^ f Satraparum e. us. Ad eundem quoqj modum miniftri 
rus colIabcLtiir nrKl! ^ Apoftolorum , docebunt veritatem etiamfi offenllonc to- 

Pcruicaceshoftec rerum mediarum non eft abftinendum proprer 

noftrocxemni ’ ^*^^°”^®l^*®^^eHft^ertatisneceflaria eft, ne impij & pertinaces 

P o confirmentur in fuoerrorc^hoc confirmatur exemplo Chrifti &PauJi. 


Etenim fi quis viderit te qui habes fd- 
ntiamin epulo Idolorum accumbentem, 
onneconfcienriaeius qui infirmus eft, x- 
20 meabitur ad edendum ea qux idolis funt 
confecrata? 


OflTenflo infirmorum explicatur, 
qua; eft exemplo firmorum vefei Ido- 
lothytis reluAantcvcI dubitante con- 
icientia. Nam cum infirmus videt fir- 
mum de Idolothytis vefei, moxipfe 
exemplum fecutusedit, etfi hoc lice- 

0*>'«r“»nduslocns,quodqdfad«l?quS^^^ 


Et tua feientia peribit frater, quiinfir- 

a rN . ’ propter quem Chriftus eft mor- 

Ilius? 


.^^^gg^rat peccatum edentis cum 
periculo infirmorum per comparati- 
onem. Chriftus mortuus eft pro fra- 
quareor=.„;r- -n / autem eum rurfus perdis: 

Obfer^ mfsima iniuria afficis, &Chnftum ridemtorem & fratrem qui tua culpa perit. 

^utcrr * Adcograuc eft r* ' 


j- ^ , vjuill iUlCUt 

t quicquam.tciuarc repugnante authaefitante 


tic peccantes in fratres & percu- 

confeientiam infirmam, 

40 '^^^lini peccatis. •“*''^-v*.L*..»-yo.xuiiiiv>urmumpcc- 

i^eccantecJr. f grauifsimo reatu obftringirur. 

Quare or infirmam ipforum confeientiam vuhicrando , in Chriftu m peccant, 

daloinKfjral?qu^tSre.®“‘““'’^““'" 


Ratio cur adeo graue fcclus efledi- 
xeritoffenfionem infirmorum, fum- 
taexadiuniftis.Quiin Chriftumpec- 


^ Quapropter fi efca offendit fratrem mc- 
^ > nequaquam vcfcar carnibus in xtet- 
^ni, ne fratri meo fim offendiculo. 

50 ^^^erendu 


Suo exemplo pratfcribitgeneralem 
Regulam fequendam in vfu omnium 
rerum mediarum. Nam quod hic de 
vna fpecie dicit, ad vniuerfum genus 


rcrg^«*-kj *»*•• j V ii-itiv* luiii genus 

gulanV^^^j • ■ ^ntem fenfusivfus rerum mediarum moderandus eft ad charitatis re- 

pfiis ^ *°'l|<^ationem.Quareficfca offendit fratrem, hoc eft, fi pra;betei occafionem la- 

offenf^^ confeientiam, omnino ab efca abftinendum eft, ne fit fratri 

Suod efijlapfus caufa. Idem iudicium eft de alijs rebus medi js : Obferuandum 

nalibe loquatur de infirmis, qui nondum erant edodi de Chriftia- 

«^arnibu^lli medijs. Quarehiclocus nequaquam patrocinatur Papiftis, qui k 

ftitiofa ful^kr teneris, ne offendatur a nobis. Immo cum lam fuper- 
«note c fi ‘•eflexerunt Papiftx arefla via , peccant qui fuo exemploeos in 

fideles. Namnt*" vtipforum gratia hic quicquam de fua libertate cedant 

*ni lUa ortenfio fola cauenda cft,qux abducit a via reifta. 

R } CAPVT 


M- 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 




c A p V T I r. 

C A P V T IX. 

. r-. :i 

Summa Capitis Noni. 

SmdtcttixemfU Afifiolm mnU ad itdificationm facienda, nibilque acendum vnde offendi fef- 
funt infirmi. 

Ordo ^ partes Capitis Nom. ,<j 

Huius capitis aconomia admodum eil prudenter inftitut a > non enim fiatim fuum exemplum tan^ 
quam Apoftoltcum vrgetyfed confiderato iudicio quorundam de fe , omnium primum anticipat illorum opi- 
nionem.qutaj^ernabanturipfum tanquam inferiorem reliquis Apofiolis , vendicans fibi plenam Apoftolatus 
autoritatem. Deinde infert ex eo idem fibi ius ejfe in rebus medijs quod & reliquis eSl Apofiolis , acfumit 
vnam Jpcciem de fiipendio minifirorum Euangelij,quam iufia colligit confirmatione. Tum addit caufam cur 
fuo non fit vfus iure,cui plurimas rationes fubneBit , cur verbi pracones dtgni ftnt fuo pramio, verum ne quif 
auare boc ab Apofiolo dtci exifiimaret^rurfiu anticipato & quod fiui officij ratio pofiulat docet , enumeratione 
exponensoquod omnia in aliorum adificationem facere cortfueuerit. Huc addit exhortationem, exemplo pu- 
gilum propofito, vt quifque ita fe gerat ne deftituatur pramio. Tandem concludens fe Corinthijs imitandum ^ q 
proponit. Poteil autem totum caput hoc Enthymemate claudi : Ego Paulus Apofiolus vefier omnia facio ad 
adificationem, & ab vfii mea libertatis abfiineo , vt plures Chrifio adducam, ergo vos me magifirum imitari 
par eHoVt nullis rebus in aliorum ruinam abutamini. Locus communis huius capitis eH , vt miniftri verbi for- 
ma fint gregis, & do^rinam quam profitentur, vita & moribus exprimant. Nam ea demum optima docen- 
di ratio eH,cum regulis rerum agendarum illufiria iunguntur exempla. 


Ic 

h 

c 

n 


d 

lo a 
t 
b 
n 

r< 

P 

t\ 

A 



C( 

gi 


EXEGESIS NONI CAPITIS CVM 

OBSERVATIONE DOCTRINARVM. 

\ N non fum Apoftolus > An non Anticipatio eft.propofiturns enim 
^ fum liber. I® imitandum , neceflarium habuit 

vendicare fibi Apofiolatus dignita- 
tem : quam quidam apud CorintHibs non parum extenuare conabantur , ac fi non elTct 
sequalis autoritatis cum reliquis Apofiolis. Locus obferuandus de cuiufque officio, quo 
admoneri debet, vt & agat, qux funt officij fui , & fe talem gerat ne fibi iurc obijei pofsit, 
Turpe eft dodori cum culpa redarguit ipfum. 

Nonne Iesvm Christvm Domi- Apparet aduerfarios Pauli, digni- 

mim noftrum vidi ? Nonne opus meum Apofiolicam duabus definiuiffe 4^ 

vos cftis in Domino. rebus: nempe vifione Chrifii faluato- 

ris , a quo edo(fii erant Euangelium 
Apofioli , & docendi munere. Vtrumque fibi vendicat Paulus , videlicet quod & Chri- 
ftum viderit, & fecerit Apofioli officium diligenter docendo Euangelium.nam in terti- 
um coelum raptus, & Chriftum vidit & a Chrifio didicit Euangelium. 

Si alijs non fum Apoftolus,at certe vo- Concefsio cum correifiione. fit fa- 
bis fum, nam figillum Apoftolatus mei vos nequod non fim reliquis Apofiolus, 

eftisinDomino. vobis tamen fum Apoftolus. nam yos 

cftis veluti figulum quo meus obu- 5^ 

gnatus fit Apoftolatus , a me enim Chriftum didicifiis. Obferua quod Paulus inde vendi- 
cct fibi Apoftolatus dignitatem, quod Apofioli munere fit perfundtus. Quod cum Papi 
fecerit, illum libenter Apofiolicum & Epifeopum agnofcemus.qui tantifper de vano glo- 
riatur titulo, donec exemplum Petri & Pauli , quorum fucceflbrem fe iaiftat, imitari can- 
tem ferit. 

Mea defenfio apud eos qui mediju- Cur fuperiora dixerat, exponit, 

dicant, hascefl:. fiierunt enim apud Corinthios, qui 

dijudicabant Paulum, id eft, qui Pau- 
lo decra- 


b, 

di 


K 

le 

ti 



ni 

ca 


hi 

ei 



n< 

is 

fu 

iVj 

fa 

f« 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


iipof- 


lO 

mopi' 

olam 

fumtt 

mcur 

lequis 

ationc 

)lopu- 

ni«m 0 

icio ad 
mtari 
hifor- 

ioftn* 


30- 


enim 

ibuic 

nita- 

cffcc 

,auo 

Disit, 


igni- 

uilic 4-0 

lato- 

lium 

'hri- 

crti- 


irfa- 
dIus, 
1 vos 

ndi- 

?api 

glo- 

con- 


)nif* 

qui 

?au- 

;tra- 


. **>CORINTHloJ. ipp 

Cs obloquebantur, quafi non effet cum reliquis coferendus Apoftolisrqui- 

teftimonium, nempe fidem Corinthiorum, quos fuapr^di. 
muTto::dfidem^^^^^ Propria enim nota Apoftolicaeft Chrillum docereac 


An non habemus poteftatcm comedcn- 
1 & bibendi ? An non habemus potefta- 
^cmfororem vxorem circuduccre, quem- 
Jo^modum & reliqui Apoftoli Sc fratres 
J^ommi Sc Cephas ? an folus ego & Barna- 
bas non habemus poteftatem non ope- 
randi? ^ 


Poftquam afTeruit Apoftolatus fui 
autoritatem, infere Apoftolus idem 
ius fibi efle in vfu rerum mediarum, 
quod & reliquis Apofiolis. & generis 
loco tres ponitfpecies. Primamquod 
fibi non minus liceat vefei quibusli- 
bet & bibere quemuis potum, quam 
reliquis Apoftolis. Alteram, quod fo- 
rorem,idelt,Chriftianam et pia vxo- 


j. , rorem,idelt,Chnltianamet pia vxo- 

Pet alendi fumtibus Ecclcfiae poteftatem habeat, perinde atque 

quifuas fecum circumduxerunt, eafqj fumtibus Eccleliariimalue- 
Ad f^^^^rn,quod habeat quoqjficuti ali j Apoftoli ius fumendi ftipendium pro labore 

Paul manib® viAum quaerere, ab harum rerum vfu abftinuic 

g offendiculo, quemadmodum fequicur paulo poft. hoc itaqj fuumex- 

P um,vult Paulus Corinthios imitari in vfu rerum indifferentium. 


Quis militat proprijs ftipcndijs vnquam? 
plantat vincam , &dcfru 61 :ueius non 
^ ^^?Aut quis pafeit gregem, & deladegre- 
non edit? 


Poftremam fpeciem rerum media- 
rum fumit probandamrnimiru quod 
licuiffetfibi, quantum ad ius attinet, 
fine manuum labore vixiffe fumtibus 
k ^ Ecclefiac. hoc primum tribus fimili- 

, . wuigit, nempe a iurc mili tari,li vinitoribus,& a pecuarijs. Vt ergo militi ex fuo ftipe- 
vinitori ex fuis vitibus & pecuarijs ex la<fte gregis licet viucre , Ita & Paulo ex Eu - 
3o ^”8®uo fuftetari & viuerelicuiffet, nifioffenfionis cauenda; gratia a fiioabftinuiffet iurc. 


Nuni Iccundum hominem haec dico? 
Nonne etiam lex haec dicit? Nam inMofis 
Icriptum eft, Non obligabis os boui tri- 
turanti. 


Prolcpfiscft, nam anteucrtitilloru 
obic(ftionem,qiii ifta a rebus munda- 
nis fumtafimilia poffent refellere ex 
eo, quod longe alia ratio fit rerum di- 
teipin 1- uinarumquamhumanarum.cxcapi- 

girur 25.Deut.ahud fimilc fumit, quod hoc modo applicabitunDeus vetuit in fua lege 
f boui trituranti, hoc eft, mandauitvtfinercnt boui trituranti ex ftraminib*lc 

Q uien to, quod calcando excuteret pabulu capere: multo magis Deus vult, vt hominum 
compenfemus mcrccde. Quare ncc Apoftolis laborantibus in prxdicatione. 
uum negandum eft ftipendium. 

NumbouescurairuntDeo. Vtoftendat (crecftefimilitudincm 

j. jA . p bouis triturantis accommodaffc mi- 

ca ^^^'^gcbjjhanc quaeftione ponit. Nam quicquid de bobus praecipitur, id hominij: 

Ulla Ijgnificatfacftum.quia ergo vultDcus,vt boum laborantium curam habeanthomi 

multo magis hominum laborantium ratione habendam effe infinuat. Nam tametli 
^ oues & minimi etiam pafferculi fub prouidentia Dei cadunt, tamen loge alius mod* eft 
^‘us prouidenti^ qua homines ad fuam imaginem conditos c6plc<ftitur.Cum ergo negat 
S o j ^urae effe Deo non fimpliciter accipiendum cft,fed >sfc7rtT/,hoc eft, fecundum cxccl- 

tutiorem prouidentix modum quo hominum & potiftimum Ecclefix curam habet. 

An propter nos omnino dicit? propter ScnfuseftiDeushocprxceptumde 

i^oseniin feriptum eft. Nam fubfpedebet bobus triturantibus edixit, vt inde 

isquiarat, araie, &qui triturat fub fpe fpei <l.i‘antam hominum curam laboran- 

fua: particeps eftr tiuni prxfertim, nos oporteat habere 

MoC ^ intelligatur. Huc arrepta occafionei 

’*ui<ao attexitaliamfimilitudinem ab agricultura fumtam. Qui triturat 6c arat, hoc 

magis quiinagro Euangelij laborant, Sc prxmio 
* «»gni Sc longe meliorem frudum expedant. 

R 4 Si no« 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


iSz 


Si nos vobis fpiritiuliafcminauimus, 
magnum eft, fi nos vcfira carnalia mefllie- 
rimus. 


Anticipat rurfus cauillationem eo- 
rum, qui obijcerc poiTent, aliam ratio- 
nem frudus Euangelii clTe, aliam a- 

, . I L -i- - frudum cfTcipiritua- 

lcm,hic carnalem.non igitur valere hancfimiIitudinem,Sed Paulus collationem maioris 
& minoris inftituens,i?gnificat,quo nobilior & preciofior fitfrudus Euaneclij quaora- 
tionis & triturationis:eo etiam digniores elTe, qui in Euagelio laborant, laboris fui com-. 
pcnratione.Porr6,vtcarnaluhic vocat, quxad corpus & externum hominem pertinent, 
Itafpiritualiaappel at,qu5adrpiritum&animapcrtin Vt ergo anima corpori multis 

modiscltpr?fcrcnda,italaborquiconreruanda:anim2deftinatur,multopraiftantiorha- lO 

bendus elt eo,qui tatum carnem fpedat. Obferuandus locus de dignitate minifrerii ver- 

bi, qua anteferendum eft omnibus huius vitae officijs & muneribus. 


Si alij apud vos fui iuris participes fiint, 
curnoupotiusnos-* 


.^®^^^udit a minori ad maius, li- 
cu ille (ibi a Corinthijs fui laboris mer 
II o • j • ^ cedem fumfilTe. Nam ali/ qui minus 

laborarunt, & qui p^dagogorum vice funt fundi, acceperunt ftipedia a Corinthiis,Mul- 
‘l“‘'»*P«'"“™inChr.ftogcnuit&abimpiet«eEth„icaad 


Atqui non vfifuimusiurcifto, fedom- Cur fuo non fltvfus iureexponit, 
nia fuftinemus, vt nc quam ofFcnfioncm videlicet necurfus Euangelij ifto pa- 
dcinus Euangelio Chrifti. <fto impediretur. Cum vel infirmi vel 

offenfionis.ac fi Paulus lucri gratia Euangelium doc««^Horfuurl!“e‘^^^^^ occafionem 

pon.t Apoftolus, ve Corinthi, illijdin confpeau habeant, ac fadum magiftW^ 

ad hoc probandum totum hoc caput, vt fupra monui, referendum eft. ^ 


20 


Nefeitis , quod qui facra operantur cx 
facro edunt, & qui altari aftant, altaris funt 
participes? Sic & Dominus ordinauit, vt 
qui Euangelium annunciant, viuant ex 
Euangelio, ego autem nullo horum vfiis 
fiim. 


Ad idem probandum aliud (imilc $0 
adducitexlcge Molis. Deus in vete- 
ri tcftamento Eeuitis ordinauit lu- 
umyidum. Ergoaquum eft, vt mi- 
niftris Euangelij etiam fuus decerna- 
^rvidus. Papiftae qui hoc Pauli di- 
dumad facrificulos coenam Domini. 


Ne quis ea qua hadenus agitata 

funtdeftipendijsminiftroru,aPaulo 4O 
didaeire putet, vt Corinthios exob- 


prophanantes referunt, verbum Dei pro ludibrio habent! 

Neq; vero haec fcripfi, vt ita fiat in me. 

Nam bonum eft mihi potius mori, quam vt 

gloriationem meam aliquis inane reddat. Pu^ct, vt Corinthios cx ob- 

liberdiores,ac fibi Uboris ftipendiu perfoluanuantwmfrf 

finem, aflerens quod potius mori fit paratus, quamvtvelitfiiamnl^r! J- ^ ^ 

quod gratis pridicauerit Corinthijs Euangeliul inanem reddi Nam <7 

3iumlpoft5l^pr»bui^retPfeudoapoftolis?nra^^^^^^ 

nis Pauli fu.fletdimmuta,&aperta ianua Pfeudoapoftolorum corruptelis. Hincd'fca« 
pij minilln Euangelij, curfiim Euangelij proptix vitx prxferre. ^ ' aneant 

Etenim fi ^angelizcm non eft mihi Anticipatio eft. Nam obieaioni < o 
gloriatio, neceflitas ciiim mihi incumbit. eorum refpondet, qui poflentdicerc ^ 
V X autem milii nifi cuangelizem. gloriationis Paulo efle ex pr^di- 

cipiatftipendiujfedrefpondetneminem rede gloriari, fi id fecerit qu^o^^ 

quodfi non &ceret,mafediaioni &irx Dei fubi7ceietur.Obreruen?h°^^^^^^^ 

duo,Pnmum,quodpqftqua legitime vocati funt ad minifteriu,n6 poisintfim- Tr 
de reuocare.Nam araius eft vocationis vinculu qua vt ipfum rupere licear Deinde m nd 
vocauiam ad minifteriu malediaioni etitj Dei obnoxij fint,nifi ftrenue officiu fecerint. 

Nam 


10 


20 I 


40 


Io 


vt 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 




i . - ' 


H I O S. 


io*-- 

ta- 

la- 

ris 

ra- 

m-. 

nt, 

ds 

la- lO 
er- 


li- 

ler 

us 

ul- 

ad 

20 

lit, 

>a- 

v^el 

jm 

:o- 

n- 

ile iO 

cc- 

Tu- 

li- 

la- 

ii- 

ni, 


Ita 

Io 40 

b- 

nt 

lu 

pe 

n- 

o- 

nt 


ni 50 

re 

Ii- 

;C- 

jt: 

lii 

c- 

>d 

ic. 


^ ® c o H I N T 

habec^fin fnu?mr diT^nf exemplo propoffto diTcernit 

taeft dilpenfauo mihicrcdi- intercum, quifponte &eumquiin- 

uicc feu coade facit officiu. qui enim 

^amciusiiiduftnan<»nnt.«u.^ ime facit, habet mercedem. 

cium,isneccfs“tat^^^^^^^^^ ^ cogiturad pr^ftanduoffi- 

?Pera minime DSopro^batur Priterei etiam atqueideoeius 

?» demum officio fuo ri r, f 1 pnuatur.Locus obleruetur, Quod 

j Q 'n commilTo munere verf«ur!* dicendus eft, qm hilari promtitudine & alacri animo 


Dixirfe potius paratum elTe mori, 


»0 


aneeli^pX, • YiLumcu- uixifle potius 

liuinrh conftituam Euange- quam vtgloriatio fuainanisredder^ 

• P ^^^‘““inhocjnc abutar poteftate mea tur, Nuncautem quaenamiTcillado- 

mnuangelio. riatio exponit. Si praedicat Euan^li- 

'«t: idq: ideo^e (ha ‘^“^"ge''um, hoc eft, fine fiimtu eorii, quibus illud anun- 

'ieet fimpliciMr & 0« rinV' 

*i«m:necu caufcffi.n^^^^ 

“ogationis fabrSr^ offendiculi demus. Ex hoc loco Papiftas commentum operu (hper- 
offifium.ErLeft^li^ proptermercedem.vltradebitum 

fenConemiifruoote‘^^“’’®T-®*''°"j?Po“*'‘^''P°"‘^®°^ debeteauereof- 

^«eiffetelhtur nnhlf ruinam cedat.hoc cum Paulusle 

quid ftipereroMfti ho«T*r° "°iP debuit, profeao non eft dicedus ali- 

Pererogafl-e, hoceft,al.quid fecilTe vltraid quod non debuit ex officij necefsita.l 

nibusnS'’"' r““ ’ T«nsfert hypotheCn ad thcffn. vt 

, f . “^ciplum feruum feci, vtpl ures lucri- «nim fupra in certo cafu fe infirmis 

accommodalTe dixerat, Itahic perpe- 
llere rem m • j- • . , tuum fuum ftudium in vniuerfogc- 

ri^feruierTf « - r '9‘^'«?.n'7"-un’.quodtametfi multatum reru libertatem habue- 
deretudo- eo r«*n "e quem intempeftiuo libertatis vfti offen- 

gulam deVfu «rumSar adduceret, hinc & nos generalem fumamus re- 

um mediarum, nimirum, vt eas ad «dificationem aliorum referamus. 

vtludLoflM*/'^^ ' ludais tanquam ludiEus, Generi fubijcitdiftributionem fpe* 

tanona^r u, «'«um.- qua quidem diftributione 

vt cos, qui fub lege f^^^ . . . .. 

op (l**^*^*”' ‘i*q“iff«ntfinelcge, vtfinele- 
ChH(> legeDco, fedin lege 
funr f oos, qui fine lege 

firm infirmas, vt in- 

^ mos lucrifaciam: omnibus fadus fum 

ia,vt omnino aliquos feruem. . ^ 

idcalumni*^». , /f , e(Te,hoc eft, fine lege, pofTcnt 

corrc<ftionctoUit Quare eam calumniam hac 

IT 

Vtnarr'^ facio proptcr Euangelium, Quare Paulus fe accommodauit 
r ticeps eius fiam. omnibus in rebus medi js indicat, pri- 

fi«efpait 1 cetrhoir'ft“'^^ Deinde, vt^pfequoq%“^ 

‘«ftatur AooLf prsdicati Euangelii confequeretOr. Vtergo hoedido 


4UIUCIT1 amriDutione 
nihil vultaliud quam quod modo di- 
dum eft, & quod fingulis fpcciebfjs 
lubifcit , quodq ; poftea in genere re- 
petit, nempe vt lucrifaciat qua pluri- 
mos Chrifto, cum non abfterreantur 
intempeftiuo rerum mediarum efu. 
parenchefis tantum mollitionemdu^ 
rioris verbi habet. Nam cum dixerat 
fe Avojxov efte,hoc eft, fine lege, poftent 


31 


Anne- 





Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


T 


202 


An ncfcitis quod qui in ftadio currunt, Ha<aenus docuit, nunc fuo morf 

• j vnnc arrinit dodrinx cxhorcationc fuDi|Cit, quo 

omnes quidem currunt, fed vnus accipit d^arinam infigat auditorum 

prxmium-.ficcurritcvtcomprehendatis. ^^nimis. prxponit autem exhortatio- 
ni aptirsimam Similitudinem, in qua (pedandajfunt, Stadium, cui vita noftra confertur: 
Curfusjcui viuendi ratio rcrpondet:Curforcs,quibus honiines amplexi Euangeliu com- 
parantunMetajCui opponitur finis vitx noftrx: Corona vi doris, cui comparantur bona 
pi js in coelo repofita: Agonothecx homini , Deus obcedientix remunerator comparatur. 
Quemadmodum igitur curfbres qui in medio cur{udcficiunt,antcquamadmetapcruc- 
nerint frufirantur prxmio:ita Chriftiani,qui bene quidem incoeperunt & non vfqs ad ^ 
ncmpcrScuerat,prxmijsdeftituentur8cnihilprxter ignominiam reportabunt. NamoC 
Paul^ alibi inquiuNon coronabitur quis,nifi qui legitime certauerit. Deinde, vteurfores 
qui ad metam vfqj currendo pcrfcucrant, accipiunt propofitam coronam. Ita Chriftiani 
qui in pietatis curfupcrfiftuntvrque ad vitx huius finem pfomifla bona percipiet. Veru 
hoc eft inter curfbres & Chriftianos diferimen. ex illis vnus tantum, vt qui primus meta 
attingit, prxmium capit,Chriftiani vero omnes, quotquot currunt vfque ad metam, hoe 
eftquiin vita ChriftianavSq*, ad vitx fine perfeucrant, prxmium accipient iuxtaChrifti 
didum:qui perfcueraucrit vfquc ad finem faluus erit.Hf c ergo exhortatio acres ftimulos 
nobis addere debet, vt in coepto Euangelij curfu non deficiamus. 


Porro quifquis certat, in omnibus eft 
continens, Illi quidem igitur, vt perituram 
coronam accipiant. Nos vero incorrupti- 
bilem. 


Vt fimilitudinc Corinthios ad per- 
fcuerantiam exhortatus eft, ita eadem 
fimilitudinc exhortationem prxfcnti 
cauflx, hoceft, hypothcfi,dequafu- 


periusdifputauir, accommodat. Nam 
agebatur de non ofFcn dedis fratribqs per intcmpcftiiuim vfum libertatis noftrx in cibis, 
nempe vtpotius abftinerent Corintnij non folum ab idolothytis, Verumetiarn ab omni 
carne priufquam infirmis fratribus offendiculo eifentnd nunc a minori ad maius confir- 
mat. Curfbres, quibus marcefsibilis corona eft propofita, continentes funt &abftinenta 
cibis,quibus corpus grauari putannmulto magis decet, vt Chriftiani fibi non indulgeant 
nec fedtentur voiuputes quibus incorruptibilis corona eft propofita. 

Ego ita igiturcurro, vt non in incertum: Vt doArinx exemplum fc ftatuif, 

fic pugilem ago, non vt aerem verberans. exhortationis, fruftra enim hor- 

^ ^ taris ad robrictatem, cum ipfc perpe- 

tua ebrietate mades.& fic de alijs. in incertum currere dicitur qui vagus eft, & eirone’,vt 
qui & currendi rationem non teneat, & metam ignoret, aerem verberat, quifruftratut 
iiftu, ac i deo vanumfumit laborem. Hxcexcitare pios debent ad acre pietatis ftudium, 
iuxta regulam verbi Dei. 

Verum fubigo corpus meum & in fer- Ne carnis lafciuijs abripiamur ab 

uitutemrcdigoinecquo modo fiat, vtcum incoepto curfu, proponit ruumexem' 

uerfus fpirit^imperiumifed vtpotius affuefiatad oboedietiam fpiritus. Cum igitur affe- 
iftus praui reprimi non pofsint,nifi corpus prius dometur, vult Paulus vt fuo cxeplo cor- 
poris ferociam prudenter coherceamus abftinentia, laboribus,& alijs non fupcrftitiqfiJ 
cxcrcitijs.Ncque hxc eo pertinent, vt in corporalibus exercitationibus, quas Paulus alibt 
modice vtiles efle tcftatur,inhf rcamus,ac fi Deo placerent per fc,& cultus eflen t Deo gra- ^ 
tus:fcd vt eo vfqj feruitute premamus corpus noftrum, ne lafciuicdo a curfu pietatis nos 5 
impediat, in noftrum exitium & aliorum offenfionem. 

C A P V T X. 

Summa Capitis Decimi. 

QuentAdmodum monet, ne fuU (upiditatibut indul^ednt CorinthijAdpeccAndum: itadehor-^ 


to 


tb Ai 
ri 

fe 

n 

cli 
th 
lu 
ru 
qu 
rej 
20 fu 
Jik 


30 



nu 


. ua 

llu, 

fis, 

cur 

har 

pet 

UO] 

tit)! 


gnj 



Ille 

duf 


R I N T H 


iCJ 

cornmmicm • & vt cautAnt ntcki- 


, ""'-r ■ ' '•' ' 

Ordo ^ partes Capitu Decimi. 

ruminit} I ^ ^ ipfi plaumif dottif claruerunt. Deinde exemnl/r*. 

^"hpDthelisex&ithrX \n P'tf ojifu mfertur ex prima fjrttre- 

H«cadd,tcmfirmL,,emIabfu,de.,., .. 

etquiall rZZeZr n ' ”‘/f 

h.LurZneZZ, 

£, et,nemini^ Jint offendiculo, fuo exemplo iterum in medium adduilo. 

exegesis capitis decimi, cvm 

OBSERVATIONE DOCTRINARVM. 


20 


/ I 


;ant ■ 


:uif> 

lor- 

rpc' 

r’,vt 

atur 

um> 

4 ^ 

irab 

cnri' 

fer- 

ad- 

iffe- 

cor- 

iofis 

ilibt 

nos ; 


rbor- 

fatur 


30 


N 


OLO autem vos ignorare fratres, 
quod patres noftri omnes fub 
nubefuerunt,& omnes per mare 
tranficrunt. 


Q^ia Corinthij tumuerunt varijs 
fe ideo impune peccare 
polTc fairoputarunt, confert eos cum 
vewri populo, qui non minusdebe- 

3»^»niCorinrLi;.« u . -i ^ Dei erga fe gloriari potuerut. 


Mofcn baptizari funt in 

'^oe( 5 cinmari. 


& mini'Lri^'r ftwt.Sed quomodo baptizati funtiUlfia Mofeii.hoceft Mo 
Mofe vt Auguftinusinter^^^^^^ in Mofe, hoceft,perXTc„ n5 


Aliud indicium faooris Dei erca 
veterem populum.quo i^um Corin- 
thijs confert, ne Corinthijprirogati- 

non minus baptizatosfuiireolim, qua 

itizati funtiUlfin Mofen,hoceft,Mo- 


•^^nteiXP?;''"™ P«"’»«rubru,ft^ 

uoris Dei fuit.Nubes incubaL exiccatio maris teftimoniu fai- 

'•onem facramentifnihil olane mndr, p! hic requirifurad ra- 

gfiationediuinariiinnrnmirc' ’ ' °“^'^“*’ 9 “*<^®finit<acrametume(reobfi- 

Syptiaca-in on, T k P':°‘"''*'°",“-E>'us promiEt fuo populo liberatione k feruitnte AE- 

, ^''n.qoampromlr'”''°"“°''k"““- 

^‘^^ancpromir<i requiritpopuli fide 

nihiTnf "m baptifmus illi veteri cft pr?ferendus.-^Si rem 

^^'^>iilemir/ fuitnofter eftperpcruus Ecclefix; Si mr* 

^J^riratem,illeobrcuriu.sfieurab^r 
^^pcracebar '^®*“^‘®^Pf®(^^iniagineponitoboculos.Deindevtillevifibilimiri ^ 

condonationis Derrnt ° 

pirt i: ^ baptifmum 

‘^'*m,«iui illum btptifefifilf* fane dejjs tanto ludais elfintell^el!l 

aptifmu fide teceperunt.Nam vt verba fcriptura: fonaiuia in auribu^s fo- 

ris nihil 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


304 


ri$ nihil profunt,nifi illis fides ab auditoribus adhibcatunita niHcadc afsit nihil profunC 
Sacramcnta.NamiuxtaAuguftinumracramcntafuntvcrbavifibilia:Quarch*cnon mi- 
nus qua illa fidem rcquirut.reac igitur Tertvllianvs definit baptifma efTe fidei ob- 
fignarioncm.ex didis de definitione baptifmi, oritur quxftio de baptifmo in^ntu. Nam 
cum didum fit,facrametumatq;adco baprifmu ipfum efTe obfignationemiuflicix fidei» 
qufri poteft, quomodo obfignetur quod non videntur habere infantes.Na fi infantes na- 
fcuncur filij irae, hoc eft,iniufti & rei mortis xternx, nullam profedo iufticia habere vide- 
tur bapcifmi figillo obfignandam. Rcfpondeo, infantes ludxorum ficuti & Chriftiano- 
rumconliderandosclle dupliciter, in fc,hoceft, ex naturae fuxdcprauationc, & ex gratia 
fcu ex promifsionc foederis. Si eos cofidcrcs ex fc&naturx deprauatione, funt rei mortis 
«cernx, ficuti Sc omnes adulti funr.Nam omnes meritum mortis ex deprauatione natur^ 
circumferimus: Veru fi eos confideras ex promifsione foederis, qux extat Ccn. f/, & Chri- 
ftianis applicatur ad Cal.^. vbi im ait Apoftolus: Scitote igitur quod credetes funt filij A- 
brahxjNuncautcmpromifsionis verbum eft, Eccepadum mcutecumjcrifqj pater mul- 
tarum geotium.Ecpaulb poft, Etftatuam padum meu inter me & ce, interqj femen tuu 
in generationibus fuis foedere fempiternOjVtfim tibi in Deum & feminituopoft te. HuC 
Paulus refpexit i.Corinth./.y bi pronunciatfidelium liberos fandos, non quidc natura, 
fed gratia promifsionis.nimirum, quod Deus velit illorum De*’ cfle, condonatis peccatis: 
^qux condonatio peccatorum eft iullicia Abraha‘.ff^(pfat>}<’& obfignatio cft baptifmus,cum 
infantibus Chriftianorum confertur, hanccondonacioncm pcccatoru,hoccft,iufticiam 

apprehendat Chriftianoruinfan^fide,qu^«{r motus fpiritusin infantibus foli q^oco- 

gnitus.verum fi Turcoru pueri arecclefia ba^^cifmatis lauacro abluerentur, applicaretur 

flnshauddubic,& conferretur per baptifma^mirsio,acfimuI donareturiufticia,quf cft 
codonatio peccatorum, quam iufticiam tcftaretur etiam & obfignaret baptifmus. atql iti 
ipfis quoqj baptifmus fieret obfignatio iufticif fidci.Scd quid fi puer negligetia parenta 
moriatur,anteqnam abluatur facro baptifmatef num hiepuer peribit, qui cii edereturin 
lucem, imo in vtero matris particeps fuit foederis, num contra Prophet* didu filius por- 
tabit iniquitatem patris?illud fane gratuit* bonitati Dei, hoc vero iufticix diuinx no pa- 
rum aduerfari videtur. Quid ergo dicedumf None textus clarus cft de circumcifionc, cui ^ 
nofter fucccfsit baptifmusfMafcuP cui prxpucii caro n5 fucritcircumcifa, delebitur ani- ^ ® 
ma eius de populo meoiquia padum mcuirritu fecit. Hxc Dei fcntcntiaabfqj omni du- 
bio iuftiftimaeft. Sed fciedumeft efie duplicem deletione fcu exterminatione depopu- 
lo Dei.extcrnam vnam, internam alteram.cxtcriia deletione infantes non circucifi puni- 
untur.parentcs qui padum Dei violarut, non circumcidendo mafculum fuu infente iu- 
xtalegem,digm funt fane qui cius infantifconfpcdupriucntur, que Deo per ordinarii 
facrametum offerre neglexerunt, neqj enim ad xternam condemnationem putandus cft 
deleri talis mfanf,cu particeps fit promifsionis, fed potius in falutcm.nc malicia mutaret 
corciu 8 ,vtqj morte fuaparctibus tcftaretur, quam illi graui ter pcccarint, padum Domi- 
ni violando.nonjgitur infans interna deletione exterminari de populo Dei putand^ cft 
parctum culpa. An n^on cominatio in Gcncfi cxprcfTa pertinet etiam ad infantcmMmmo ^ 
etiam ad infantem, fi cum adolcucrit parentum negligentia approbarit,& circucifionem 
ad quam legeobftringebatur n5 admifcrit.Hxc folutio petita cft cx foedere promifsionis, 
cxc 6 minatJoncdiuina,& ex collatione ciufdem cum dido Domini apud Prophcta:Fi- 
liusnon porubit iniquitatem patris. Nccdifsimilis ratio cft noftri baptifmi,cumad nos 
quoqs fadus cum Abrahamo initum pcrtincat.de loco qui eft Iohan.j.lcgitc Enchiridio, 
Ab afijs curiofis quxftionibus cofulto abftineo, qux plus faciunt ad certamina faciendi» 
quam ad pietatem promoucndam. 

Et omnes eandem efcam fpiritualem Aliud indicium fauoris Dei erga - 
ederunt, & omnes eundem potum fpiritu- veterem populum: videlicet, quod il- ^ 

alem biberunt, Biberunt enim exfpirituali Ijs miraculofc in deferto manna dc- 
fequente petra, petra vero erat Chriftus. enuomedendum, & aq uam de du- 

^ ^ ^ nfsima petra manante ad bibendum» 

Exod. 17 .Hic magna certamina cx duarum vocum ambiguitate oriuntur.Nam cum Pau- 
lus eandem efcam fpiritualem, & eundem potum fpiritualem dicat, Ali/ relatiuum Idem 
fimplici ter reterunt ad fubicdu nimiru quod patres noftri omnes cande efcam comede- 
runtj&eundemi potu jjibcrunt, quotquot vna in deferto fuerunt 40 . annis poft exitu ab 
AE^pto.Alij coparatiuehocexponutrefpcdu noftri &veteru.ac fi fcnfus effet: Veteres 
eandem efcam fpiritualem cdifTc quam nos»& eunde fpiritualem potum bibifle que nos 

neutra 


nc 

re 

qi 

rit 

til 

di 

tu 

id 

li^ 

co 

tai 

ta 

en 

ni 

dfl 

ift 
ni 
pr 
nc 
ah 
fu 
tu 
ba 
nc 

s 

en 

Au: 


30 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 



AD C OX.IHTH 


I o s. 


20 ^ 


iob- quaftioni? rn?iin*r» A ^uacftionem concludam, dc Epitheto Spiritualis dica.Nam hinc 

hiam rcfcrut ad cfficientem^c^lr*^*^* hoc Epitheto variant etiam plurimum autores. Alij hoc 

Sdei> &praftntem ftH p A tantum. Alij adremfignaum 

$na- I eandem ona; in *'”.*^^^*n^'^n°^^®^“n?‘'^*'J*<J>'emprsftntem&fignatam, 

dde- Epitheton fDir^, alU^ quoq; coena eft. Ambrollus ad caulTam efficiente pertinere 

ino- ■ trah^rj '- r .'"*i'®P“tat.Itaeniminhunclocnfcnbit: Mana&aquaquafluxitdepe- 

Mda 'ommixtione^ad E>ei virtute ^ne Elementotu 

lotas • ® ^ 0 ptifti & Sacrtmm tem hgnatam tantu referunt hoc Epitheton Anaba- 

«ure non prafentit ft^aKr tantu figna agnofeunt, &fignificatione 

;hri- referunt Qui 

lii A- tentia ex verblfp^^f”” j*"* ^Sn»tam & prarfente fimul,pie fentiut.Nam illorum te- 

mul- ChriftumelT “^‘'®‘^*“‘^'^“.'^ti'n'pEumcibufpiritualem & potu fpirituale definit 

uufi fe3adh™L~l^^^^ 

Huc hannem Amen NeccuhispugnantverbaChriftiapudlo- 

tura. meus dat v^1 ‘^-n° vobis.Mofes no dedit vobis illum panem cocleilem, fed Pater 

:cum cernitin«“dn 

ciam i® ^0 deincredulis per mmiftrumoffert.Poftetius loquitur 

oco- ctedulitatem’vnri3^A"" A*”’* ’'^*‘^'J"•^y•'”‘"^"‘^“®”“"®’^"*°““‘Euntpropterfuain- 

retut in wernn * ^ ^ Auguftinus, quod ilh non mortui funt, iu vult intelligi,vt non viuat 

le eft uunt in st7r’33m ^ profeAo moriuntur, oui Chriftn manlucant.fed vi- 

□ • ita niodVm, a pEriftus eft vitaacterna. Ac de fidelibus ide ait Auguftinus in huc 

’nt5 ^^°Ees & Aaron &Phinees,manducauerunt|uoo;3bimul- 

3rin teilxewZ fnir- r""' ? ® “‘>3 fpiritialiter in- 

pof hoceru3arn[frF“ A 

I i 0 „ H Chrifti & hoc potu fanguaus Chrifti.copiofe difputat ipfe Domin» Iohan. 

,.,i fiHn • ®'^“e carnem Domini, & bibere eius fanguinem.^Eft in Chriftu firma 

ni 3® 30 j^"“C‘?tecumbere,ipfiusgratia, rpiritu&pracfentiaali&foueri&fuftetariadvitaater- 

■ j vtipfe Dominus fe interpretatur. Qui manducat carnem meam & bibit fangui- 

™ meum,in me manet&egoin eo.hoc eft ergo illam manducare efcam & illum bibe- 
,uni' qu3“'7>‘"E;hnftomanere&illummanenteinfehabere.Atperhoc,vt«^ 

■J fu- riti fttio non manet Chriftus, procul dubio nec ma ducat fpii 

;Vri5 tibusftr7''"''"*‘“®’"''^‘o'7“®^*"S“'"*'"’‘*®*'®""^««f&viflbiliterptematden- 

is eft diciumSr,3"‘T corporis & fanguinis Chriftirfed magis tantj rei facramentum ad iu- 

f tunt,cum iam ri““‘ ^ b>bit.Sed inquies. Nonne manna &aqua de petra manas celTa- 

3mi- idem dh^.l 7 tmn<>lflet Iordanem occupatur' terram promiiram.i> quomodo ergo 

d» eft aionem 4 Epintualis effe poteft cum noftro qui hodiein Chriftu credimus.?Ad hacobi^- 

ligib^ r ^"e ‘"V® verbis refpodet,Si fpeciem vifibile intendas,aliud eft,Si intel- 

mern corDo7i fpirituale biberunt. Si fpiritualem,eunde.Na 

ij tatis etiam*l°" ®“r"‘^7^j‘‘^®’S33®"‘° «ielirat, qui putant fignis, racramentifq; mu- 

j.pi, eandemS ‘ ®®.'?9®f^®‘^*“'®7^’®®**^*^*^®''®'^*™-ii®*'®*'’®'®'‘lo*''®®C®i0ibrtairequani 

4 nns eni77 populus credentiu in Ecclefia mandunt & bibit; no 

• jje nubeSr 0’.u®^l**utelligi,quoniavnusidemqiChriftuseft, qui Scpopulu in deferto in 

“j"’ tjgn baptizatti,fuacarnepauit,fuofanguinetucpotauit,&inEcclefianunccre- 

ift 7 Populu fui corporis pane, fui fanguinis vnda pafeit &potat. Sed quomodo cibus 
nihil ®^® potuit indignis & increduUs,cum illi untu faginarint ventre 

Bi pfQ "®‘P'ritu(olicitEAd hanc quaiftione Auguftinus vere refpondithifceverbis,Non 

^0 50 {,5 Pn7*.(loqniturdeeoquicarnaliterlacrametuvfurpat)delinite(refpirituale,fedtibi 

’“j*' jlg (j ‘7‘*“*l®"?^®n*®“nim &aquadepetramanas facramentu fuit, Atq; ideo fpiritu- 


fum 


’ rdinatione Dei fpe(5les,qua non poteft mutare puluis & cinis. Porro, ctfi latis ofte- 
turt ^ olim fuifte fub veterib® facrametis, qui hodie fub noftris da- 

barii^Jo^ 4^3eri poteft, an no aliud praeterea in noftris lacrametisconfertur,quatucofere- 
Doftri, fit Chriftus, q ui & illis & nobis donat*» eft, ^pfcdo qui aliud nobis in 

Qiuref ^ Ipolianceum diuinafuapotetia. 

dicitur, occifiis eft ab initio mudi,ita etia ab initio mudi caro eius fuit ci- 
enim ^ elea:oru,Tametfi modus ededi no omnino fimilis eft.in noftro 

Derfobs^-!® probetur Chriftus ededus & potandus^ui iam exhibitus eft in carne, & 

f oiuitpropcccatisnoftris:illicedcbaturpromifiusfuo tepore offerendus, afliim- 

S 


ta car- 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 








lO 


20^ P A P V T X. 

ta carne acaftifsima,yirgi;i^.& quia facramentum coensc inftitutii eft, poftquam Chriftus 
carnem alTu miic, fune qui vt veterem edendi modu facramentalem ik. Ipirituale tanru; Ita 
hunc noftrum,pr«terea etiam fiibiUncialem dicant, btfi vtrobiq^ idem cft Chriftus quo- 
rum fententiam & ipfc cum noftris Ecclefijs probo, modo non carnalem finganq& loca- 
lem inclufione corporis m pane, & iangiiinis in vino,ica vtlocus & corpus fe mutuo con- 
ti nganr,locurq, cedat corpori, nec ad hanc veram realem & fubftantialem pr^fentiam re- 
quirojVthuinanitas Chrifti htvbiq;. Verum vtin ccenafeditcircumfcripto corporcet ni- 
hilominus exhibuit luurp verum corpus ad ededum & verum languine ad bibendu lu- 
xca verba coeiif :ita in ccelo redens,porrigiccommunicantibus miniltri manu(ea enim cft 
cius diuinapotentia)fuum corpus & fuum fanguinem, vnde Latina Ecclefiaante com- 
munione precari folebatiS urium corda habemus ad Dominum, non fecus atq, in prima 
coen^ inftitutione in Chriftum fedente cum dilcipulis ad menlam,oculos intetos habue- 
ruMtdifcipuli. Sed de hac re plurain lequenri capite, ij^inc dodrinas quafdam ex verbis 
Pauli co!ligam,quarum fit prima : Telhmoniu dediuinitate Chri fii, nempe quod frieiit 
antequaafnimfit carne de beata virgine,ficuti & ipfede Abrahamo dixit:viditdiem mefi 
& gauiius eft.Secunda,quod fit vnica Chrifii Ecclefia omnfum credentium, tum eorum 
qui fueruntante Chriftumexhibitum, tum eorum qui pofl Chrillum exhibitu nati funt. 
Nam vtidcmeft Chriftus, Ita eadem Ecclefia. 1 ercia,quod eodem modo frluati funtpa- 
tresjquonos hodie faluamur. Quarta, obleruandum eltdilcrimcn inter mere typicam io- ^ 
cutionem,6c facramccalcmiEtli autem vtrobique, hoc eft, i n typica locutione 6c i u Iaera- ^ 
metalijCumin fubiedo tum in prxdicato naturae veritas intelligitur,vtcniru in haclocu- 
tione,Petra erat Chriftus, vere fubftantia Petr* & Chnfti exiftcntiafignificatur:irain his 
verbisjPanis eft corpus, fubiedu & praedicatum proprieaccipiuntur: Tame in hocdific- 
runt,quod in mere typica locutione res futurae vel praeteritae adumbrantur, Sed in Iaera- 
mentali praefentes res offeruntur & accipiuntur, fignum quide externum panis &vinu, 
Res configiiata vereq^ praefens verum corpus & verus fanguis IesvChuisti, ea nimi- 
rum coniundioneiunda funt, qua vt panis & vinum corpora ipfa reficiunt, aluntatque 
conleruant:itaipfum corpus & (anguis Chrifti rcficiiint,alunt&c6rcruantanimam no- 
ftram ad vitam aerernam.Sententia igitur illorum, qui est perfignificatiii typicis locuti- 
oiiibus intei pretantur, ferri poteft,modo e^m interpretatione ad Dcramentalem locutio- ^ 
nem non transferant.proprieenim hic verbum Eft accipitur, & eft verbu veritatisexifte- 
tiaCjVtcum dicicur,Hoce(icorp’ meum &c.atq;ita, etfiin verbis lingulis nullus eft Tro- 
pusjin feiifu tame eft (ynccdochc feu intelledio. Nam cum lenfus externa percipit, fides 

fimulintelligitpraefentia, quae ordinatio Dei illic adeffe voluit. * 


Sed plerofi]; illorum non approbauit, 
proftrati cni in funt in deferto. 


Hoc eft patribus noftris, quibuS 
tanta erant concredita mylleria, & 
tanta beneficia miraculofe exhibita, 


no pepercit Deus peccati bus,fed cos in deferto jproftraiiit. ergo nec vobis Corinthijs qui 
eorum veftigiisinfiftiris varijs modis Deum offendendo. & haec eft fummaprefentisdi- 
(putationis, quam nunc accommodat & amplificat. 

Haec enim typi noftri fuerunt. Accommodat veterem hiftoriam 

^ • L A I • . Corinthijs, & omnibus Chriftianis* 

Haec fucrut typi, noc clt>exemplaria, in quibus tanqua in tabellis Deus nobis delineauitf 
quid fugere,quidq, fcqui debcam’,quomodoqi erga cdtumaces fit affedus. Obferueeur 
vrilis regula de vfu hiftoriarum facraru, quae ftintnobis veluti imagines, in quibus pi<du 
eft, quid fugere & quid expetere oporteat, ^pofitis poenis & prxmijs in illuftrib’' exeplis. 


Vt non fimus concupifcentcs malorum, 
ficut illi concupiucrunt. 


Alludit ad hiftoriam quxeftNu- ^ 
merorum vndecimo, vbi narratur, 

^ ^ populus flagrarit defiderio car- 

^nm,fedens & flens & dicens per contemptum: Nihil aliud rerpiciunt oculi noftri qua 
Man.atq; ita mannx coelefti ollas carnium AEgyptiorum pr?poluit,ied Dominus illa in- 
gratitudinernpuniuit.Nam benerefertos carnibus proftrauit indeserto. Qiioru exemplo 
cautos elTe decct,nefimili modo poenas noftr^gulx luamMhidcamus itaa; fobne vi- 
ucrc,vittum cultumq, corporis ad'valctudincm & ad vires non ad voluptatem refeietes. 


Ncq5 idolatraefitis, vt quidam illo- 


lo 


fc 

tc 

«31 

di 


m 

2o 

hi 

an 

D( 

ne 

Di 

tei 

ob 


. 


ru 

m 

tei 

pa 

co 

cu 


40 


So 


Hiftoria legatur E.xod. 32. vbln^r- 
ruio 


ba 

nc 

nc 

Xij 

ca 

iu 

fu 

tC] 

dc 

ce 

2( 

de 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


A D 


COR 


K T K I O S. 


20 / 


lO 




*^um,ficuti icriptumeft: (edit populus, vt ratur ^omodo jooo.homJnumtfii- 
vcfccretur ac biberet, & furrexerunt adlu- > propterca quod viculum 

lendum, propofitum ab Aarone adorarut mo- 

,, .... AEgyptiorum. vfqj adeo tenaciter 

adnsret fupcrftitio II maiorib* accepta. Hinc notanda funt duo grauifsima peccata (andti 
Aaionis. Primum, quod cum Propheta eiTetjfumlerit (ibi officium legislatoris. Deinde 
quod contra verbum Dei nouam colendi Deum ratione propofuerit.Hinc igitur nos ad- 
'^oncamur,nc moueat nos autoritas (ancorum, cum a verbo Dei dilcedunt. 


lo 


Ncq; (cortcmur,ficut quidam illorum Hxc Hiftoria habetur Numer.ay. 

(cortati (lint, & ceciderunt vno die viginti Vbi narratur 24000. occifbsclTepro- 

tria millia. pterca quod fornicati funt cum filia- 

bus Moab : in qua hiftoria (ingularc 
exemplum fanfti zeli proponitur in Phinee, qui feortatorem cum fcorto lancea transfo- 
dit, quod fa6):um Deus,vt iuftum approbat. 


Keque tentemus Chriftum, quemad- 
^'^odum quidam eorum tentauerunt & a 
20 ^*^pentibus perierunt. 


Hxc hiftoria habetur Num.21. vbi 
narrantur duo prxeipua peccata po- 
puli, Primum, quod txdio laboris & 
, , ^ itineris fit affedus. Deinde quod ci- 

oum diuinitus datum, vt tenuem & vilem cote (erit, adeo quod dixerit indignabundus: 
jnimus nofter naufeatiam fuper cibo ifto leuifsimo.vt autem hanc cStumaciam puniret 
dominus, dimifit vrentes (crpentes (eu dipladas in populum, vnde multi perierunt, do- 
Jjec mandato Dei erc<ftus fit ferpens, in quem afpicientes (anabancur. hanc figuram iple 
Oominus interprctaturiohan.j. Hinc & nos monemur ne panem coeleftem vt vilem co- 
temnentes incurramus in poenam, id eft, rurfus fubijciamur antiquo (crpenti diabolo, 
obferuetur hinc quoque teftimonium de «ternitate Chrifti. 

Hxc hiftoria habetor Num. 14. v- 
bi narratur quomodo viri, quosmi- 
feratMofes ad contemplandum terra 
promilTam, reuerfi male locuti fint de 
^erra promilTa,vnde tota multitudo murmurare 8c in Turgere aduerfus Deum coepir.Pro- 
Pter quod fcelus adeo puniti (iint, quod ex fexcentis millibus duo tantu viri,Nun & Ca- 
^®b terram promifsionis ingrefsi finthinc ergo difeSmus vtrumqj,& Deum nequaquam 
parcere peccantibus, quia multi funtf&paucos bonos in magno malorum coetu diuinit^ 
^onferuari & dcfcndi.per exterminatorem angelus intclligUur,qui Dei fententiam exc- 
^utuseft. 


3 o Neque murmuretis, ficut quidam illo- - 
murmurarunt, & perierunt ab exter- 
^^inatorc. 


40 


Haec autem omnia in figura continge- 
bant, feriptafunt autem ad admonitio- 
*^emnoftri, in quos fines feculorumdeue- 
ncrunt. 


Hoc eft,ifta omnia ideo literis pro- 
dita func,vt nobis fint quafi exempla- 
ria & tabellx, in quibus perfpicere- 
mus> qux nos ira Dei maneat, fii;(^ 
dem vicijs cum illis fuerimus obno- 
^‘J«Vocat autem fines (cculorum, tempus totum confccutuaduen tum Chrifti in carnem. 

Proinde qui videtur flare, videat nc Illatio admonitionis grauifsimfeft. 

cadat. quafi diceret: cum ita adbum fit cum 

5q . populo Dei in deferto, vt maxima c- 

pars ob fuam cotumaciam perierit: cui peccanti non pepercit Deus, habita bcneficio- 
in cos collatorum ratione, Cauete vobis, qui videmini vobis fecuri clTc ne vos (imili- 
in manu Dei propter peccata vcftra incidatis. Eftaute hxc Pauli lententia intelligeda 
* (ccuritate ftulta, qualis fuit Corinthioru (ecurc torpentiu^ nulla fux infirmitatis habi- 


S 2 


more 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


2o8 C a P V t i, 

more Dei, & oboedientia erga Dcum,& fugiamus peccati occaiioncs>per quas fandi olim 

in peccata inciderunt, & qux nofipfbs prius in noluerunt peccato. 

Tentatio vos non cepit iiifi humana. Erigit rurfus Corinthios, nc audi- 

tis tam horrendis Dei exemplis defi- 
ciant ac derpcrent.quandiceret:nolite defpondere animum, id quod vobis accidit,etiam 
ali js hominibus vfu venire folet carnis imbecillitate. vos igitur infirmitatis veftrac confeij 
nolite fecuri elic, fed potius fecuritati reludamini perreucrantes in vera pcenitetia. Apo- 
ftoluscentationevocat,quicquidfolicitarcnos potcft:fiuereslintprorpera:,fiueaducrr«, 
fiue peccata praeterita, fiue irae Dei exempla.brcuitcr,quicquid in hoc mundo hominibus I ® 
vfu venire poteft, quo folicitantur & impediuntur, quo minus currantin ftadio pietatis. 

Fidelis autem cft Deus, qui non finet A fide Dei, qui recipit Corinthios 
vos tentari fupra id quod potellis, fed fa- atqjadco pios omnes in fuam tutela, 

ciet cum tentatione etiam cuafionem, vt confolationcm petit, vnde promittit 

polsitisflifFerrc. imponatur tentati- 

. , * & vires fuppeditentur a Domi- 

no, & tentano m bonum cedat.Epitheton fidelis argumentum continet,ac fi diceret Pau- 
lus:Deus fidelis cuftos cft Tuorum, Ergo ipfis non deerit in tcntationibuSjfcd & modum 
imponettcntationi 8 c vires ruppeditabit,vt fufferre valeamus. Obferuandu primu,quod 
pij fub Dei fint cuftodia.Deindc,quod in tentationibus illis afsit nc fuccumbant orand* 
Igitur eft,vtopemfcratquoticfcunq; folicitamurad peccandum nc fuccumbamus quod 
fi contigerit, noftrx focordiac imputadum cft, qui praefens auxilium non implorauimus. 


Reditadhypothcfin quam trada- 
dam in odauo propofuit: & nunc 
c thcfihocmoi 


(^apropter diledi mei fugite ab ido- 
lolatria. ,, _ 

, ..0.^1.,. . . turfus infert ex thefi hoc modo, Deus 

veter, populo vanjs&m>radis doni. De. abundanti no pepercit peccati, Quapropter & 
vos uolitepeccare,fed poti' ab omni peccato abftinete, atqj adeo fugite ab ipfaidoiatria, „ 
CUIUS re. eritis epulis d*moniorumcomunicatis.PorrAidololatria hic Ji parte nominat 3 ® 

mus ill^os &geftus externos pertinentes ad cultum idoloru, dum idolothytis vefceretur 
idolotu cultores.hos mus & geftus Corinthi/ conuerliad fide inuitati ad epulas illas pro- 
phanas imitabantur, quam imitatione hicPaulusidololatriam vocat, idque non iniuria. 

Na cum & interna pietas & externa veneratio corporis Dei fit propria, in idololatri* cri- 
men mc.d.t,qu. quod De. prqprium eft,idolis tribuit. Proinde ne? Papift* ex^fari pof- 
fun5,qu. externam veneratio^iem ftatuis exhibent cptraapertum Dei Verbum ?uamum 
aute ad honores illos externos attioct,qui 2eftib*»corDnr,<^vhik2 • 


dico. 


Vt peritis loquor, iudicate vos quod Captat bencuolcntiam, & facitat- 

tentosad argumentum* gi-auifsimum 


Calix benedidionis cui benedicimus, 
nonccommunicatio fanguinis Chrifti eft? 

Panis quem frangimus, non ne communi- 
catio corporis Chrifti cft? Quoniam vnus 
panis, vnum corpus multi fmus. Nam om- 

f • a I I «‘P“''enricauintaccommodari:quo. 
mmpnus a communicantium ritu (qui idololatrico ritui opponitur) Pofteriusirei 
dignitate, cuius participes fiunt communicantes, fumitur. Prius argumentum kritfi 
communicantium fummm, in his verbis eft. Poculum benedidionisf ho?eft gratia- 
rum aai«^is,cui benedicimu 8 ,hoc eft.quod cum fumimus agimus Deo gratias pridica- 
mus eius benefic,a,ce lebramusmfum quod filium fuum voluerit hominfm fiSmmi 

pronobis,atqiadeovia.mamfieri.qUaplacareturkaDei,&expiaremfpeccS 

«rgo 


quod non deceat 
Chriftianos ea fe idololatria pollue- 
re, qua fc contaminarunt Corinthij* - 
qui in idoloru conuiuijs idolothytis ^ 
veiccbantur. Poteft autem duplex ar- 
gumentum ex hifce verbis Pauli peti 
& prxfenti cauftae accommodarirquo- 
trico ritui onnnnirfif\ D..V n. 1 -...f 






kfcij 

iDO»' 
irf*, ^ 
ibus 
atis. 


hios 

ceia, 

ittic 

tati- 

imi- 

?au- 

lum 

uod 

ind* 

uod 

nus* 

a£- 

unc 

)CU5 

:r& 

inat 

stur 

pro- 

iria. 

cri- 

30 f- 
:um 
lio- 
ma- 
Dci. 


4^ 


taC- 

um 

vos 

:ra- 


:eat 

luc- 

ycis ^ 

:ar- 

pcti 

uo- 

irci 

tia- 

C3r 

lori 

inc 

rgQ 


CORI N T K I o S. 


CorinSiliSlfr^* argumentum cxtruitChryfoftomus.Quomodo nunc contraria facitis 6 

Macram i Paulod ici d/’Ao>iW, hoceft, quod alia voce 
lias Rr perpetiio ritu Ecclcfi*: qux cum celebrat hanc c ce nam, gra- 

^acram coenam inft*r *u^ia Chrifti inftituentisfadumiqui cu hanc 

^uiens-Horfirif vnde&mandatumdcditin- 

4uoticfo?noni . Paulus etiam inculcas Corinthijs ait: 

^te donec panem hunc, & poculum hoc biberitis, mortem Dominianun- 

^ ® Iniquam P”""" argumento. Nunc autem pri- 

ProDo(7n argumentum, in numerum digeram hypotheresfid eft 

Propofit,onesdidaaicas)nuxcx Pauli verbis euidentcrconfcquuntur/^ 
in cenL^^d^iTeT * verbis cui dent i fsi me patet, Corpus & fanguinem Chrifti ve- 

benedirJ«, exhiben. Nam cum dicit, Calix benedictionis cui 

B«n„d ™ *'';iS“inis Chrifti eft? nihil aliud vult, quam quod 

haber<*n pr®is*ilublato fchematc:CaIixinquit,id eft,communicatio calicis, facitnos 

re quandam communionem cum Chriftoieodem modo de pane indicandum eft. 
TranAiborni-” ' colligitur confutatio duplicis erroris Papiftici: prioris de 

Poft benedTA- "*■ ^Poftolus, panis & vini fubftatiam remanere 

*° net.remanehirl'^'"’' ^"!^'°®"‘‘" “<^P*"'*"«urani refertur. lam fi panis natura rema- 
rentraTionem r/r ^ P»"'* & vini mutaretur, non habe- 

atcenrli” ''^"'nenti.Pofterions demutila coenaPapiftarum, quiaa calice Domini 

»rcentlaicos,quodmanifeftecumhacPaulifententia|H4^ar. » caiiceuomini 

in cLnI comn!"*’-'* ‘1.“°«* participatione corporis & fanguinis Chti- 

ChtyfoftomuTo ^ veluti incorporenturcorpori ipfius.vnde 

hunVvnim^“ ^ "°s 'Ili perpane 

anturNam S“'"*i''« etiamhominesChnfto^vni- 

r.XNam hic tantum agitur de vnione facramentali. 

qiiemL^r^®’ colligitur, quod corporis & fanguinis Chrifti participes, fiantquo- 

^ O H.ie. , f ® corpus.cuius rei fymbolum eft vnus panis cx multis granis compla*» 

parti Chryfoftomi faciunt, qui ait: Q^id eft panisfCorpus Chrifti? Quid fiunequi 
panis Chrifti.non corpora multa, fed corpus vnum. quemadmodum enim 

Uor^mT granis vnitus eft , vtnufquam appareant grana,etfi illic ftnt, 

Ito & diftindio vel differentia non agnofcitur propter coitionem)ftc & Chri- 

«X eodem quidam tu,ex altero vero ille alitur, fed 

«cm omnes,Hxc Chryfbftomus. 

j V* confequitur, nimirum quod qui lam idem corpus in Chrifto 

*^bdebeant inter ftle (piritu Chrifti & chaxitatis vinculo coalelcere. 
nedicer«M,“’‘^“°‘* “nluecudo Ecclefi* fiierit , vt vnus integer panis be- 

omnium portionem fumerent, quo magis ipfo fafto coidunatio 

«ero cum j C*>"ft>corpusfignificaretur. fed & hoc interadiaphoranu- 

m de eo tantum exempla non prxeeptaextent. 

Vlla ra^riftn?!'^ ^ l ii^ignum immo horrendum facrilegium fit, hoc Chrifti corpus 
Vtiniuriir. Quare qui hoc Chrifti corpus prophaiiant demonioril epulis. 

Quare pI eius corpus prophanando. Ita grauifsimo reatu obftringuntur. 

Non^»rs^ n.^^^PPp“^®bincfumitargumcntum, quod paul6 poft vrget magis cum ait: 
potcftis poculum Domini bibere, & poculum dxmoniorum. 

Alia ratio qua abfterret Corinthi- 
os ab idolothytorum efu, conuincens 
idolatras efle, qui idolothytis vc- 
(cuntur. hancrationem rectius intcl- 


Videte Iftaelem qui eft fecundum car- 
alt^i ^onne qui edunt viclimas participes 

lig< 


lumfo*^*^ deftinatur altare, per metonymiam intelligimus. atque 

'ouuerfi”r hoepado: Carnales Ifraclitx, qui nondum ad Chriftum 

P^rticiDe^ participes ciurdem efus vieftimarum, ita etiam funt eiufdcm cultus 

hoc non i. vos idolothytis vefeemini, eritis etiam cultus idolorum particioes fed 

Q.“><«godicoidolumaliquidcfle> Anthypophora eft.Nam cum Corin- 

S } aut 


,1 ? • 


: I 


j I' 


f ; I 


i . ■ K 



hU' l 
ll : d 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


510 


C A P 


f 


autquod idolis immolatum eft aliquid eC 
fe?fedquod quae immolant gentes, da:mo- 
nijs immolant non Deo. nolim autem vos 
participes daemoniorum elTe. 


thios vcfcetes idolothyns idololatri* 
accufatjpoffuntcxijs, qu*ino<^auo 
difleruit Apoftolus, inferre, Tticrgo 
ipfe Paule tibi contrarius videris, ra- 
tebaris nobifeum idoium nihil ede, 
cur iam eos qui vefeuntur idolothytis 
idololatras vocasprefpondet Apoftolus perdiftin<ftioncm. Primum enim concedit quod 
antea fpontededit,quod nec idoium fit quicquam, nec idolothytum, fi modo iplafcor- 
fim confiderentur. atfi finis idolothytorum rpe<ftetur,d^monijs,id eft, diabolis dicatur 
illccibus,qui offertur idolis, quarequiiftum cibum participat, cumdiabolisaliqiiidco- 
mune habet, ac eius fbcietatis fit membrumiqui daemoniorum auft)icijs coit.fed quia hoc 
non decet Chriftianos, debent omnino a daemoniorum menfa abftincre.Obferuetur do- 
iftrina, quod opus hominis non (blum ex fe, fed etiam ab eife(ftione agentis &alijscir<' 
cumftantijs aeftimandum fit. 


lO 


Nonpoteftis poculum Domini bibe- 
re, & poculum daemoniorum, non poteftis 
menfa Do mini participes efle,(5c menfa da- 


moniorum. 


Alia ratio ab impofsibilijqua cofir- 
matur Keipofjitvoy proximi argumenti. 
Nemo poteft particeps effe , & pocu- 
li menfaeque dsmoniorum & poculi 
menfx Domini. Cum ergo Chriftia- 2® 
ni particeps elfe debeant 8c poculi 
menfieq;Domini,nihilpofruiK habere comune cum idolothytis, quae dxmonioru fiint. 
Dotftrina hic obferuetur necefTaria,quod cum verae pietatis natura non pofsit ftare exter- 
na impietatis profefsio.Deinde, quod qui velit Chrifto communicare, debeat prius om- 
nibus facrilegijs rcnunciare. alioqui fruftra gloriabitur de communione Chrifti. 


An non prouocamus Dominum? nun- 
quid fortiores illo fumus? 


Exaggeratio ajgumenti cft,iIIorum 
opinioni oppofita , qui idolothytis 
vefei non ita magnum peccatum effe, 
modo peccatum fit,interpretabantur, atqueitafuam licentiam excufarevohicrunt,Sed 
contra Paulus dicit eos prouocare Deum adi ram,& arma contra Dominum arripere,qui 
cius offenfam non verentur: id quod nemo poteft facere fine certo fuo exitio. Deus enim 
fortior eft, quam vt ab omnibus (upcrctur.cum ergo nemo fine periculo fortiorem fe pro- 
uocat, quid fiet de ijs, quiexcufant manifefta peccata, dcDeuny^uodammodoindifcs- 
putionem vocant^ 


Omnia mihi licent, at non omnia con- 
ferunt. Omnia mihi licent, fed non omnia 
aedificant. 


Praefumtio. Nam eorum obie(ftio- 
nem anticipat, qui obijeere poterant 
iUs Chriftianac libertatis, & dat quod 
pt^nunt, fed cum ea exceptione, fi 
conferat proximo & cum atdificet.hxcintelligenda effe de medio genere rerum, rtianife- 
ftum eft.Nam vt qu* praecepta funt nccclfariam requirunt oboedientiam, Ita qua prohi- 
bita fiint,nccclfario fiint caucnda.rcftatcrgo medium genus>quod fua quidem natura 8c 
in fc liberum eft,fcd cius vfus reftringendus eft ad chari catis & aedificationis normam. 


Nemo quod fuum efl quaerat, fed quif 
que quod alterius eft. 


Ratio reftruftionis a communi Chri- 
ftianorum officio.quilibec pius debet 
totius corporis vtilitatem fpecftare. er- 
go nihil feciendum quod cum eo pugnat.Eft autem hoc Pauli didum intelligendum ex- 
dufiuc. nemo quod fuum eft quarat, fubaudi tantum cxclufa ratione proximi, alioqui ^ ^ 
quifque fuum quarere poteft, Sc debetiufto 8c redo ordine. 


Quicquid in macello venditur edite, 
nihil interrogantes propter confeientiam 


Quiaquari polTet,quid faciendum 
fit, fi idolothyta vt communes carnes 
.. « in macello vendantur, num tum lice- 

at ijs vefci nec nefPauIuseam obicdionem anteuertcns,dat cgnfilium,immo pracipit vt 
edant,nihilpcrcundantes an idolothytum fitnecne, quafi hafitanteconfeientia. Sole- 
bant antiquitus, vt ait Auguftinus, carnes qua fupererant de facrificijs vendcrc,quarum 

prcuuniredibatad facerdocei. 

f • Domini 


ro 


20 


V 

h 

C 

n 

ir 

n 

II 


qt 

us 

ic, 


30 


ali 

eii 

dii 


1*0 


pii 

co 

bl; 

riii 

cci 

fer 

tlG 

0« 


Io 


fa( 

mi 

fac 

no 

ne 

qu 

Us 


CIS 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


Ltri* 

tauo 

ergo 

,fa- 

cflfe, 

lytis 

uod 

eor- 

atur 

Ico- 

hoc 

do- 

iciff 


)fir- 

snti» 

)CU- 

culi 

(lia- 

culi 

Lint. 

:tcr- 

om- 


um 

ytis 

c(Tc, 

Sed 

,qui 

lim 

)ro- 

fce- 


Ho- 

anc 

lod 

ifc- 

>hi- 


!iri- 

bct 

er- 

eX' 

;jui 


jm 

nes 

cc- 

cvt 

ic- 

jin 

ini 


A D 


CORINTHIOS. 


2tt 


lO 


20 




^0 




Dommi enim eft terra dc plenitudo Ratio ex Pialm. 24. petita, cuius 

fcnfuscft: cum omnis creatura, qux 
^ in terris hominum vfui deftinatur, 
A accipienda cft. neque quicquam i mpu- 

conferuat & veluti fidelium vfui cofecrat vt eo vtantur cum 

rum con«m^« impura junt non quidem creaturarum vitio , fed illo- 

contagionc qui creaturas Dei fiio atta<5lu commaculant. 


I o . . ^ ^uis vocat vos infidelium, & 

vultisirc, quicquid apponitiu vobis edite. 


JJinil interrogantes propter confeientiam. 
^od fi quis vobis dixerit: hoc idolis im- 
^olatum eft, ne edatis, propter illum qui 
indicauit & propter confeientiam. Domi- 
enim eft terra & plenitudo eius. 


Aliaquxftio fbluitur,an liceatpi/s 
inuitatisad priuata conuiuia vefeii- 
dolothytis nec ne ? Rcfpondet id li- 
cere, cum hac tamen exceptione.fi fra- 
ter aliquis infirmus pr*fens in eodem 
conuiuio non indicauerit efle idolo- 
thytum. tum enim abftinendum eft 
propter illum qui indicauit : cuius 
QuatnD^ ijL confilij rationem fubiungiteandem, 

eft ° antea,vbi de idolothytis egit venalibus in macello, pofuitjinquiens, Domini 

2 q rra. tameth vetuftiora exempla Crsca hanc rationem hoc loco non repetunt. 

^ , ./^^^^cientiam autem dico non tuam, Quia ambiguum efle poterat, de 

ca illius alterius. cuius conficientia loqueretur Apofto- 

qnifi- I • Jus,lcipfiuminterpretatur,&aitfelo- 

Usinii.W 

Vt quid enim libertas mcaiudicaturab Ratio proxima fiententiaeft,qua- 

Jo ^*^^COnfcientia? ft dicat Paulus: canendum eft, ne quis 

eiusrnnr- j r MI*. fua libertate abutatur, vt infirmi 

dir j damnen t , quafi rem illicitam cum Dei contemtu tcnurct. verbum iu- 
^ndi pro condemnare hic pofiuitjVfitaufcripturaphrafi. 

Atfiegopergratiam participo, cur ira* . Rationis proxima declaratio eft, 
Piiismdicor,pro quo ego gratias ago? cuius hic eft fenfius : fi ex beneficio 

ri»thiorum'^r”'^ 'V ? ^ procedentem clanfulam in perfona Co- 

certequi ilI„H effet:cum idolothytum fitlibemm perft, 
ftntwtiama Verum quo minushanc 

«on clare ’ ^'1'"“'" P?«*'ula rationu quam addit Paulus.Deinde.quod 

«untPauli eff, J Deinde refponfio, quam di- 

Cftisconrl r obicdionem, videtur non refiponfio efle, ficd generalis huius difputati- 

luGoper exhortationem, id quod particulainficrendi ij^conuincit. 


^iue igitur editis, fiue bibitis, fiuc quid 
^citis,omnia in gloriam Dei facite. 


^ Generalis conclufio cftdifputatio- 
nis,quam orfuseft in o(5lauo capite, 

I &hucufqjContinuauit.concluditau- 

m,^ji/ °r®P.®*^5^bortationem, proponens ficopum ad quem refpiccrc debemus in o- 

facit ^^J?.”*bus , nempe vt glorificetur Deus, quare qui edit aut bibit , aut aliud quid 

non n libertatem iaiftct, quam gloriam D £ r refjjiciat : qua: gloria 

ne infi minuitur interhomines, quando fualibcrtate in rebus medijs cum offenfio- 

oin .^butuntur.Obficruetur haec regula in omnibus adionibus noftris onam 
^ violat,is haud dubie Deum ignominia afficit, geatia excidit, ilitre 

««terna:, donec refipuerit. ’ 

cis Offendiculo &Iud*is&Gr3B- Ho«jl>cauete ne vUi homini pro- 

>0tteclcGsDci. caufam offenilo.iis, 

F° S«“«re Tpecies pofuit , perGre- 
^4 cos fuo 


2iZ 

cos Tuo 


f 




morte intelligit omnes, GUI no funt ludacij EccI efiam vocat coetum hominuiD^qui 
ex vtroquc populo aggregatus eft per praedicationem Euangeli j. 


Sicut & ego per omnia omnibus pla- 
ceo , non quxrens meam ipfius volunta- 
tem, icd multorum vt faluentur. 


Suum exemplum quod propofliit 
in nono imitandum, hic in conclulio- 
ne repetit» & vult vtipfi dilcipuli fu- 
um imitentur magidrum , qui fc o- 
mnibus accommodatad aediHcationem. non enim Paulus in malo alicui placere duduit» 

(ed vciprercintcrprccacur,genusrcftringcndo,in bono untum, quatenus expedire vide- 
batur ad iplbrum falutcmrqucmadmodum prolixe difleruit in nono.Hic primum obfer- 1 0 
uetur miniftrorum verbi officium efle,vt non folum doceant, fed rcipfos typum dodh-inse 
ftatuanr. Nam is vere Ecclefiam docet, qui dodri nam coeleftcm quam profitetur, fanis 
moribus depura vita exprimit. Deinde difcant hinc miniftri verbi feaccommodareaudi- 
toribus, cura in docendo cum etiam in vfu rerum externarum , vt in omnibus Ecclefiam 
Dei xdificare & ornare videan tur. 

Imitatores mei eftote,ficutiegoChri- Vtilis admodum hatcreftriaioeft, 
di, qua docetur quatenus miniftros ver- 

bi imitari nos oporteat. Multa: quoti- 
die occurrunt in miniftris infirmitates, multorum miniftroru fcclcrataSc impura vita eft, 2® 
multi decepti a diabolo a verbo Domini deficiunt, & adhaerent dodrinis darmonioruin, 
necderuntquifuperfticionepernicioralaborant.quaremodusimitationis tenendus eft, 
quem hic prffcribicApoftolusinquienSjSicuti ego Chrifti imitatur fum.Namvt miniftri 
verbi,non fuum fed Chrifti verbum annunciare debent: Ita Chriftum quoq^ imitari ma- 
giftrum cos decet, ^i ergo contendunt nos (an<ftos patres imitari debere, in do<ftrina& 
moribus, fciantimitationis modum cflcjVCvoxDei&Chriftusipreftatuatur imitationis 
regula,a qua tum diftedunt patres, ab illorum imitatione nos liberat Apoftolus. 

C A P V T - X I. 

Summa Capitis Vndecimu 

vt decorumferuandum in conuentibus publicis viris & muUeribm prtferihit : ita obturbat eos, qui da- 
nam Damini quibufdam vitqspropbanarunt,&reuocat ad primam exna Dominica infiituttonem. 

Ordo ^partes Capitis Vhdecimt. 4 ^ 

Partes funt dua principales huius capitU, Prior e fi inftruaio, pofterior obitirgatio. Prioris membra 
fint plura , nempe exordium , fundamentum feu principium , ex quo extruitur confirmatio. Propofitiones 
dua i vna de non velandis capitibus virorum , Altera de velandis capitibus mulierum , in catibus Ect lefiafii- 
(is. Confirmatio ipfis propofitionibusfubieda^&cUufuU defugienda rixandi libidine , in ijs rtbus qua ad 
dt corufH externa Ecclefia faciunt f ^ ^auiautoritate funt recepta. Pofierior obiurgationein primo hc9 
habet. Sam vitia qua obrepferant infacra cana, reprehendit. Deinde eos ad Cbrifit inftitutionem reuo- 
cat. Poftea comminatur ijs, qui indigne hac cana vtuntur, propofitis exemplis illorum, qui monui funt pro* 
pter huius facra cana abujitm. atqueita breuiter hanc partem concludens , promittitfecatera cumvenerit ,q 
ordinaturum. ^ 

EXEGESIS VNDECIMI CAPITIS CVM 

OBSERVATIONE DOCTRInaRVM. 

AE T E R V M laudo VOS fratTCS Exordium prioris partis eft: in quo 

C quod omnia mea meminiftis, & Corinthios laudat , vt cos magis ad 
traditiones teneris , quemadmo- oboedientiam eorum quf didurus eft 
dum vobis tradidi. cxtimulct. crefeit enim laudata vii’* 

nis* 


, 


9 ’ 

in 

0 ] 

S< 

I*. 

tn 

te 

bi 


io 

tc 

01 

n< 

ca 

or 

ru 

pii 

de 

eft 

nt 
fui 
pn 
aff 
pr< 
de< 

nc! 

nu 


io 


50 ^01 
fi a 

ri<j 

De 

ab; 


m 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


petit 8c inculcat a^ii cas n<!Ji r* feruatas ab ipfis laudat, nunc re- 

qui de velandis & non r rixis apparet ftiiiTe quoi; 

nixandi de hac re libidinem moucrunt,vtcrgo illorum 

Jiacacnus in dirputationc ingreditur: vt quod 


qui 


eil> 

/'cr- 

oti- 

cft,2<5 

im, 

cft, 

iftri 

ma' 

a& 

inis 


30 




s contentionibus inutilibus confcruent. 

ri rn quod omnis vi- 

*®ri« Caput autem mulie- 

s>vir : Caput vero Chrifti,Deus. 


greditur: vt quod 
m quoque 


ao 


Fundamentum propo/Itionum de 
non velandis virorum , & velandis 
mulierum capitibus in publicis cceti- 

••iSo lexus «tio,hic fit menrio. In triplici regno verPantut Chr.rtL^^'. 

‘ribus Deum rim^r^j k ‘ ^ 3- ■» Politia Ecclefiaftica. In h.t 
tem caput ChriAin-rh^ft’ ^“ ‘*‘^'*“P“i®’'''"'>*‘°'®ft>'''*'°fbbijcitur mulier: Vjriau- 


Omnis vir orans aut prophetans oper- 
capite , dedecore afficit caput fuum: 
uinis vero mulier orans aut prophetans 

non operto capite , dedecore afficit fuum 
caput. 


Propolitiones duae fiint, quarum 
vna cft : Vir aperto capire orare 6c 
prophetare, hoc cft , facris coetibus in- 
terelTe,in quibus hunc preces pro- 
phetiae) hoc eft, conciones iaerje fcu 
interpretationes feripturae, debet. Al- 

’ tum on„ j *i- nn hcuit.vtnq; propolitioni eandem rationem rubiicrtmimi- 

^UOQ illOQlll VtCrOi riffiruf filii irit» _ 


4^ 

ihrs 

on€t 

ap- 

id 

hC9 

euQ* 

terif 


jUO 

ad 

icft 

rir- 

tl5« 


Nam vt vel 

®»Pitem« , '’““l ^ *“?«» fymbolum eft.Maritus ergo.qui operto 

■■em habet '^'Chnftum a quo illud Dominium in miilie- 

fi»bieaion.^ ’ "°.»gn“<®«ns principatum fuum quem habet i Chrifto, fed potius 

prophetat hor'?!^^°‘^r"'* “^J^rr^^gratus. Deindemulier,qu* aperto capite orat aut 
. »ffi«te“detur 

Progentium^’ Porrocum h*c ad decorum pertinlnt, quod 

•decorum "“""«variat, fttis eft genus retinete.hoceft.vt qu*que nado 

*"«n ptohibM n ^ ^““'n ‘^'!"<*« vins mandatur, vtapetto fint capite,nihil ta- 

"«s c~„ * P«llendi caufa tegant,vbi res poftulat. neque his verbis virgi- 

"UmaliuH^ "8"'**=""^""“ ‘^">®rqueadeo decorum virgi- 


efl' perinde eft prorfijs , ac fi ra(a 

fi non velatur mulier, etiam 


, iiuii vciamr imuicr, cuam 

^ ^ aut d^*^’ fi turpccft mulieri tonde- 


^ Secundae propofftionis fecunda ra- 
tio ^ comparatis fimul & indecoro 
fumta. Mulier non velata eft ac fi ra(a 
efiet, aut detonfa coma. Scdbocin-*. 
decorum efi. Nam id viris conuenit, 
ri debet . &nonmulieribus.Ergomulicrvela- 

Hoc enim abominatio eft coram 

^balter« confufionem &£^'nt|/flu^.fiquidcm vt in prima creatione alter f-vn e 

naturadiftin<ftusfijit,itavultDcus alterum ab altero offici js & ornatu fepakri, 

joiae Jfit^ '? velare caput,cum Secunda ratioprimi propofitionis: 

goiit&glonaDci, Vireft imago glori. Dei, (in eoenim 

. emeet Dei maieftas fic imperium. Nam 

vir ia 


' / 


:l 


■ : ■ r 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


C A P V T XI. 

vir in fuprcmo gradu dignitatis in hoc mundo refpe^^u mulieris collocatus cft, qua rati- 
one Deum reprsfcntat ) Ergo non debet vir velare caput fuum in (acris coetibus, eil enim 
c:iq)cditum & liborum caput libertatis ac eminenti* (ymbolum. 

At mulier gloria viri cft. Ratio tertia fecund* propofitionis 

a conditione mulieris. Mulier eft glo- 
ria viri.Ereo mulier debet caput velare in teftimonium fubic<aionis. Chryroftomusn*c 
verba Pauli explicans, aitrMuIier gloria viri cft, hoc cft, mulier cft fub viri pOteftatc.ncccr- 
fc itaque cft hanc iplam cum fcruitutis in (ignibus comparare, qu* in capitis velamento 
conliftunt. debet ergo gloria viri pafsiucintclligi. Nam viro non parum glori* accedit, lO 
quod mulier illi dium a lege (it fubiedta. 

Non enim eft vir ex muliere,fedmu- A prima conditione viri &mulie- 

lier ex viro, neque enim conditus eft vir antecedens fuperioris ar- 

rum. ta, dc creata propter virum. Ergo mu- 

lier fubieda viro cft,atquc adeo viri gloria. vt enim ex cofta viri entruda, ita & in adiuto- 
rium c(i data,vt fub viri (it potcftatc. 

2O 

Propter hoc debet mulier poteftatem Quarta ratio fecund* propolitio- 

haberein capite propter angelos. j" ccetibus 

inui(ibiliteraflunt,abominanturco- 
fufionem ordinis diuini.^arc propter illos mulieres velat* c(Te dcbent.potcftatis voca- 
bulum hic per Metonymiam pro velamine accipiendum cft. Nam velamen indicat mu- 
lierem fub poteftate viri c(Te. 

Attamen neq; \ir abfquc muliere, ne* Pr*fumtio cft , qua tum virorum 
que muUer abfque viro in Domino, ficut «mpenum, tum mulierum fubieaio- 

enim mulier ex viro cft , ita vir per muUc- temperat. Namcumv.rlIb.Mn- 50 

^ tum imperium in mulierem conccl- 

rem,ommaveroexDco. ^ diuinitus audit, fuperbire, & 

vxorem tanquam cx alto defpicere incipit.poteft & mulier dc fua conditione, vt nimium 
abic^bi conqueri. Apoftolus igitur, vt illum reprimit, ita hanc confolatur, indicans mu- 
tu* iftius coniunftionis autorem & conferuatorem cllc Dominum. Sic enim eminet vir, 
vtconfiftcre non po(sit(inc muliere, (ic quoque mulier fubicdacft, vtvir aliquid ab ca 
accipiat, cum ficut ipfaprimum ex viro fumta cft , ita etiam vir , non nifi per ipfam pofsic 
propagare, quod fitin adiutorium data viro, cum ergo ait: Mulier cx viro cft, materiam 
notat.cum addit: Vir per mulicrcm,inftrumcntalemcauramcxprimit.& cum fubiungit 
OMNIA exDeo: & primum principium & verum cuttov fignificat, nempe Deum, ad 
quod principium vult nos Apoftolus refpicere, ne alius alium contemnat, &vt omnes 
fciaiTlusnos quicquid fumus aut habemus, abip(belTc & habere, vtadcumprxdican- 
dum omnia referamus. 


Apud vofipfos iudicate : num decorum 
cft ,.muliercm non velatam Deum orare? 
Anne natura ipla hoc docet vos. quod viro 
quidem comatum efle, dedecori (it: contra 
veto m ulieri comatam e(Te, gloria fit. Nam 
coma pro velamine data eft ei. 


(pintam rationem fecund* pro- 
pofitionis, 6c tertiam prim* per com- 
Dilar 


municationem ex collatione &figno 
colligit, viro comatum c(Te , hoc eft» 
prolixos capillos alere inftar mulieris 
dedecori cft. Contra mulieri coma- 5^ 
tam c(Te, hoc cft, prolixos capillos nu- 
trire, eft honori. Vt ergo coma mulie- 
ri pro velamine eft, hoc eft, indicat mulieris caput velamineindigcrc,rt*‘77 enim hic non 
pro vice ponitur, fcd finem declarat : ita breuiores capilli viri fignificant ipfum vclamin® 
non indigere. Natura enim viro brCuiorcs capillos,ctiamfi quis finat excrcfccrc, Mulier* 
vero prolixiores & capiti obuoluendo idoncos,tribuit. 


Quod fi quis videtur contentiofus e(Tc, 
Nos huiufraodi confiictudincm non ha- 


Quia non Ignorabat Apoftolus^a- 
pud Corinthios fore nonnullos con- 
bemus»" 


b^j 


lo 


qu 

tis. 


uon 

int« 

fticc 
id Q 


zO 


* D C O R I N T H 1 O S, J,- 

<nius, neque EcdcfisQhrifti. tentiofos,quih*c argumenta conuel- 

praiii^ . • , Iere niterentur :monec ritus vtiles & 

ftfiL ® quoquam contemni, fed honeftatis & decori cau- 

dicendnXo"rar°"* "“‘"®'?<^‘>seffe. Vocat autem hic conte.niofum, qui libidine contra- 
lai laborat, non inquirendae vcritacis/cd inanis glorix caiila. 

Oi, ^ prateipiens , non laudo, Vt in fuperiori parte huius'cdf itis 

Muoanon inmelius, fcdin peius conueni- Corinthios iccirco laudauit, quod in 
lo pleriftjue eum ordinem retinerent, 

^ ^ quem in eorum Ecclefia conftituevat* 

praefatur fe non pofle non reprehendere eorum in (aera Chrifti coeI 
fed in peius conuenerunt. Crxca ad verbum exprefsi: hoc 
ccena n*”* noulaudo.cuiusrcnfusell, Dum hoc refero quod nunc fubiungam dcfacra 
'ana, non pofTum vos laudare, qui facra Chrifti ccena indigni abutimini. 

primum quidem conucnientibus Ratio obiurgationis a moribus Co- 
audio fchifmataintervos rinrhiorum in coena facra dicit eos no 
ex parte credo. vnanimescire,quemadmodumdecec 

dos: vnde & difsidia & multi abufus in EccleCa naSnJur."”*’ 

fe vr & ha:rcfes inter vosef- Ratiocur Apoftolus rumorem de 

> r qui probati funt manifdb fiant inter ^chifmatibus inter Corinthios ortis 

verum e(Te credat, a necefsitate & fine 
rur, k r* n. j- /- i ^^rcfiumiquxcxdifsidijs fxpeoriun- 

diaboli hacneceftitas non eft ordinata, fed conOsquenoat tantum.propterinfidias 

iacir^ P«' mouere conatur,& fua zizania in agrum Domini 

eft P.''°P'«'' multorum hypocritarum faftum &arrogantium in Ecclelia: ita finis non 

3 0 Quf fi pro'»“° & manifeftatio fidei. Sed ex prouidentia D e : hoc euenit, 

2 *"'’'^quod fuanaturamalumeft, eleaisin bonum cedat, iuxtadidum Pauli, Dili- 

fc uibus Deum,omnia cooperantur in bonum, hinc itaq ; petamus confolationem, cum 
lima • hacrefes fuborm,qu{ funtinfremeiitis diaboli aduerfus Ecclefiam certit 

tedH^^ '''*’^“'P‘‘“’“'"*'“‘^'*'"'"°'*"*®*dtat,vttanquamaurum igneperfecutionis 
^'ddanturpuriores: tantum abeft,vt Ecclefiam Dei fuis technis ac dolis abolete pollr 


Conuenientibusergo vobisin vnuni, 
011 c(l Dominicam coenam edere , vnuf- 
quilqueenim propriam coenam prasoccu- 
40 pat in comedendo, & hic quidem efurit,illc 
eroebrius eft, nunquid domos non habe- 
js ad edendum & bibendum? autEcclefi- 
Dd contemnitis? & pudore afficitis eos, 
non habent? quid vobis dicam ?lauda- 
® vos ? in hoc non laudo. 


Quam indigne coenam Dominici 
celebrarunt Corinthij exponit, eoru 
pefsimos mores & taxans. Pri- 
mum denunciat hoc non eife coenam 
Dominicam edere , hoc eft, non licere 
ita intemperanter cum aliorum con- 
temtu & pudore, couenircad Iaeram 
Chrifti coenam ranquam ad propha- 
nas epulas. Deinde, quid reprehendat 
apertius exponit, nimirum quod iJIic 


i^Qj P j finguli fuam coenam pExIumerent, & 

inte fatietatem, fed ad ebrietatem fe expleant, non fine pauperum pudore, qui 

^j^^®‘'®^^*^hecogebantur.hoc peccatum exaggcranSjpronunciatelTccontemrum Eccle- 
ftico ^**^^^*^^VultPaulus Corinthios domi famem &litim fedaie, in coetu veroEccIcfia- 
ido vnanimiter coenam Domini fumerCjfineperionarum vllodilcriminc; 

M^odiam ex inftitutionecoenx probandum alfumic. 


£go eni m accepi a D o m i n o , quod 
tradidi vobis, Quod Dominus I e s v s 
node qua traditus eft , accepit pa- 
cm , 5^ gratijs adis fregit ac dixit : acci- 
ciu^ ^ > hoc meum eft corpus, 

1 pro vobis frangitur, hoc facite in 


Ratio reptehenfionis intemperan- 
tix 6c Corinthiorum in cele- 
bratione coenx Dominicx.ex circum- 
ftantiiseouninfticucxccene infert jfi- 
dignum clTc, ita intemperahterabjqi 
omni reuerciitia Chrifti inftituioris 
coenam hanc peragere. proind« pro- 

mei 


C A P V T 


X [. 


216 

mei commemorationem. Similiter & po- 
culum, poftquam cocnaflet, dicens; Hoc po- 
culum nouum teftamcntu eft in meo in- 
guine, hoc facite quotiefeunque biberitis in 
mei recordationem, quotiefeunque enim 
ederitis panem hunc & poculum hoc bibe- 
ritis, mortem Domini annunciate, vfque- 
quo venerit. Itaque quifquis ederit pa- 
nem hunc, aut biberit poculum Domini 
indigne, reus erit corporis & languinis Do- 
mi ni. 


nunciatreos fpreti corporis 8 c (angui- 
nis Domini , qui adeo impure & irre- 
ucrentur tantum myfterium tra(^- 
runt: atqj haec argu menti fummacft^ 
Verum vt peccatum Corinthiorum 
clarius ponatur ob oculos, circumfta- 
tias diligentius perpendamus. C h r i- 
STvs iam tradendus & mortem obi- 
turus propter peccatahominum hanc 
inhituic coenam quomodo ergo con- 
uenit, vt hanc celebraturi epulis & e- 


10 


brictatibus fc dedat Chriftus gratias 
egit Patri coelcfti haiic coenam inftitu- 
. cus, & vos ingratifsimicftis fratribus 

veftris,quos contemnitis & pudore afficitis.Chriftus corpus fuum edendum &fanguinc 
fuum bibendum proponit, & vos prophanis epulis, & poculis hanc coenam prophanatis. 
Chriilus coena inftituit,vc fit nouum foedus gratiae & remifiionis peccatorum, & vos eam 
celebrares peccatis indulgetis grauifsimis. Chriftus in fuac mortis recordatione vult hanc 
coenam fumi, & vos tanquam cius immemores, ducimini vcftris cocupifccntiis. Chriftus 
vult praedicari fua beneficia erga Ecdefiamdonec hjeccoena tradatur, &vospaupereSi iO 
qui membra Ecclefiae funtcontemnitis. Chriftus vulthaiic coenam communem efte toti 
Ecclefiae,&vosfinguli fuam coenam praeoccupatis in comedenda. Chriftus vult nos fo- 
brie in timore Dei communicare, & vos ebrij abfqj omni timore id facitis. Chriftus vult 
per hanc coenam coalcfcere inter fecomunicantesfpiritu Chrifti &charitatis vinculo, & 
vos rchifmata facitis in Ecclcfia.Ifto proinde paifto cum indignifsimum fiteoenam Domi- 
ni celebrare , reos vos conftituitis fpreti corporis & fanguinis Domini, qui adeo impure 
& irreuerentcr,& indigne ad eam conucnitis. Hadenus quo hac Pauli di Aa pertineant 
di Aum eft ; nunc integram do Arinam decoena adijeiam. Deus faxit, vt quicquid di Au- 
rus fum,in gloriam Dei cedat. Cum nemine rixari volo contentus fimpHci veritatis ora- 
tione : & Deum panem Domini noftri I e s v C h r i s t i oro, vt incendium ex dilputatio- 3 ^ 
nibus de hac (acratifsima coena exci tatu m, clementer extinguat. 

DE SACRA C OE N A. 

C V M facra Chrifti coena fitEcclefia ab ipfo Chrifto comendata, paul6 ante quam fu- 
ampiacularcm yiAima pro peccatis generis humani peregit in ara crucis : ncccrfc eft gra- 
ues hui’ infticucionis caufas fuifle,qux haud obfcurc in ipfis coen* verbis indicatur qua- 
re decet omnino, veomn^es qui Chnfto nomina dederunt,& huius ccene rationem exaAe 

, intelligant,& luxta prxfcriptam a Domino norma ea faipius vtanturrvtnon rei peragan- - 
turfpret* huius facratifsi^^^ Vtaute plenior eius habeatur inftru Aio, in quatuor 

panes eius traAatione diftribuam. Quarum prima fit, quod ha:c cana fit facramen tum, 

& qualenam fit facram^tum. 2. ^^nam res in hoc facramento concurrant fpeAanda^ 
cum earu analogia. 3. <^*fignificationes huius coenaefintrefpe Au temporis pr^fentis, 
prxtcriu & futuri. 4. Quaeiiam fit vera meditatio & perceptio digna huius (aeramenti. 

DE PRIMO. 

Cum omne facramen tum iJgnum fit vifibile diuinitus inftitutu.cui addita efl jjmif- 
fio fide facramenta percipientium requirens, nemo dubitare poteft, quin hxceoen^t et- 
iam facranientum.Chrifti enim mandatum cxtat,&inftitutio eft manifcfta fignum con- ^ ^ 
fpicitur, panis & vinum : ^mifsio noui foederis de gratia & remi fsione peccatoru m adi|- 
citur: qu2 fane promifsio inefficax eft,nifi fides accedat, quam Chriftus haud obfcure re- 
quirit, cum ait: Hoc FACITE IN MEI RECORDATIONEM. Hanc clTe facramciuorum 
ratione inde intelligi poteft, quod ifta quatuor qux pofui : mandatum diuinurn,fignum 
yilibilc,promirsio bcncficij,& fides^mifsionisicum in veteris populi, tum in noui popu- 
li (aeramentis omnibus concurrant, vt in circumcifionc videre licet. Cxterum cum iam 
conftet, coenam hanc Chrifti elTe facramentum, feiendum quoque eft, qualenam fit facra- 
nientum. Nani vt veteris , ita & noui populi duplex eft facramentum ; vnum initiatio- 
niSjalterum conhrmationis. vc circumcifio veteris populi initiationis facramentum fuif» 

quia per 


cat 

20 elc 
^ Pai 
vtl 
rar 
int 
coel 
ver 
Ver 
ver 
fiu! 
^0 fan 

bu: 

dic 

qu< 

CUI 

ma 

fan 

fue 

CUI 

toi 

dif 

gui 

fcd 

gui 

Lu 

fe,. 
1^0 
iu( 
• qiu 
50 lis, 
ba, 

ipfi 

mu 

goi 

fan 

da, 

cor 

fcit 



C O R I M T H 


2*7 


cuor ^ 


^uia per illud recipiebantur in pdpulu Dei :ita comeftid agni cofirmatidnis (aera men tu rn 
erat, ^uo in populum Dei recepti cofirmabantur. Ad eundem modu in nouo teftamenco 
^ptifmus quidem initiationis facramencu eft, Ccena vero Domini coHrmationis. Quor- 

<luot inquit ApoftolusbaptizatifuntjChriftuinduerur. Nam quod in Eccicfia recipimur 

per baptifmn,ac Chrifto inferimur, in coq; regeneramur, & a peccatis mundamur, no fine 
corporis beneficio cqfequimur quo induimur,& fanguinis quo abluimur, quod vero per 
Daptifmum Chrifto infiti eodem alimur, fouemur,& fuftcntamur,id liulld confequimur 
Jbo b^cficio,quam corporis & fanguinis Chrifti,quod ergo nobis in baptifmo tegume- 
10 ccena cibus & potus exiftit. Atqjvt aliud cft gigni, aliud educari 

Ita ahud eft in nouam vitam renafei^ aliud fuftentari & crefeere. Ex his itaque conficitur* 
Spod vt baptifmus eft initiationis, Ita ccena Domini eft confirmationis feu continuatio- 
^**^^.^***cotum.Sacramentum quidem diftum jquia eft fignum externum (quod in pa- 
"c oc vino conrpicitur)racr* rei,hoceft,corporis & fanguinis Chrifti atq; omnium bene* 
Ciorum, qu« Chriftus per corpus & fanguinem fuitm credentibus tribuit. 

DE SECVNDO. 

co*^currentes in facra ccena funt plures. Nam illic primum oportet adefle praedi- 
ctione beneficiorum Chrifti, preces, gratiarum aaionem,&c. Deinde elementa, panem 
20 d inftitutionem Chrifti, no mutatis naturis panis & vini, fed in facru vfum 

lementis deftinatis. Hoc primum aperte teftantur verba Apoftoli fupra capite lo. cu ait: 
vt P*”'- frangimus,nonne communio corporis Chrifti cft/Deinde fi mutaretur, feii 
t Fapiftx cum Torna loquuntur, tranfubftantiaretur fubftantia elementorum, in natii- 
am corporis & fanguinis, nequaqua haberent facramenti rationem. Nam ad facramenti 
ntegritatem requiritur figrti externi propria natura, Vt arbor vit« vera erat arbor, Arcus 
®leltis verus erat arcus,Pr 9 cifio cutis ii^ circumcifione vera erat pr^cifio.Petra in deferto, 
vera erat petra* Man veriim Man erat. Agnus phafc vere erat agnus. Sanguis vacca: rufa: 
Vere erat fanguis. Aqua in baptifmo vera eft aqua, & fic de alijs,quarc non eft du biu,quiii 
Vera fubftantia panis & vini maneat in facra ccena, iuxta lententia puriorisEcclefi^.Gela- 
3o r * Vixit anno Domini 4.8($.ita ait: Certa facrameta,inquit,quae fumimus corporis 6c 

*®oguinis Chrifti, diuina res eft, propter quod & eiufde diuina effici mur confortes natu- 
tamen no definit cfTe fubftantia & natura panis & vini,& Auguftinus: Accedit ver- 
um ad elementum, & fit facramentum, non dicit,verbum tollere aut tranfubftatiare, fed 
icit accedere, vt ha: duae res verbum & elementum integrum coftituant facramentu.Ne- 
Sucrede obi jcitur virga Mofis, autaquain Cana Galilaeain vinum conuerfa. Namillic 
um naturaru mutatione proprietates etiam mutats funt, quod in facra ccena non fit,vbi 
anent proprietates panis & vini. Neqj re<fte obijciunturPapiftica miracula, qui dicunt 
*^guinem de pane a lud^o quoda cultro vulnerato emanafie.Nam iftf pracftigi* diaboli 
erunt,quibus duo horredafacrilegiacofirmarc voluit: Vnu de adoratione panis &cir- 
40 Alterum de altera facramenti parte eripienda Ecclefiae.Namcu iftofigme- 

d°ffi 1 populo potuerunt, tatum elfe in vna parte quantum in ambabus, no 

Uncilc erat illis fuum fucare facrilegiu. Tertio funt in ccena verum corpus & verus fan- 
p^V^^oruini noftri l£sv Christi, vna cum pane &vino, non natur* coniuntftione, 

. ^**^i[^mentali. Nam quod non fit carnalis, nec localis inclufio corporis in pine, & fan- 
guinis in vino,ita vt locus & corpus fe mutuo cotingant,locufqj cedat corpori, ipfc etiam 
utherusteftatur,qui re(5tirsimedicit:nort naturalem pr^fentiam,fed fupernaturalem ef- 
quo & hoc efficitur, quod ad hanc veram pr*rcntiam corporis & fanguinis in Ccena 
• ®?*pi>non requiratur, vt humanitasChrifti fit vbiqj difFufa,ac fi iam poft refurre(ftione 
^u diuinitatem conuerfaciret, qu*h*refisolim refutata eft. Verum hoc fatis eft credere 
50 quemadmodu in ccena Dominus fedit circuferipto corpore & nihilominus difeipu 

exhibuit fuum verum corpus edendu, & fanguinem verum bibendu,vtteftantur ver- 
^^«n*:itaiam in gloria ccelefti fedens porrigit communicantibus in terra (ea eft diuina 
P IUS virtus & potentia) fuum corpuS & fuum fanguine,vndeEcclefia precari ante com- 
uuionem foliraeft his verbis:Surfum corda habemus ad Dominum, C^cmadmoduer- 
go in prima ccen^inftitutionedifcipuli oculos habuerut in ten tos ad Dominu,quiad me- 
3m fedes porrexit difcipulis corporis & fanguinis facram en tu; ita nos quoq; leuem^cor- 
Dominum, quiillicagens, nobis miniftrorum manibus porrigit verum fuu 

orp &faf,gui,^' vtfjntcibus & potus interioris hominis, quo ille alitur, augefcic&crc- 

citad vuam immortalem & beatam. Si non intelligis modum pr*feiiti*,Ecclefi* voce te 

T fuftentas 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


}|8 c A P V T X I. 

fuftenta, quae ita canIt:Et(i renfus deficit, ad firmandum cor finceru,fola fides fufficit. Ve- 
teres quidam partes huius facrameti ita didinguunt, vc primo loco fpe61:andu fit id quod 
eft (acrametum tantum, vt panis & vinum, qux ideo (aeramenti appellatione fortiuntur, 
quia funt res extern* fpirituale habentcsxonfidcrationc. Deinde id quod eft res & (aera- 
mentum (imul,vt corpus & fanguis Domini, qux inuifibiliter &arcano quoda modo af- 
funt, vtfintalimentum interioris bominis.Poftremo id quod eft res tan tum & non (aera- 
mentu,hoc eft,e(Fc<ftus huius (aeramenti in ijs,qui illud fide percipiunt.Scd deeiTediibus 
fuo loco dicetur. Exhisquxha(ftcnusdiximus,facilcarbitrorintelligiqualirnam (ithxc 
(acramentalis locutio, panis eft corpus, vinum eft fanguis. Veritas quide naturarum, qu« 
vqcib^fignificatur manet,&non fit naturaru vlla fcu tranfublHtiatioifeddiju- 
dicatio hucadhibedaeft,quarpiritualiafpiritualitcr,& corporalia corporaliter dijudica- 
re oportet. Na ea dijudicatione adhibita, analogia panis ad corpus Chrifti & vini ad (an- 
guinem facile perfpicietur. Quam ergo ratione habetpanis & vinu ad corpus humanum 
nutriendum,augendum,conferuandu,cxhilarandum : eandem habet corpus & fanguis 
Chrifti,adaugendum,nutriendu,con(eruandum&exhilarandum interiore hominem. 
Sunt ergo panis corpus, & vinum fanguis Domini eaconiundionciuntfta, qua vtpanis 
& vinum corpora humana nutriunt, augent, con (eruant, exhilarant, ita caro Chrifti & 
(anguis, alit, auget, conferuat, exhilarat animas noftras ad vitam xternam: modo viua fi- 
des non defuerit. Hxc comparatio cum fit,re(ftc dicitur, Panis eft corpus Domini, Vin um ^ 
eft (^guis Domini. Nam quem v(um corporibus noftris prxftat terrenus panis & vin u, ^ 
eum in (uo genere prxftat animis piorum corpus 6c (anguis Chrifti. Huc facit illud di<ftu 
Bernardi: Cibus ifte non eft ventris, fed mentis, non eft enim datus ad ruinas huius vit«» 
qux vapor eft ad modicum parens, fed ad xternam vitam conferendam auimx, atqj hxC 
deparobus huius facramenti & analogia terrenarum 8c cxlcftium rerum, quxinccena 
funtjdida fufficiant : nunc quod tertioToco propofuimus videamus. 

DE TERTIO. 

Sicut agnus phafe plures habebat fignificationes in veteri teftamento, reuocabatenim 
in memoriam populo Dei beneficiii liberationis a fcruitutcPharaonis,teftabaturpopu- ^ 
lumparticipem huius agni populu Dei c(Te,& inter fe(e tanquam eiufdem corporis mem 
bramyfticecoiundios e(Tc,&erat figura futurxvi<ftimx Chrifti & liberationis a feruitute 
piabolhitah^cccsnaquf agno phafe fucccfsit,habet quoqj varias (Tgnificationes,idqj re- 
(peclu diucrlbru temporum. Nam (i tempus refpicis prxteritum,eft hxc facra coena com- 
memoratio quxdam pafsionisDominicx, atqj adeo (aeramentum noftrxpervidimam 
Chrift^edemtionis.exquo (adbum eft, quod veteres hanc coena (acrificium vocarinr,non 
quod pcohi^liquidolferenr, quemadmodu Papiftxinfulfe(acrificij nomen accipiunt: 

Icd quiapcraCTiolim facrificij vcluti quodda/ttv»f,Mocrtu;overat&recordacio,hucDomini p»e 
ceptumfacitjhoc facitein mei recordatione, quxrecordatio omnia beneficia Chrifti erga 
Ecclefiam completftitur. Quoniam autem hxc recordatio bericficioru Chrifti coiunc^am 
habuit gratiwuadionem, Paulus coena hanc vocauit veteres Theologi 

Deinde (i refpicis prxlcns tempus,habcc hxc coena has fignificationes, primum figni* 
(icat nos vninacveluti incorporari Chri(io,idqj fpiritualiteriuxta Pauli verba.Calix bc- 
nedi(ftionis,cui bencdicirn*, nonne comunio (anguinis Chrifti eft.^Panis que frangimusi 
nonne communio corporis Chrifti eft, id eft, comunicatio corporis & (anguinis Domini 
facitnos habere quandam comunionem cum Chrifto, vtqui iainfiti fumus corpori eius* 
rnodo viua fides non defuerit, tametfiaute omnis qui crcdir,habet hanc cum Chrifto fpi- 
ritualem communione, tamen hxc (aeramen talis communio no fruftra accedit. Vtenim 
Apoftoli habuerunt Spiritum fanda a utc diem Pcntecoftes, tamen illa vifibilis & facra- 
mctalis Spiritus fandi collatio, no caruitfua virtute & efficaciauta maducacicvfpirirualis 
corporis & ranguinisDomini non impeditvirtutc& efficacia facramentalismaducatio- 
nis,ImmoilIahxcconfirmarur&augetur ad fidei incrementti, quam excitat facramenta- 
liscrus.Dcindefignificatnosinternosinuicevniri fpiritu Chrifti,quivnahacChrifticce- 

nacomunicamus.cuiuscomunionisfymbolum vnus panis exiftit, vt Paulus teftatur,cu 
^t: Quoniam ynus panis, vnu corpus fumus. Nam omnes vnius panis fumus participes. 

Q^llCm^QtllOclll enim n^^nic m H Iric rtr ^ nic m «... - r ^ 


quemadmodu enim panis cx multis compadus eft granis, ita multi in cqrpus viifi Chri- 
fti mylticum coaIefcunt,ab hiseffcdibus cana Dominia Paulocommunio dicitur, quam 

communionem explicans Damafccnus ita ait: Diciturc6munio,quiacomunicamus per 

ipfam Cnrilto,& quia participamus eP carne 6cdiuinicate,&: quia comunicamus & vni- 


^0 niui 
ftrm 
*iis \ 
Cati 
cogi 
abol 
dup 
dio 
nati 

^ Jiutr 
h*c 
ftitu 
ba;p 
cxh( 
Sni 1 
can 
feisi. 
Dei, 
fiica 
in v< 

50 ftico 
huii 
quic 
Prol 
huit 
I^aul 
^c, ai 

Hxc 

quii 

^ent 


munnui- 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




iim 

pii- 

cm 

:ucc 

;rc- 

►m- 

i.im 

lOll 

inc: 

pit 

rgA 

:am 

5£(?t- 

;iii* 

bc- 

lUSi 

iiili 

us> 

Tpi- 

lim 

ra- 

alis 

:io- 

ra- 

:oe- 

,cu 

>cs* 

ri- 

im 

?er 

ni- 

iii- 


A i/ C O K. I V N T ' 1 o S. 

l^^rinuicetn per ipfam,atq; hucappclIatio(rtaJetf/f pertinet. P<VweVia(i futurum refpicis 
mpus lignificathatcfacracoena, quod vittute corporis Chrilfi r^fufcitemur a mortuis, 
r ^ corpora debeant refiirgerc ad beatam vitam. VndeP4itlus,Si Cliriftiisrefur- 

_6x»r,8c nos refurgemus. Deinde fignificat fruitione perpetuae praefentiat corporh Chrifti 
n ^terna beatitudine.Hiiic quidam veterum vocarunthanccoenjm Viaticum, propterea 
Muodadmouebaraiuemottcrn fumentes hanc coenam, quod Chriltus efletiplis Viaexhis 
®rumnis& morte ad perpetuam fruitionem Dei in aeterna vita, dc hac fignificatio diiige- 
omnibus, fed potiCsirnum iam morituris incukand.xeft. PoliremojU «rernitat;em tc- 
io hacfacraccena ilgnificatnouumfcedusDei cum homine 

f perpetuo fauorc Dei erga hominem credentem, atq; adeo hancob caulTam hec 

feu foedus ab Euangeliftis & Paulo dicitur. (^aire hiecccena definiri po- 
confirmatio noui teftamcnti, id ell, foederis gratiis & reoiilsionis peccatoru prnnium 
«>minum, qui falutem promiflam fiderecipiunt. Caiterum vt ratio appellationis diltiii- 
intelligatnr, feiendum quinque in omni tertam en tofpciiiandaeflfe. i.Tcrtator .24 
^ ‘Creditas. Scripti haeredes. 4. Morsinterueniens reftatoris. 5. Conditiones i^iian- 
mferiptis hatredibus.Hafcequinqjcircumftantias, in definitionehuiusnoui tcfta- 
«nti coniungam. Nouum teftam6ncumeft foedus fancitnm morte Chrifti, teftatoris,de 
g atia Dei,remilsione peccatorum & donatione vitae acternac,promiftaomnibusgentibti^ 
Jq P^pijlis in Chriftum crucifixum credcntibus.Hanc definitionem firetexis,habes terta* 
rem Chnrtum,babeshacreditatem,gratiamDei,rcoonciliationem,& donationem vitae 
^ ernaj. Habes feriptos haeredes omn^s gentes & populos. Habes mortem teftatoris inter* 
^ementem & confirmantem legatam hxreditatem. Habes conditiones a feriptis hacredi- 
us eruandas, nimirum, vtin Chriftum teftatorem firma fiducia recumbant, cum qua fi- 
ecoiiiund:acrt nouitas vitx &oboedientiaergaDeumi Huius ceftam e ti virtute omneS^ 
'im inde vlque ab initio mundi crediderunt faluati funt. 

D E Q_ V A R T O. 

, Cumfacra Chrifti ccena (acramentu fit noftrac per vitftimam Chrifti redemtionis,orn* 
jjJum primum in mentem venire nobis debet, caufla mortis Domini, nempe peccatu no- 
fum, mortuus cft enim, inquit Paiilus, propter peccata noftra. Secundo cogitadus eftfij- 
fanguinis Domini, qu0 ici eo perada cft,vt nos redimeremur a pec- 
regno &commferita danlnatione, l’ertio,exprjcftanria vicftimx vnigeniti filij Dfii, 
cft maximam fuilTe iram Dei aduerfus peccatu, quod non potuit vilis hoftijs 
^ o cri nifieius {bliiis,qui &Deus &homd eftet.QuartOjCAufta impulfiiia huius vitftimap 
rip ex cogitanda cft, ineffabilis mifericordia Dei volentis nos fub regno diaboli maledru 
^ lone oppreflbs in gratiam recipere, intercedente filij fatisfadione, Et amof fili j Dii^x^ui 
j^^tura humanaafiumta voluit fieri viAima, & irt (e deriiiareiraDci poeniq; pro peccato 
40 generis fuftinere. Hxc meditari debet tora Ecclcfia Temper,& potifsimu quando 

^®c iacraChrifticoena celebratur. C^teru qui accedere ad huius coenac communione con- 
^«tint,debct fc probare priufqua de pane hoc edit, aut de populo bibit iuxta hec Pauli ver 
cautem quifq ; fc ipfum & ita de pane illo edat,& de poculo illo bibat.HaicPauli 
* norratio nequaquam furda aure prjctercunda eft. Na cum grane immineat periculu iis 
haccoenaaburuntur,neceffarium profedo eft examen cofeienti* priufqua hanc quis 
®na accedat, vt aut hoc examen re<ftius fiat, non humana (bmniade probatione per con- 
^'sione auricularem &fatisfa<5tionc audienda fiinr, fcddiligenrer inquirendu ex verbo 
cielt,qu^ fit vera probationis ratio.Hf cratio probationis,tametfi paucifiimis verbis in- 
*caripoteft:nempe quod is probatus fit, qui reuerciitcrin timore Dei, in veta poenrtetia, 
5o ^^<^ticia,&cum fiindtopropofiroad hanccoenaaccedititamen propter errores Papi- 

jj^^.^sdiftint^itjs falutaris probandi ratio nobiscxcuticnda eft: (^uare tres circumftantias 
^lus probationis ex verbis Pauli confidcrcmus.i.Quemna velit probari PauIus.Deinde, 
S^'dnam probari.hoc eft, rentari, experiri, examinari feu excuti velit. Tum, a quo hanc 
P^qbationem fieri cupiar. Q^uemnam igitur vult probari?Eum nirnirum qui (e ad (aeram 
p^^iysccen* communione comparat, quid in eo probandum feu examinandum?Ri Hoc 
^ulus 2 .Corinth.i 5 . explicat his verbis. Vos ipfos tentatean firisin fide,vos ipfos proba- 
c,an non cognofeitis vofipfOs, quod lefiis Chriftus irt vobis eft, nifificubi reprobi eftii? 

^^^'^l^^efisjqua reprobi & probati opportutur,illuftris eft, vt enim probatos diciteos, 
r Chriftum habitantem in fc fentiuc, Ita reprobos eos ftatuit,qui fide ca- 

cntjOC de Chrifto in fc habitante dubitant. Quare iufla probatio & examen in hoc confi- 

T 2 ftit,vc 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


210 


c A 


X I. 


vere fcntiatur fidc4,& Chrifti pracfentiain nobis cx virtute rpirltus ei^ nos ad pieta- 
tis ftudium excitantis, porro fides, quae fine peccati agnitione cfTc nequit, noticiavidtim*^ 
Chrifti & fiducia milcricordiac abfoIuitur.Nam du cogitat pius in yfu huius coenae,quani 
magnum peccatum nofirum fuilTenecefiTefucrit, pro quoaboledo oportuerit filium Dei 
mori,agnitione peccati huius accenditur contritio in corde, & dolor propter commifium 
peccatu aiigctur,at cum rurfus in hac coenacontemplaturpiiisChriftu mortuu, &rcrurci' 
tatum,vt peccato abolito nouam iufticiam conferar,accendirur fiducia in hunc mediato- 
rem, quae fiducia cofirmatur, augetur & fiabilitur fumrione huius fibrae coenx. Quare qu> 
hanc (aeram coenamdignevulcrecipercjcxploretapudrcfe an vera poenitentia fentiatur, 
Experiatur an ftatuaevii^imam Chrifii fatisfadtionccfrcpropcccato totius mundi, iuxta 
aflertionem Iohannis Baptiftac, qui ait: Ecce agnus Dei, qui toliitpeccara mundi, Exami- 
net fcan in hunc farisfadorcyiua fiducia rccumbat,Excutiatnum fentiatCbriftum in fc 
habitantem & oftendetem fuam praefentiam & fpiritus fui efficaciam, Videatan firmum 
propofitum habeat peccatu omne pofthac vitandi, ac Deo totam (bam vitam approbandi 
cum perpetua gratiarum adionc pro canto beneficio. A quo hoc examen fieri debct^l au- 
lus rcfpondct.Probct feipTum homo,nemo enim melius& certius iudicare potcft.an fido 
fis praeditus quam tuipfe. Quare vanum eft figmentu Papiftarum,qui Unqua ncceiffariani 

omoinoadhancprobationcmrcquiruncconfersioneauricularem. Nam fi illanecclTaria 

clTctadhoc examen, Paulus non debeat dixKTe probet rcipfumbomo, fed probetur per 
alium.Hoc cum affirmo, nec veram confcfsione repudio, nec difciplinam noftrae Ecdefi« " 
receptam conucllo. De confcfsione enim necclTaria ex verbo Deifiefentiendu efi, fiadeft 
vera fides & poenitentia, non cft alio opus confefsionis genere, quam quo (an<5ti homines 

Dei,Patriarchac,Prophccac,Rcges,Abrabam,Danicl,Dauid, Petrus, &c. venia demaximis 

fcclcribus impetrarunt a Deo, qui folus peccata condonare & delere poteft, quare ad alia 
nemo cogi debet autoricate verbi Dei: nifi quis forte totam Ecclcfiam offendit, tum enim 
is mandato Dei compellitur, vtcofefiionc publica Ecclcfix reconcilietur. Veru quantum 
ad difciplinam in noffris Ecclefijs receptam attinet, hoc fentio, primum quod vehemeter 
neceffariu fit, vtinftituantur rudes & ignari, qui Chriffian* religionis myllcria nondum 
tenent, priufqua ad hancadmittantur.Dcindc,vtiuucnum &adolefcencum in Carcchif 
mo exploretur profcdus.Eftcnim boni paftoris, no folum publice docere, veru metia ex- 
empio Pauli experiri quoufqj fui auditores in pietatis curfu ,pmouerint.Tu *quu quoqj 
eft aliquam fidei ratione exigere ab ijs, dequorufidcacrcligionciuftapoteftcffedubira- 

tio.Prxtcrea quorum pcrplexaeritconfcientia,aucfcrupuloprcmeturaliqiio,qui ea red- 
det in quietam, fibirecxe c6fuler>r,fi ad fuos fc pallores autalios quofpia viros bonos rccc- 

perint, quorum dodrinaconfilio &confolacioneiuuari polsinr.Pfoprcrhitc Qiiatuorho- 
minu gcnera,difciplina confefsionis &abfolutionis (qusfitcumannunciatoEuaneeiio 
creditur)in noftrisEcclcfijsrctmctunProdeft prxterca omnibus priuatim in priuato col- 
loquio vocem Euangelii audirc,quaanniinciatur rcmifsio pec.atoru credentibus Nam 
tum demum aperitur regn u m coeloru clauibus Eccleliar,& litabfblutio, quando Eiunpc- 
lium annunciatum, ledum vel cogitatum fide audientis, legentis aut cogitatis recipitur* 
Habemus, qux fit vera meditatio, iufta probatio, dignaq; perceptio facri ccen v, nunc fc- 

quitur intextu qu^bmam poena illos mancat.qui indigne hanc facramcccna attingunt. 


Nam qui edit & bibitindigne,iudiciiim 
fibi ip(i edit & bibit, non dilcernens corpus 
Domini. 


Vtfupra peccati magnitudinem eo- 
rum, qui indigne facro panevcfcun' 
tur,& Domini calicem bibuntcxprcl- 
. . ^ fit, cum cos reos perageret corporis & 

fanguinis Domini: ita nunc poena proponit, vt ipfos magis a prophano ccenx abufu abf- 
terreat-Porro duplex indignitas,& duplex iudiciu hic obferuetur. Eft enim indignitas eX 
impietate profeda, cuius poena cft iudiciu condemnationis ateernx, donec per veram pos- 
nitcntiam rcfipifcatimpius.Eft aliaindignitascxfocordia,uegligentia&irreuerentiana- 
tarcuius poena cft iudiciu caftigationis,&corrcptionis:atqj huius finis cft, vtcaftiratusad 
feredeae & iudiciu cxiciofum praruertat, ctfi de vtraq^ dignitate & vtroq^ iudicio Paulus 

intclligi poteftitamedcindignitateirrcucrentix&iudiciocaftigatorio eu loqui, &; totus 

c6tcxtus,& nonnulla coruquxfequuturoftcndunt. Etfiratio proxima vtnm in digniu' 
ti & iudicio redx accommodari potcft,cum aitiNon d i fcernens corpus Domini, vt i pro- 
phano cibo illud diftinpat.Difccrnerc enim corp> Domini is dicitur,qui dignitatis illius 
habctratiooe, ac proindecum fummarcucrentia ad huncpancm&ad hoc poculum tan- 

quaad myftcriarci omniu prcciofifsim^ tremens acccdit.Porrb breuiratis cauffa,corporis 
ttntu meminit. Nam dc (^guinc idem eft iudiciu, pfo- 


ini 

euf 

mo 

gw 

cat 


10 


luc 

nis 

bui 

Pai 

ver 


20 


mi 

I 

tan 

loc 


3o 


vc( 

qui 

coi 

dir 

I 

hic. 

bet 

cui: 

Cib 

iuti 


40 


ttap 
id ei 


50 


quii 

fint, 

&U 

dedi 

ftflet 

adt, 

pusi 

Ium 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 





Hm.« 

[uarn 

iDci 

fium 

ufci' 

iato- 

equi 

atur, 


r H I 'x) 


AD e 6 R. I I9 

Proptcrcain^er VOS multi funt debiles, & Dixit^indigne cdeiites corpus Do- 

inualidi, & obdormierunt multi, mini,& bibentes cius fanguinem, iu- 

dicium fibi edere & bibere, nunc ab 
ntu idem confirmat, dicens ingrafiance pefte multos mprbo & infirmitate, & multos 
ortecalligacosefie, propterca quod irreueren ter &non> yc decet, racramcoenam,attin« 
Q Paulum pocifsimum deiudicio caftigationis loqui, qiio folctDeus 

quos duigiterudirc:exquo& illud (equitur, quod ruperiusde indignitatcirreuercti^fie 
ocutus potius qua de ea indignitate, qu* ex impictatemanat. Pr^cerca inter aliAs crucii 

IQ ficclclia obleruetur focordia,negligetia & irreuerentia erga facrum minifteriu. 


Si enim nofipfos dijudicaremus non 
ludicaremur. 


Aetiologia eft, cuius hicoft^rcnlu^ 
fi fidei germanis fructibus, timore 

Dei, & fandis moribus nos a prop ha- 


^ uei, ocianctis moriousnosapropiia- 

* ®*^*^8®rcmug no puniremur diuinitus, vel pefte vel alijs calamitatibus, ludicadi ver^ 
um,hicpcrmetalepfin pro puniendi verbo ponitur.Hunc locum Papiftx contra mente 
uu torquentad fatisfadionem canonicam, quxeft humana traditio, cum hicagatur de 
nspcenitcntiafrudibuSjquiexviuaproficifcunturfidciuxumandatumDei. u/ 

Sed cum iudicamur k Domino erudi- Conlblatio additur ex fine cafti- 
20 mundo damnemur. gationis. Nam cum cruce aliqua di- 

tami.o; j- • ... uinitus premimur, ideo fit, vt pricuer- 

mu8 ludicium condemnationis vera panitentia. Hinc etiam apparet Paulum (uperius 
cutum dc ludicio caftigationis potifsimum. 


30 


Itaque fratres mei cum conucnitis ad 
vclcendum, alius alium expedate, quod fi 
^uis cfurit, domi edat, ne ad iudicium 
conueniatis, reliqua vero cum venero or- 
tlinabo. 


Cqnclufio eft fccund* parris huius 
capitis, nimirum, vt decenter & reli’. 
giole ad coenam Dominicam conue- 
niant Corinthij, ne incidant in iudi- 
cium, & caftigentur diuinitus, tan- 
ui ad patris menfamfela- 


quamfiiijqi 

tiscompofit 


40 


h* « ^ tis compoficc non gerant. Obferuetur 

bet f ^ulus veht magnum difcrime efle inter eam coeiia,in qua animarecreari de- 

culL * qua cura corporis agitur. Huic rei egregie congruit, quod minutuli parti- 

cibiii^^ir in coena Domini porrigantur, vt intelligaturnon ventris, Yed mentis 

claris &perfpicuis verbis Methodum coeiif Dominicf cxpofui,8c h^ 
trumperem methodi membra,deaduerlariorum obiedionibusparumfui folicitus. 

C A P V T XII. 

Summa Capitis Duodecimi. 

ita ti donationes Jpiritui ejfe in Etclefia* quas idem jpiritus diuidit pro fio arbitrio cuique, docet: 

id membrorum humani corporis, eafdem ad mutuam concordiam & tetius corporis, 

incolumitatem referendas ejfe, concludit. 

Ordo ^ partes Capitis Duodecimi. 

huius capitis fcribendifuiujicuti ex contextu facile codigi poteH,quod Corinthq donis egregijs, 
^ injiruiii erant, abuterentur ad ambitionem in aliorum contemtum , ignorantes & d quo coUata e fi 
v”!’ finem ea Acceptjfent, dijferit ergo m hoc capite de varijs donis fiiritus, de eorum proprio fine 

^ Jgitimo vfi. Porro docendi caujfa hoc caput m tres partes diuido, quarum prima continet expolitionem 
^ onorum autore, nempe Spiritu findo. Secunda habet paradigma membrorum humani corporis, vnde 
Cr legitimus vfm donorum variorum in Ecclefta. Tertia accommodat paradurma 
ed corpus €hrifti,& oftendit necefiitatem diuerjifatis donorum officiorum, vtenimsor-^ 
P ttmanum fio fungi munere nequiret, fi omnia membra vnum idemq^ haberent officium : Ita Ecclefia ad 

T j EXEGE- 





Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


•s» 


k f r 1 


X I t» 


tXEGESlS DVODECIMI CAPITIS 

CVM OBSERVATIONE DOCTRINARVM. 

o R R o dc Ipiritualibus fratres Propofitio cft huius capitis, ctirrt 
P nolo VOS ignorare* compellatione fraterna qua cos cxci^ 

tatadtentationem bencuolam, vtea 

qu* de (pititualibus donis di^urUs cft, intimis animis recondant, vocat aute dona (piri- 
Cualiametonymicds abipfoautore Spiritu (an^o,non kdonoru fubftantia aut qualitate. 

Sciris cum gentes cratis qualiter fimu- Vt excellentiam donorum, quibus 
Iaera muta prout ducebamini leciuifitisw praediti erant Corinthij Ghriftianifa- 

oftendat, reuocat cis In memori- 
am quaiefnam fuerint ante fu feCptam fidem Euangclij, nempe caeci & ignari )Dei,vr qui a 
veroOeoadmuta idola aberrarint fathanat fpiritu abrepti. Notandus locus de coecicace 
hominum, & fathanx pleno imperio in eos, quorum mentes verbi Dei luce illuftrat^ non 
fun t Vnde admonemur dcgratitudinc erga Deum, qui allau verbi fui luce 6c dato Spiri*’ 
tu ian^o iftas tenebras difcufsit. 


Quapropter notum vobis fecib, quod 
nullus per rpirituin Dei loqucns dicit le- 
fum anathema, & nullus poteft dicere Do- 
minum lefum nifi per Spiritum fandum. 


Quia ncccfTccft vniimqufei^q; hd- 
minem regi vela fpiritu fathanx,vcl a 
fpiritu Dei, proponit certifsimam no- 
tam, vnde quis feire poteft ^ cuius re- 
gatur fpiritu, qui ampicditur idola & 
. , , . n . - profitetur fc cxccrari Chriftum,vtrpi- 

ritumj^ei non habet, ita manifefte agitur fpiriru fatban^,nam eftedus redolet fuam cauf- 
lam,co(Ta qui dicit Chriftum cfTe Dominum, id eft,qui agnofeit Chriftum Dominunii^ 
cx verain illum fiduciaeundem cdnfitetur,fpiritu Dei agitur. Dicendi ^nim verbum hic 

tria fynccdochicds continet, agnitionem, fiduciam ficconfersionem. 


Diuifiones autem donorum funt, Icd 
Idemfpiritus: & diuifiones minifteriorum 
funt, fed idem Dominus: & diuifiones o- 
perationum funt, fcd idem Deus, efficiens 
Qmniain omnibus. 


Quia fueruntapud Corinthios, qui ^ 
ex difcrimine donorum occafionem 
rumfcruntrchifmati &difi;ordix,Pau 
Ius argumenti euerfionempetitab V- 
naeademq; caufta diucrfitatis dolio- 
rum, ac fi diceret: fateor quidem di- 
o, az • ” • fetimina efle donoru, minifteriorurti 

Spiritus fandus omnium autoreft non difeordif, 
nonrchirmatisXcdconcordix&vnitatis,indeargum^c^^ 

verboru ^uli fimplici fsilnus eft, verum tria vocabula illa quibus vtirur Apoftolus,ica di- 

ftinguo. Dona (qu*charifmaca,hoccft,gratuitadonadicurttur)gcncrisloco ponuntur: 
CUI du* fpccics fubijciuntur, mmifteria & operationes; quas in hunc modu d ftingiiito. 

Miniftcruruntv^rixminifteri;Ecclefiafticifunaiones,vtApoftolatus,tpircopatus,Pa- 

ftoratus,Diaconatus,&c. a^uibus plura circa finem capitis dicenda funt, vbi Apoliolus 
quxdam minilteriarecitat.Operationes Crxcc funt facultates a Spiritu fanao 

mfingulos collacxin vfuni ScconleruationeEcclelix, quarum fpccics quafda paulo polt 

fubiungit.?oiTohitrcsdoarin^obreruentur.Primaarq5eapropria,quoddircrintina 

norum in Ecclcfia referenda finrad concordiam & vnicatem foucndam, cum coferantur 
ab vno eodemqj fpiritu ad Eccicfix incolumitate. Sicuti enim Deus principium &autor 
donorum eft: ira etiam finis efte dcber.Secuiida eft confutatio qui Spiri- 

tum fandum a donis non diftinxcrunt.lmmoipfum Spiritum fanaunihilaliudcjrecfi- 5^ 

tenderunt,qua dona hominibus diuinitUs collata,hic error manifefte PaUli v6rbis fefur^' 
tur. Nam aperte & diftinde dicit : diuifiones donoru funt, fed idem fbititus quciU &: Do- 

minuin &peumhicappeIlat.TcrtioOb(cruetur triplex rclatio.PrimadonOru&fpiritiis. 

5ccundaminiftrorum & Domini. Terna, efficaciarum vel operationum & Dei,vndedo- 

Ccmur,vtSpirituiranaoacccprumferamuSquicquidhabemusdonoru,vcnoftraomnia 

minilteria & officia ad reruirutem quam Domino D e o debemus referamus, vt deniduc 
quicqmd habemus pcultatum Deo a/Tcribamusautori. Sunr qui exhoc loco trinirarem 
perfenarum probari nituntur/ed malo tantum fidei arciculu folidioribus niti fttndam^- 
tis.Cxrerumqui ex generali diao,Efficiciis omnia in omnibus, concludunt Deum auto- 

rem cfTe 


hi< 


iii 

nif 

kt 

Ho 

fct 
nis 
pei 
nai 
fac 
Ali 
fO! 
ac ^>0 
illc 
vni 

clai 

lur 

mit 

tial 

- ban 

inv 


bra 

pot 

pus 

diui 
4o ider 
cule 
Ecc 
uenr 
latic 
eft,i: 


in V 
bs daei, 

om 

fti,d 

cuiu 

gitii 

iTlOc 


bf 


111 




Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 




C O It f N T H 


O $. 


22 J 


loci perpendunt. Nam 

Vnicuique vero datur manifcftadof^* 

^ifusad vtilitatem-. 


Finem breuiter ribtal dpnorura 
^iritus,cne vfum ^corrtnioclurn to- 

r • • ‘ . ^“*<^orporisEccleiiir,ipra donania- 

^«iiucruiramonl^^^^ nam cum ca largitur, ipii\isvrtpra:feiis declaratur, & ex cf- 


^ f iinic quidam p^cr fpiritnm datur 
^rnio ftpientiae, Alij vcrofermo cognitio- 
i^is npf a i?r • 


Difcrimina Ibu (pecies quardam d- 
pcrationum,id i6ft, facultatum puibui 
Spiritus fan<ftus ornat hcclcliam ex- 
empli caulfa recitat^ & ponit ordine 
noucm, quarumquxdam explicatio- 
ne non indigent, luter fapientiam 6c • 
cognitionem hoc eft difcrimen, ilU 
elt vninerlalisreiii m diuinarum noti- 
da, h«c particularis, lUaconfumma- 
tior, hac meriiocrisf. Sermonem ad- 
dit ApoftoUis, quia vir.«p5 facultas in 


^ per eundem fpirituni , Alij vero fides 

5 per eundem fpiritum , Alij vero dona fa- 

I nationum per eundem fpiritum, Aiij vero 

' wcultates virtutum, Ali; vero prophetia, 

Alij vero dijudicationes fpiritnuim, Alij vc- 
logertera linguarum, Ali; vero interpreta^ 

I 2^ fed omnia hsec efficit vnui ^ , - 

‘“e & idem fpiritus, diuidcns peculiariter 

Vnicuique ficuti vult docendo conrpicitur, fides hic no*i 

. ^ * dogmatum, ledlignOrum intelligcn- 

' cUmirr I r 1 i ^ . djcll. Miraculofc fanationum donis 

lur r ^ quat tum nouA videbatur, confirmare- 

’ mitM virtutu, intcliigeeas efficacias, per quas Apoftoli & multi fauCti in pri- 

• j.^^t.ccleliavclutMmpcrio quodam cohibuerunt dxmoncs atque fugarunt. Frophe- 

' ^ "^lococlf donum arcaii* Dei Voluntatis explicand.c. Difcreciones Ipintuu fuerunr* 

per quas fandi homines fingulari inftindu fpiritus linceros Gbriftianos a filhsdilcernc- 
^ in”r linguarum diuerlarum multi pollebant, quosdi; vernaculo idiomate 

’ rn 1 Eccleliat reddidcrunCiHarc varia dona cum idem fpiritus dillribuat,&: nemini 17 - 

^«l omniaconferat, monent nos, vtfinguliquicquid habemus donorum, in commune 
Qnretamusjvtira feructurvhitas& corporis Eccleliaeincolumiiasi 

^ ^S^cut enim corpus vrmm ed, &mem- lam paradigma humani corporis 
habet multa, omnia vero membra cor- ^mcmbrorumeiusproponir,vtdo- 
poris vniiis, multa cum lint,vnum funteor- ^eatd;uerfitatcm donorum ad Eccle- 

P^^S fic&Chriftus. conferuationem referendam eflV. 

dhiern. • j- • . . ^ . . Quemadmodum fe habent membra 

culti Chrifti,quod dl Ecclefia, fcd in humano ertrpore membra diuerfa fuas fii- 

^ incolumitatem,ergodi iii 

latio ■ Eorrooblerucfur hic nominis communicatio plenifsinriAconfo- 

^ , *^’*>qua Ecciefiam Chritlum appellat, vc fliamiis ChrilHim a fua Ecclefia cu us capiic 
>uunqiiam diuclli,fcdeam perpetuo fuo rpiritufoacrc,regere,&confcruarc. 


E^^nimpervnum fpiritum nos omnes 
c ynum corpus baptizari fiirtius, fiiid Id- 
^ liuc Grxei, fiue ferui, fiue liberi, & 
nes vniim fpiritum potauimus. 


Probatio eft, quod Chriftiani, vc 
diuerla mi^rhbra, Vnum corpus con- 
ftitiiunt argumentt^ fumtoafacri bai 
ptifmAtlii.Sccoen* afFedibus. Vtenini 

fti ri tv, • ' ' bapeifino inferimur corpori Chri- 

cu' r fandtuni regericrAmur, Jtaregeniti eodem Chrifti fpiritu viuimUs: 

vnum eft corpus Ecclefia, &vndre- 

profedo vtomniaad vfufn huius corporis & commodum reteramus: 
Qo rcuera velimus huius corporis mem bra cen feri. 

dus 


T + 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 




V T 


X f. « A 


du$ membrorum corporis multiplices facit, per quos varix functiones & facultates in Eo- 
clelia intclliguntur, plurimas hypothefes colligit, feruietes prxfentis difputationis fcopo. 
Vtauicm accommodatio apertior (it, fummam omnium ad fex membra referam. PR*' 
M V M ergo ex eo, quod ad corporis vnitacem plura requirantur membra, quoru quxdam 
funtalijs nobiliora,alia viliora 6cabieCtiora,abieCtx fortis homines apud Corinthios co^ 
folatur, ne propterca putent fe extra Ecclefix corpus efle quod no fint adeo excellentibus 
facultatibus prsditi, vt Apoftoli, Prophet*,&c. Sec vndo, exnecefsiratediuerforum 
membroru in vno eodemq; corpore humano, docet diuerfas facultates 6cdiuerfa officia 
in Ecclefia neceffaria efle, vt nemo (i t in Ecclefia, cuius no fit aliquis vfus ad totius corpo- 
ris Ecclefixxonferuationem. Tertio, ex eo quod feinuicemopus habeant membra, 
adeo vtnobilifsima etiam requirant infirmorum mini(leria,collitfa(lu eorum, qui tumi- 
di excellentia donoru m,alios prx fe con tem ferunp. Qy a r t q, ex quoru n da m mem bro- 
ru humilitate & vtilitate,qux diligentius cura hominis reguntur, immo (f udiofius orna- 
tur etiam, docetquod Ecclefia innmse etiam fortis hominibus fuum honore tribuere dc- 

* jqux indecora videntur. 

'tdilsidiuminEc- 

o >&vltimoexmu- 

tuacorporis membrorum ei ufdem affeCtione docet, vtdiueriis pra:diti donis in EcclefiR 
afficiantur mocuis commodis atq^ incommodis. Nam qui ita non afficiuntur, fe non efPe 
de eodem corpore offendunt : His ita explicatis textus facilime ^ quouis intelligi poceff . 


Etenim corpus non eft vnum mem- 
brum, fcd multa, fi dicat pes, non fum ma- 
nus, nonfum de corpore, num ob id non 
cft ex corpore ? & fi dicat auris non fu m o- 
culus, non fum igitur de corpore, numob 
id non eft ex corpore ? 


Hoc primum membrum eft analy- 
fios, plura membra funrvnius corpo- 
ris, Ergo diuerfx facultates funt in 
Ecclefia, vtdiuerfa & plura membra 
in eodem corpore, quare perperam 
abiedtiora membra fe ex corpore eife 
negant, propeerea quod fuperiorem 
locum non occupent, idemiudicium 
de Ecclefix membris eft. Na vt lingula membra corporis, iuxta dignitatis gradus& facul- ^ 
tates fua habent officia: Ita lingulis officia in Ecclefia conferenda funt iuxta donoru ana- 
logiam.Prophetx & Apoftoli, Do<ftorcs, Euangeliftx, fint veluti oculi, his non nihil infe- 
riorcs,vclutiaureshabcantur auditores excellentioribus donis praediti, pedes fint vulgus 
promifcuum,non ita praedaris donis con fpicuum,atque ita de exteris. 


Si totum corpus oculus, vbi auditus? 
Si totum auditus, vbi odoratus? nunc au- 
tem Deus collocauit membra lingula fi- 
gillatim , vt voluit , quod fi eflent omnia 
vnum membrum, vbi corpus? nunc autem 
multa quidem membra, vnum vero cor- 
pus. 


Secundum refblutionismcmbrurn 
eft, cuius fenfus & fupraclarceft red- 
ditus. Docet enimexdiuerfitatisne- 
cefsitate, donorum in eodem corpo- q 
re necelTario elTe varia officia in Ec- 
clefia, argumentum autem ita con- 
cludi poteft: Quemadmodum nccefic 
eft, vt in vno corpore plura fint mem'- 
bra. Ita neceflarium eft, vtinEccefia 
fintdiuerfx functiones & officia. Ergo cum corpus effe non pofsit, nifi fint in eodem di- 
uerfa membra, fieri nequit, quin in Ecclefia requirantur varia & diftinCta officix 

Non poteft autem oculus dicere ma- T e r t i v m refblutionis mem- 
nui, opus mihi te non cft, aut rurfus caput brum, per quod tollit faftum eorum, . 

pedibus, non eft mihi opus vobis. Immo mflati, alios in Ecclefia 

1 • P*'* contcoinunt. Nam qui alteti- 

multopotius, qu^ videntur mcmbia cor- „3 ^ minifterio indiget, adeo 

pons infirmiora efle, neceiranalunt. yt fine ipfonon poflee fuum flatum 

tueri,non poteft profedo iftius minifterium contemnere fine proprio interitu. 


Et qua: putamus corporis maxime efle 
inhonefta, ijs ampliorem honorem cir- 
cumponimus, & indecora noftra copiofi- 


Q^v ARTA refblutionis pars, qu* 
hocpaCto acommodabitur : membra 
corporis quo funt magis indecora, co 
orem 


to 


cu 

dif 

cm 

tnii 

De 

cor 

CO.i 


ao 


fin 

rcj 

tur 

g^i 

ari, 


bra 

io 

eft, 


clc 

tas, 

dei 

gul 

40 

inc 

vin 

rnii 

nes 


l^rc 
orr 
50 nui 
lin, 
tan 
Ctil 

ccll 

dor 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


I N T ,H I O S* 


22sr 


rum 

rcd- 

ne- 

■P®' sO 
Ec- ^ 
:on- 
:cfTc 
em'- 
:cEa 
1 di- 


em- 

<0 

Icfia ^ 
:eri- 
deo 
[um 




u* 

»ra 

t,eo 

cm 


AD C O R _ 

orem decorem habent. Nam qusfunt de- 
cora in nobis, non opus habent, 
t,, ... I • j , , tirgo homines i» Eccle(i.tabie<5lio- 

di r!^r pr*fla"t'orum beneuoJentia fbuendi, tegendi & ornao. 

fii,.7r "‘■f'"®'" pobticumaut ficcleliafticum : redvtfingulis officiorum gradibus 
uu.jieruataiultapioporcione, honor habeatur* ° 


ftudioEus teguntur & orna-ntur, vc 
tegatur quod eft in illis pudendum, 
Ergo-hom in es in Ecclelia abiedtio- 


io . tempetauit corpuvei 

cui deerat copiofiori tributo honore, ne fit 
Qifiidiumin corpore, fcdalia pro aliis idem 
curent membra. 


Q^v I N T'A refolutionis pars, ia 
qua ex membrorum iufto tempera- 
mento docet fines diucrforum offici- 
orum in Ecclefia, cur videlicet Dcu« 

tn' . velit eflfcdiuerra officia in Ecclefia, ni- 

De' 7 fine mutua opera membra fuumftatu tueri nequeunt, 

cor!!' vtaiia iWcmbra proaiijs idem curent, id elh vt fingula membra ad totius corporis 
wmmodum & conferuatiOnem fuas fuiiaiones conferunt : ira in Ecdefia finguli fuo io- 
>«luicquid habent donorum ad totius Ecciefix incolumitatem referre debent. 


Itaque fiuc patitur vnum membrum, 
jQ finiul dblent omiiia membra, Siuc hono- 
re afficitur vnum membrum, congratulan- 
tur membra omnia. 


Sfexf A analyfispars, quarexquin- 
ta concluditur, qua docetur, vt Cbri- 
ftiani in Ecclefia mutuis commodis 
& incommodis affici debeant iuxta 
Pauli di<^um: flete cum flentibus tc 


, --«tuii uiw Ulli: nete cum nentibus 

S uaete cum gaudentibus. Hjccmembtorum corporis Chriflisi/^A^W vbi non fuerit 
^ridaeifc membra & fpiritu Chrifti deftituat. 


Vos autem effis corpus Chrifli 6cmeni- 
®t3,ex parte. 


Paradigma propofitum accommo- 
dat. Ecclefia tota per orbem iparla, 
efl corpus Chrifti myfticum : cuius 
io ^Q*‘poris membra funt finguli Chriftiani, quifquc pro fu* funeftionis munere, atque hoc 
*ft>quod dicit membra ex parte, hoc eft,difpcrticis fundionibus 8c offici js. 


Et alios quidem conftituit Deus in Ec- 
t^’clia, Primum Apoftolos.Deindc Prophe- 
tas. Tertio Doiflorcs. Deinde Potcftatcs, 
deinde dona fariatiohUm, opitulationes, 
EubernationeSjgenera iinguarUm. 


Exempli gratia nonnulla Ecclefi* 
membra enumerat, caqj magis iliu- 
ltria,vt quae manuum, aurium, ocu- 
lorum vicem obtinent. Apoftolorum 
appellatio nota eft. Propheta: fuerunc 
turn qui dono prxdicendi futuraor- 

. . . nati erant, tum qui facramfcripritrain 

^ . *^tophetus intcrprctabantun Dorftoresdoftrinamab Apoftolis&ProphccisaccenS, 
n ccrus locis certo populo tradebant. Potcftates hic vocat eos, qui facultate edendarum 
ftutiim prxditi crantiOpitulationes feu fubleiutiones fune Diaconorum & viduarum 
tniltcria,qux pauperibus Scxgrocis deftinabancur.Cubcrnationcsfucruncordiiiatio- 
ttcsdifciplinxEcclefiaftic*. 


Num omnes Apdftoli? Num onines 
Erophetx? Num omnes Dddlorcs? Niim 
^mnes funt potcftates? Nurri ortiiics do- 
50 num habent lanationum ? Num omnes 
tnguis loquuntur? Num omnes interpre- 
tantur? 

^i ^ocumjatqualitcr omnes funt de eodem corpotc* 


Sicut fuprain corpore humano o- 
ftcnditdiucrfi efle membra offici js &c 
gradibus diftinda, Ita ciianri in £c. 
defia fe habere dicit, ficur enim non 
bmnia membra in corpore humano 
funt oculus, ita non omne.s m tc- 
clefia funt Apoftoli, fcd ali; aiium na- 


Ambitis Vero dortlpotiolra? adluiccx- Hic fi ita fhterrogatiue leguntur, 
t^^llentiorcrii viam vobisdcmonftro. cft : Vos quidem cupitis a- 

j , "1^ i‘ios excellere ambiendo potiora 

«ona, quod fi omnino placet indulgerc ambitioni, oftenda Vobii aliam via, qua quo quif- 

que 


22^ C A P V 1 XIII. 

que magis exccllueritjco merito excellentior in Ecdefia habebitur.H^c autem via eft cha^ 
ritatis indefeflum ftudium. Alij hxc leguntline interrogatione, & reddunt Crxcam vo- 
cem per imperatiuum modum, hocpado:xmuiamini donapotiora, atque tum exhor- 
tatio eft,vt quie fiint potiora & maiora, magno Kludio fedtentur Corinthij, vnde promit- 
tit fe illis often furum excellentiorem viam,ncmpccharitatem ipfam. Verum prior ledi<> 
magis propria eflfe videtur, 

C A P V T XIII. 

Summa Capitii ^ecimitertij. 

VtdUadonA nullius €jfgprec^,nifi cbaritatem habeant contundam : itd virtutibus vmnibus eandetb^ 
fraferendam ejfe, docet: vtqua fuum vfum latius quam alia virtutes diffundat^ 

Ordo partes Capitis Decimitertij. 

Q^ta Apojlolus animaduertit apud Corinthios /adionum fludia inter fuperiores & inferiores, conatur 
in hoc capite ifii vuio mederi. Vt autem remedium, quod ell vehemens charitatis ftudium, eopromtius rect- 
piant, eius encomium texit,& ex qudtuorpott fimum Locis eius commendationem petiit. Quorum primus e^a 
comparatis. Secundus ab eius vfit inter homines. Tertius a duratione,Q^artus ab excellentia tpjius inter funs* 
enas virtutes. De quibus finguUs in enarratione copiofius. 


20 


EXEGESIS DECIMITERTII CAPITIS 

CVM OBSERVATIONiE DOCTRINARVM. 


I linguis hominum loquar aut 
angelorum, charitatem autem 
S non habeam, faiSlus fum aes rc- 
Ibnans aut cymbalum tinni- 
ens , & fi habeam prophetiam, 
& noucrim myfteria om nia , o m nemque 
fcientiam, Et fi habeam omnem fidem, 
adeo vt montes transferam, charitatem 
autem non habeam, nihil fum. Et fi infu- 
mam alendis egenis omnes facultates me- 
as, Et fi tradam corpus meum, vt combu- 
rar, charitatem autem non habeam, nihil 
iuuor. 


Prima ratio curcharitas omnibus ^ 
reliquis, quibus excellere polTunt ho- 
mines, praeferenda fir, fumta a com- 
paratis. Quxeunq; funteiufmodi, yc 
fuisponenbribusnihil profint,nifico- 
iundam habeanteharitatem modera- 
tricem, merito charitati cedunt, ciquc 

poftponuntur,huiufmodi funtgene- 

ralinguarum. Prophetiarum, myfic- 
riorumqjDei fcientia, fides edendo- 
rum miraculorum, faculratum diftri' 
butioin pauperes, Martyriu pro coiy 
fcfsionedodrinx fufccptum.Hsc igi- 


tur merito cedunt charitati, eiqjme- 
rito poftponuntur. Eft proinde chari- 
rasexfide proiedba Vnica operumre- 
giila,&lblare(ftc moderatur vfum donorum Dei. Soja Minor hic ponitur in illuftricxe- 
plo, vt magis lit con fpicua,ex qua concluditur propoficio in fine capitis fuperioris pofitA. 
Linguam angelorum, vocat lingularem & eximiam facundiam.Fidem,non fi- 

ducix,(cd figtiorum intelligit,id quod hinc patctiprinium,quod fides fiducix nunquam 
fit fine chariute. Deinde, quia ipfc Paulus fidem de qua loquitur, reftringat ad miracula? 
cum inquit: Adeo vt montes transferam, neque cum hac interpretatione pugnat particu- 
laomnis.Nam vocula Omnis, non femperd iflrib utionem generis fignificar,fed fape in- 
tegritatem & con fum mation em rei cui addicur,notat,^uare]rxc regula obieruetur in ta- 
libus locutionibus: Vniuerfales propofitiones reftririgendx fiintad materiam dc qua agi' 
tur,vt cum alibi ait: Cratias ago Deo quod ditati eftisoitini fermone&omni notitia.Hic 
certe omnis, non diftribuit vniuerfum genus, fcd integritatem & confummationem fef' 
monis & noticix ad pietatem facien tis fignificat. 

Charitas patiedseft, benigne agit. Qualis fit, quid efficiat, &a quibus 

Cha- 



Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


:ha- 

vo- 

lor- 

Tiit- 

ai(> 




\atur 

reci‘ 

fuftt' 


20 


ibus 

ho- 

Din- 

i,yc 

ico- 

era- 

quc 

;ne- 

do- 
ftri- 
:oii* 
igi- 
me- 
lari- 
ire- 
jxe- 
fira. 
n fi- 
lam 

ula> 

icu- 

:in- 

ita- 

agi' 

Hic 

fer- 

bus 

!ha- 




4^ 


5^ 


AD e O K I N 

Charitas noti inuidct> non agit infoien- 
iion inflatur, non agit indecenter, 
quaerit fuaipfiiis, nbn prouocatur, 
JJon cogitat malum, non gaudet ob iniu- 
«|ciain, congaudet aurem veritati, Om- 
J}«aert, omnia credit, omnia fperar, omnia 
uminct. 


T 1 O S* 22 ^ 

abftineat charitas, exponit: vtipram 
nobis commendatiorem reddat. Pri- 
mum eii patiens, vt quae tarda fit ad 
commotionem animi. Hsc elienim 
vis Crxcx yocis fjULKfo^vfxii, Deinde be- 
nigne agit, fiue comis ell. e- 

nim a dicitur, quod cft probus, 
humanus, comodus, qui le alifs vten- 


. 1 .w aiijo 

tertium min/4 , “um prarbet : ex primo confequitur 

bccinTjllntfrr «^cundo, quartum & quintum V)dclicec?quod 

quod »8«. nec infletur. Reliqua plana fun?, nifi 


ao 


Tertia comendatlo charitatis fum- 
taabeiufdem duratione. piuttirnio- 
ra pr;rFereda <iint minus diuturnis & 
peri ruris, Charitas. qujc nunquam ex- 


i nunquam excidit, fiueProphe- 

® abolebuntur, fiuc linguae ceflabunt, ixue 
cognitio abolebitur. 

cidit 'd fl. j • perituris, Cha , ^ ^ 

charit 

vita n^**ir* Pr«rercnda cft. Verum cu rcientia,cognicioni.s habitu.*; perficietur in stei na 

ProDh?*’* ®^^^J*oruminftitutione. Conferunturenim hic Prophetia &cognirio,vt 
P fit dodrina in docente, cognitio fitratio acquirenda: dodrinx in di Tccnte. 

Ex parte enim cognofeimus, & exparte Probat propheriam &cognit one, 
P^^ophetanius, poftquam autem venerit, bocefi, modum docendi & diuendi 
^uod perfedtum cft, tilnc quod eftex parte, vfitatum abolendum effe. 

abolebitur rutura vita, in qUa fniemur 

30 ruod r* * contemplatione Dei, pcrFcdtus erit 

lciendi,& longe diucrfus ab hoc imperFcAo modo. Cum ergo ait.Ex parte cogno- 
quodfitimpcrFe^^^a cognitio noftra in haevita, quantum quidem ad 
num attinet, non quantum ad finem do(5lrina; & cognitionis: qui eft.vt exfide Ghri- 
'^“aluentur credentes. 


inf infans, vt infans loqUcbatjVt 

anscogitabam,vtinfansfentiebam,poft- 
|inam autem fa^us fu m vir, aboleui qua: 

^^irantis erant. - o 

rus,Invir«<» I . . puerilis eil locutio, cogiteitio, & (en- 

Perfedi autem Iocuno,cogitatio & fenfus, qua: viro conueniuncrita in bac vira cft im^ 

i^ufuracrit confummara & perFeda. Proinde vtin viroaboliu eft 
*• fAn<5lispoft hanc vium Uiadocendi 6c dilcendi ratio, 
^ ^“uncinvfueft, abolebitur. 


Rationem propoficam illuftrat oer- 
rpicuo exemplo per quod comparat 
pr«fent^ vitam infanti*, futuram 
verovirili aetati. Vt ergo infantibus 


5o 


enim nunc per fpeciiliim in 
Tunc vero facie ad faciem, nunc 
gnofeo cx parte, tunc verd cognofeam 
P;«utedotlus fuero. 


Confert nordam quam hr^bemiis 
in pr^fenti vitacumca.quam dfcq ne- 
mur in futura. llJa inftar fpeculi Ss 
senigmatis fhoceft,obfcurioris oratio- 
nis)exiftir:h^c qu* in «terna vita erit, 
tanquam res ipfaeft, &clarirsimaDci 

rAr«^i/Ki 1 n rl f 1 ^ff*t m 11 c $m 


conterp 1 • tanquam res ipfaeft, &clarifsima Dei 

^rat' N’amtnm & noftra conditio rtidior erit vbi induerimus immortalitatem^ 

*^d;fcendi pcrfcctior:qu«empracrencis Dei contemplatio. 

manet fides, fpes & charitas: H«c quarta eft commendatio cha- 

^^laxiina harum charitas. ab eminentia eius interalias vir 

Petuas iir, T A- .. cutes Chriftianorum proprias &per- 

edi»A^^ • Chriltiana?religionisrubftatialcs,cumreliqua:abefleporsint,vtvirtiife« 

enim fide Chr.flianus nemo effe potell. H JgenerJch™ 

r »4ua:cltindubitatacxpedaciocoru,qu«credunturiuxcadiuinas promifsibnes. 

Apoltolus 


C A P V ‘ T ' IC f 1 T f, A 

Apoftolus inter has tres virtutes , maximam pronuciat charitatem,Cum quia^^fus 

maximus & di tfunditfc latius in commodum proximorum,Tum,quianunquaabol^*' 

tiir,vcQU5 hic inchoata in ^terna vita perfici atur,vbi nec fidei nec fpei locus vllus crit.V e- 
rum fi alia fpe^tcs, inucnics Fidem in hac vita multo excellentiore eile. Ea enim rcoalci- 
mur & efficimur fili) Dei,pcr eam obtinemus vitam sctemam) Ea facit, vt Chriftus 
bis habitet, atq; adeO ipft charitatis caufia & mater exiftir. Argumetum Papiftarum nm 
petitum contragratuitamiuftificationem, a Philippo in Locis & in Examine foluitur. 

C A P V T XIIII. 

Summa Capita Decimiquarti. 

VtioM rnmUaitiifiutimmftfernii, irx Prepbetiam tinguu Mteptnendam decet, 
re^e agtndi modum tn Ecclejia,vt omnu decenter & iuxu ordinim fiant. 

Ordo partes Capitis Decimiquarti. 

Hortatur in principio ad charnatem & vt ali t jpmtualia dona amulentuty fedpra alijs Vrophetti!^' 
deinde coUuttonem Unguarum & •mphetia fictuhanc tlU praferens, vt qua mtgis ad adtficationem 
Poftbtc reprehendens Corinthios um tn Ecclejitllku coetibus. Modum rette agendi monflraty&^^'’ 

interdicit mulieribus ne in BecUfia loquantur Tandem regulam generalem prajcrtbit, nimirum vt ontut* df* 
lenter & tuxta ordinem ad adificamnem fiant. 

EXEGESIS DECIMI QJ' ARTI CAPITIS 

CVM OBSERVATIONE D O C T R 1 N A R V M. 


Exhortatio ad charitatem,quam > ^ 3 

fuperiori capite reliquis donis 
rendam docuit. HatccumobtinetuO 
reiiqua quoque re^o expcfunturof' 


E C T A M 1 N I charitatcm,a:mu- 
S lamini (piritualia, magis autem 
vt prophetetis. 

^inc, quare addit, aemulamini, id efi. ambite (piritualia donaiinter qu« prophetiam pt^' 
ferr,vt quae magis ad ^dificattonem faaat.F fi autem prophetare hoc loco verbum I^®^ 
terpretari,ac£ccUfixOei ad sdificacio nem accommodare. 

Nam qui loquitur linguaj hon homi- 
nibus loquitur, fed Deo, nullus enim au- 
dit, fpiritu vero loquitur myfteria: Atqui 
prophetat, hominibus loquitur ad aedifi- 
cationem, exhortationem & confolatio- 
nem. 


^ Collatio efilingux fidefi, idion^*' 
tis vulgo incogniti) ^prophetiae**' 
eifeifiibus. Nam ex eifcCtibus caul*f 4 
xfiimancur, illud donum quornag** 
Ecclefia xdificatur («defi, promo*|®v 
tur in pietatis cognitione & 
efi praeferendum ei quominusaedi 
catur. Sed Ecclefia magis aedifica?** 



myfteria,vndefoiu? fdificarur. Contra vero qui prophetat,bominibus loquitur cis expO' 
nendo myfieriasvnde qui audiunt capiuntxdificationcm, exhortationem dcconfolat**^* > 

nem,Nam hac tria prxcjpue ipcdare debebunt verbi Dei minifiri. 


Qui plures aedificat praeferendus ® ^ 
ci,quipauciore^,quMinguis loqu*^** 
(e foium aedificac,qui vero propheta ' 
totum Eccicfiafiicum coetum. 
hic illi praeferendus efi,quare prophetia linguis cft anteponenda. 


Qui loquitur linguis, (cipfum JEdifi- 
cat, qui vero prophetat, Ecddiara aedifi- 
cat. 


nia| 

qui 

nifi 

nen 

Uim 


loN 

bisl 

cogi 

doa 

datii 

J^iio 

*nun 

;o‘‘bia 

dede 

biac 

Vocc 

lum! 

ftrm 

quo( 


30 


^unti 

Itaq; 

turb; 

barui 

^Cot 

Ooid 


40 cfiis j 

qusBr 


. 

mter 


5o 


Velim aurem omnes loqui linguis. 


Piolepfis eft, qua anticipat ob*®' 


tandi 
N 

plilo, 

'P*nti 

^sin 

^o(j 

Poteft 

**ecat 


II I 




lO 


UOt- 

cUf- 

'ftn- 

iit* 


nin )0 

rft' 

tuf> 

'Ot' 

iio- 


tiia- 

ein 

»gi« 

lUC' 

iio) 

jifi" 

ituf 

jio- 

rin' 

ituf 

tio* 5^ 


scft 

icuf 

•wfj 

biC' 

igi^ 


€ 0 <RIHTHIOS. 12P 

^3gis tamen , vt prophetetis , Maior enim Aionem eorum qui verba Pauli tor- 

^Ui prophetat» quam qui loquitur linguis, quercpotcrant,aciI idiomataperegri- 

fi interpretetur, vt Ecdefia Je^ificatio- «imia dona Dei c6temneret.qua- 
accipiat. remagnifaccre feteftaturlinquas, (ed 

tum Ac -t proferatur Prophetia, linguas 

aemum vtilcs cffcjvbi accedit inccrprctatio,vt Ecdefia aedificationem accipiat. 

Nunc vero firatres fi' Vehiarff ad vos Quia fuerunt inter Corinthior,qui 

loquens, quid vos iuuabo, nifivo- valde turnebant variorum idioma- 
^*ioquar,aut per reucladonem , aut per tum cognitione, harum faftumvt re- 

* fi* linguarum cognitione, nili kcce- 

htion quatuor, quas hic Paulus ponit, ita diltinguo : quod reue- 

Vt ergo Prophetia efFedus cft reuclationis,ita caufa cognitionis cft dodrina. 

^ Qmn& inanima fonum reddentia, fiuc His fimilitudinibus docet, idioma 

^^>fiue cithara, nifi diftindionem fonis vulgo incognitum nihil omnino *di- 
^ crint, quomodo cognolcctur quod ti- ficare Ecclefiam; Quemadmodum e- 

«icaniturautcithara? etenim fiincertam "j”> ‘“"««nW cer- 

'^OcctiiKn !_• ji 1 ta modulatione dillinguatur, temere 

Italinguanilacceditintcr. 

Tcrm - perlmguam nifi figmficante pretatio, non xdificatEcdefiam , fed 
tuone dederitis, quomodo intclligetur, qui ita loquitur peregrina lingua in 
qiiod dicitur ? eritis enim in aere loquentes. aerem loquitur , adem firufira yerbe- 


Jo r f multa verbi gratia genera vocum 

^^tin mundo, & nullum horum mutum. 
^q> fi nelciero vim vocis , cro ci qui loqui- 
barbarus, & qui loquitur apud mebar- 


Species fupra pofuit: nunc idem 
verum eflTe in vniuerlb genere docet. 
quiCquid fomu illum edit in mundo, 
aliquid fono ficnificat. Ergo in homi- 
nibus quoque habenda cft ratio illius 
occonfr \r qui loquitur,ne audienti fit barbarus. 

Ouij barbarum eum, cuius iTtignotum & peregrinum idioma, vt apud 

uium : Barbarus btc egofum,quia non inttUigor vUi, 


io cft* ^ quandoquidem fc6btores 
is fpirituum , ad sedificationem Ecclefiae 
4u*rite,vt excellatis. 


Illatio exhortatoria, vt Corinthii 
dona fpiritualia Tedentur & ambiant 
ad *dificationem. Vocat autem hic 
(piritus ipfa vatia fpiritus ;tcec<V/xa7t*, 
vfitata Hebrxis metonymia. 


Quapropter qui loquitur lingua, oret vt 
interpretetur. 


5o 


Oftendit modum quomodo lin- 
guf cedant in Ecclefif xdificationem; 
^ ^ nempe fi accelTerit donum in terpre* 

ui unguas.quod quia a Deo eft,iubet vt a Deo petatur. 


Nam fi orem lingua, (piritus meus orat, 
ens autem mcainfruduolacft. 


Quod in genere de linguis dixerat, 
nunc ad orationem transfert, & feip. 

pljj ^ . fumdcclinandxinuidi* caufa exem- 

fpjji "^^nit.Eft autem fenfus:Si ego in publico ccetu oro incognito ficclefi* idiomate, 

nis fpiritus id quidem ago, fed mens mea, hoc eft,precatio- 


P®‘‘lp"fia,feu rcnfuSjnonpcrtingitadEcclefiam xdificandam, fcdmanetinfru- 
Poteft ’ Ecclefi*. Nam qui ita orat,fcipfum *dificat,non Ecclefiam. Hinc xftimari 
n«c ab habendi fint boatus canonicorum & monachorum, qui nec a fc ipfis 

^^rift T d intelliguntur, quare nequaquam preces funt,fcd mera Dei & Eccldff* 


Quid 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


2^0 C k 9 y T It u 

(juid i<^itur eft ? orabo fpmtutred ora- , : ? Nc quif ex di<^isipfcrrec, doRum, 

bo&^ntt pfiUamrpitku.fedpfallam & 

X. ^ ■ ni ^antcuemc &vuk vthimqiltfcon 

mente. iirhgr.nimirum^Tt&iJyiritus afflatu 

oremus, & fimul ftudeamus , vt mens noftra.id eft , precationis fenfus inteUigaturab Ec- 
clefia.loquiturenimdepublicis precibus, qua nune.fiu4)^amiBiftrj^^v^^j; 
ba populus circumftans animo fequitur , & voto excipit, hxc ex diametro pugnant ctini 
precandi ritu, qui in Ecclefijs Papifticis feruatur magna^^j^^ei coiKumelia. ^ 


- > vQuandoquidemfi benedixeris rpiritii 
{blx>,ab(que intclllgentia) is qui im- 
plet jpeurn idiotae’/ quomodo difturus eft 
Ai^n,ad tuan>.grattarun? a(ftion6'in>quan- 
doquidem quid dicas ne/cit. 
priuatos, qui non publico m in 


^od de prefcfbus dixit , iderh^d 
gratiarum a^one ttattsfert. ad quam 
totus^ccetus drcumftans tempore A- 

poftoli, Arnen dicere folebat,& voto 

^bj^andem applicare. Locum idio^ 

• ^^dn]fpiet,qui inter idiptas Tedet, id cfV 

Fiifterio fungebantur.facit ergo bic Paulus quos ordines m 


Ecclcfia, nempe miniftros & idiotas , horum partes erant in Eccleiia audire Sc ali en fum 
lignificare. 


Praerumtioeftjncquiscxiftimarc 

Paulum nullam gratiarum asionem 

rccipere,nillqux fieret omnibus noc* 

lirtgua, QJiarc fe eam probare teftatur,lcd vni tantum vtilem eam dicit & non toti ccem‘* 


■ • Nam ru^quidem bencgratiasagis,(ed 
alliis non axlificatttr. 


t3ratias-ago Deo meo, quod magis 
quaiil vos omnes linguis loquor. 


Ne quis calumniaretur Paulu Im- 

guas extenuare ob imperitiam, antC' 

uertit illam obie(5tionem , & Te folnj’' 
plus quam omnes Corinthios linguarum cognitione pollere aflerir. & ne hoc quoque lU 
calumniam vettcrentdd donum Dei efle tcftatur dum ei gratias agit, j q 

Sed in Ecclcfia mallem quinque ver- In coetu Ecclefiaftico pr*tcrcPjP' 
ba intcUigentia mea loqui , vt alios infor- phetiam linguis , quiaprophetiaa U 
ittem , quam decem millia verborum lin- eft^ilisad aedificationem. lingu» 

aedificant nifi eum, qui e.is callet* ' 

^ ■ ‘bi ^ per quinque verba pauca, ita per de- 

cem millia multa intelligit,certum enim numerum pro incerto more feripturae pofuir* 

Fratres ne fitis pueri (cnfibus , fed ma- Superiora argumenta ad locu v»- 
litia pueri fitis , (cnfibus autem perfc61i.in litatis referuntur, ia a damno feu 
leee feriptum eft : vatijs linguis 6c labijs va- fiibicdionis argumentum , 
riis loquar populo huic, &ne fic quidem ho««'oneincipit.hortaturemm ^ 

' ^ j -.TA • «V M rinthios,vtnonfintpuenrenfibus>‘'* 

audient me dicit Do minus. eft,intelligentia rudes, vt qui verbun' 

Dei auditum non inrelligant 

quam infantes, fed pueri malitia, vt (uperbiam & faftum rcliquaque vitiadcponanc,en^’ 

non magisaddi<ftifint,quam recens nati infantes,Verum contra vt fintfenfibus, id eft, 

telligentia (qua verbum Dei percipiunt) perfedi, id eft, adulti, hoc eft , tales qui verbu ^ 
Dei auditum intelligant,meditentur,retincant,aciuxta illud vita fuam inftituaiit. 
effe fcnAim exhortationis prxfentis patet ex Efiiiat teftimonio. Nam Efaias eo loco repr^" 
hendit Iudaeos,q uod fuo faftu & fceleribus effecerint, quod Deum fibi per Prophetas lO' i 
quentem non intellexerint, magis quam pueri. Immo Deus vifus eft ijs oarbarus & 

■ j - Hicerg® 


ftu- 


peregrina lingualoquens, cum vitam ad verbi ipfius normam non formarent. Hic< 
locus, vt nos monet quanti faciamus verbum Dei, quam auide illud audiamus, quam 
dioli & intenti fimus, vt a nobis intelligatur, iuxtaq^ illud & mens & vira noftra 
tur : Ita iram Dei comminatur ijs qui pergentes in ftiis fceleribus , aurem verbo Dei ^ 
adhibcnt.futurum enim effe praedicit Propheta. Vt verbum aliquando auditum imu 
gis intelligant,quam fi barbara & peregrina lingua ijs proponeretur.Hac horrenda 
puniuntur hodie plurimi, qui faepe quidem verbum audiunt, fed vitam fuamiuxw®^^ 
normam non inftituunc: quo (celere maius aliud nullum cogitari poteft. 


Os,3 

nus 


i. 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 



AD c r o R r 


im 

fst- 

ii- 

itu 

er-. 

tm 

lO 

un 

A- 

»to 

>rje 

A 

ili 

un 

fCtiO 

em 

OCi 

ui. 

in- 

tc- 

ini 


ro- 

Ii,» 
no 
, vc 
de- 


rti' 

loe- 

53C-4<^ 

iin 

r! 

fq» 

iii' 

iin 

inc 

rc- 

Io- 5^ 
latf 

.go 

tu- 

is- 

<?n 

n* 

in* 

aic 


BIOS. 231 

Hatc conclufio obfcura eft,nifi con- 


— — ^ * V ib I II 

, t'"S«*igiturruntfignanonijsiquicre- 

fidereturcxfuapcriftali. Primum er- 
««ehbusjfed credentibus. go colidcrandum cft, linguarum do- 
liter & In r-j 1 * . * , num non confiderari hoc loco fimpli- 

Corinthijinf4crucatibus..ieglear&: 
'“fEeclefiaVtfion “'‘"^5*5"°'* hicabufuslmguirum peregrinarum cum non xdifica- 
'taabm,.„t“ V '"<'‘*«l'l>us,ideft,teftimonium infidelitati», videlicet quod illi qui 

*>“*.neipe blnedt?"^ c T*!*‘ munus , fit fign um fideli. 

»uditum V . '"®^';*'“nis. Nam fides ex auditu verbi eft. Auditus vero per verbum Dei, 
Prophano^Jl"'f ^“r"' l'nguarumabufus eftmalediaionis, qua Deus 

‘“f.teftimoI^^'^'''o.'^L^®u “*"■ P''??*’'"» beiiediaionis, qua Deus fpos erudire digna- 

go «ncojrnJf”* r*” pater quid de PapidiSjiu quorum templis tantum linguevul- 

«lomefti?? 

.Nam contenti boacibustemplicis, praedicandi munus taoquam fe 
Neque tamen exhis efficitur, nullum prorfus vfum iingua- 
^o^uis oerTa!- — Nam Paulus t^mturn contra illos agit, qui Prophetia omilTa, 

&U1S peregrinis in lacris coetibus abutebantur. ^ 

Superius Apoftolus contulitlin- 
j ‘>nguis loquantur, ingrediantur gu«&Prophetia,quantumadvfum 

idiotae aut infideles , norinc dicent ycrorumq, , quantum ad domefticos, 
Os ftirere > Sed fi omnes prophetcnt,inere-^ j Ecclefi« membra attinet: nunc 

“■atur autem infidelis quifpiam , aut idiZ, fr‘^fid'.i1h ‘1 P“egfi«i» & 

^^^guitur Th k • j- L ^‘^"«chbus. fumma autem fcntenri* 

bn. . omnibus, ludicatur obomni- P-iulin*huctedit:Iinguarumabuius 


• fiimma autem fcntenri* 

bus & ^ 'omniDUS, lUdicatur obonini- Paulin«huciedit:Iinguarumabufus 
’ ‘«occulta cordis eius manifefta fi- f^cit,vt exponantur Corimhijinfidc- 
> atque ita procidens in faciem adorabit dicant iplbs furore, cu 

>0 p ^'^^ji^enuncians quod Deus vere in vobis *”fi^'* coetibus relbnentlinguas perc- 

ht. gn nas,magno labore, fine frudu. Vc- 

« r>im rotra Pr/\rkfi 


6* laoorcjUnc iTuctu. vc- 

cotra Prophetia primum efficit, 
«xamir ^ eftvcxpauefcant ad verbum Oci. Deinde, vt dijudicentur, id efi, 

Oci vt occulca cordium iptoru maiiifefta ipfis fiant, dum fcilicccex ver- 

^^»vt Drn malacogno<cant,vndc pauntin corde & contritio exoritur. Quar- 

Vobis <ionati,ac DCum cx fide iiiuocenc. ^into,vtreddanc 

Pauli vere in vpbisfit,^^ vos eius ficis populus. Obferucturhoc 

^ Pcnetrln <i«cfficAcia vc. bi Oei:cuili mile illud efl: vinus efi fermo Dei & efficax 

0>iritus fcwntc, pcttingens ad diuifionem animx fimul dc 

*^i‘ium habetur in aftis Apoftolicis, vbi ad concionem Petri tria ho- 

^ verbi n conuerUclTe leguntur, cx his proinde manifeftum , Prophetiam 

uei pradicationem multis moais anteponendam clTc linguis. 

Q igitur fratres ? quoties conuenitis 

Kab Plal mum habet, dodrinam 

int habet, reuclationem habet, 

« habet, omnia ad«difica- 

So «oncin fiant. 


firl^ . aincauoiicm rererenaa monet, indi- 

n^s ®xempli cau(a pauca genera charifmatum rccenlet: vtdealijsidem iudice- 
^<^uiV? V“ ufquifquc hoc loco pro i (mv alius ponitur , ne quis fingulos omnibus iftis 
pr«ditos fuifle arbitretur. 

^^^giiaquis loquitur,fiatpercJu- 
tres,idqne viciftim.v- 
tern ^^^*^*^^^^Prcrctur,quodfinonfitin- 
^^Pres, taceat in Ecclcfia 


Ha Aenus varijs rationibus docuit 
Prophetiam linguis prxferendamefi- 
(e, nunc commode modum fubiun- 
git vccndiad xdificationem cumlin- 
guis tum Prophetia, ac primum quod 
in principio capitis fecit, omnia ad «- 
dificationem referenda monet. In di- 


[i vero 


<iuo<l in genere dixit, id nnnerpe. 

> ciatini explicat, ac primum modum 
fiatuit iis qui linguarum dono polle- 
Unt. Huiufmodi partes funtquinq:. 

V a loquk. 


loquatur 5c Deo. 


ic A 


X l l 1 


t. Nc vitra tres ad fummum in ccetu 

Ecclcfiaftico loquantur linguis, fi o- 

mni no linguis vti ipfis placeat.cft enim permifsio no praeceptum. 2, Vt no fimul loquan- 
tur, (ed alius poft alium, vtfe inuice audire pofsint.misc enim cflTet cofufio,fi plures diucr- 
(as lingulis fimul (bnarentin (acris coetibusf 3. Vt ftatim alsit interpres,qui exponat £C' 
cleficc quid fibi lingux velint, quod nifi fiat no aedificatur Ecclcfia. 4. E(t praeceptum Vt o- 
mnino fileantlinguaein Ecclcfia,nifi fimul afsitinterpres.Hoc Pauli prxeeptu nullum lo- 
cum habet in toto papatu. 5. Vt qui linguis donati funt nifi habeant aut ipfidonuinter- 
prctadi,aut alius fit interpres fibi priuatim & Deo , qui ipfis hoc donu contulit loquatur. 


lO 


Prophetas autem duo aut tres loquan- 
tur, &alij dijudicent.quod fialij fueritreue- 
latum afTidenti , prior taceat, poteftis enim 
omnes fingulatim prophetare , vt pmnes 
dilcant & confolationem accipiant.Etfpiri- 
tus prophetarum Prophetis fubijciuntur. 


Vt modum linguis ftatuit,ita nunc 
prophetia: vfum ofiendit. Primunj 
vult duos aut tres ex Prophetis vicil- 
fim^phetare. Deinde vult alios Pro- 
phetas iudices clTe , nc quid propona- 
tur , quod cum verbo Dei pugnet. 
Tertio vult etiam alijs locum dari,qui 
prophetandi munere valent. Quarto, 


conccditomnibus qui prophetia donum habent, prophetandi locum, feci feruato ordine 
iuftac gubernationis & fpedata populi vtilitate. idque in eum finem, vt omnes difeant dC 2® 
confolationem accipiant. Nemo enim tam dodus eft inter miniftros Dei quin audiendo 
alios & dodicr fieri, & Confolationem fcu exhortationem (nam vtrumqj fignificat Graeca 
vox 7tw^<^AH(^)accmcre pofsit. Quinto, vult fpiritus Prophetarum (id ell,dodrinam Pru- 
phccarum,quam afferunt fpiritu Dei fuggerente) fubiedos effe Prophetis,hoccft,cenru- 
ra: examini Prophetarum ,vtiuxta praeceptum lohannis probent, an fpiritus finteX 

Deo. Probatio autem hacc aliunde peti no dcbet,quam ex analogia fidei, quemadmodum 
Paulus docet Rom. 12. hoc cft,tum demum probanda eft Prophetia, fi cum primis religio* 
nis axiomatis congruit,fi cum fundamento, id cft,fymbolo Apoftolico,quod Ircnxus tra- 
ditionem Apoftolicam vocat, non pugnat.denique fi facit ad alendam pieutem veram & 
charitatem finceram in ter homines. 


30 


Non enim eft confufionis Deus , fed pa 
cis,vt in omnibus Ecclefijs fandorum. 


Ha:c ratio ad vtrurnq;ifiembfum> 
immo ad totam gubernationem £c- 
. o • c • • clcfiafticam pertinet. Deus eft autof 

ordinis oc pacis. Ereqommam Ecclcfia ordinate & ad pacem vult fieri Deus. Qui ergo 

confofioni & difcordijc ftudet, cum Deo bellum gerir. vt autem h*c ratio magis moucac 
Corinthios, addit exemplum aliarum Ecclefiarum Dei,qu« pacis & ordinis amates funt. 
Obferuandus locus, quod qui pacis & concordi* non funt amantes & ftudiofi, fruftra fe 
Ecclefi* membra glonentur. hoc tamen ad pacem & concordiam, cuius fundamentum ^ 
& vinculum eft ventas Dei, referendum eft. 4^ 

Mulieres veftrx in Ecclcfia filcant, nec Aliud adhuc vitium in Ecclcfia Co; 

enim permifTum eft vt loquantur , fed vt nnthiorum corrigit, nempe garroH- 
fubditaefint.quemadmodum &lcx dicit. tatem mulierum: qu* etiam in Ecclc- 

n 1 . fia linguis loqui & prophetare voloe- 

runt. lubet Proinde Apoftolus, vtmulle^esInpublicisc<,nuentibu8ttcean^ Vtauten» 
przceptum hoc maius pondus habeat, illud confirmat autoritate legis diuinx,quz iubet 
mulieres viris fubieaasefle,Gene.3. Sed qux ratio eft confequentiz ? Mulieres fiibieift* 
effedebent , Ergo non debent in publico coetu loqui. Docere in Eccleiia, autoritatem & 
veluti prxftAuram quandam in Ecclefia habentis eft. Sed hzc pugnat cum fubieiftione- r 
Ergo cum mulietesfubieiftx effedebeant,non debent publicum in Ecclefia docendi mu- 
nus fibi arripere. 

C^od fi quid difeere volunt, do mi fuos Anteuertit obicaionem. pofTctC' 
maritos interrogent, turpe eft cnimmuUc- n»mobijci:quidfi difccndi caufal^- 

ribus in Ecclcfia loqui. cupiant mulieres in coetu publi- 

« - , . . . , r n. 1- ^®^P®"<^®tPaulus : domi interro- 

gent maritos.6cfubiungit rationem a fadi quaiitatc:nimirum,quod turpe fit mulieribus 
in cottu loqui, fed qui Gof Propterea quod indecorum fit mulieribus pr«fcauram habet® 

fupra 


10 


io 


lo 


40 


fic 

cii 


io 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


'^3 afirWPS «• "S 3 S S-S <!:SP B .8 a oa. a frs. e ss S- 


CORINTHIOS. 


riie?nT!ft°** ? Jipc vniucrfaliccr intelligcndum non cft,fcd locum habet tantum vbi 

tniTeit An«ft f “****'® Nam hic obferuandum eft diligenter, quod de ijs re- 
git Apoltolusqux fcruiunt decoro &honcftati in bencconftituurcpublica. 

adv ■^",®''°*’'*^®'’™oDciprofe£laseft?an Retundit foftum Corinthiorum 
«voslolosdeuenit? •>a«obi«rgatiuncula,QuireliquasEc 

nondebI""*7*’®?'^?'^^°*^°*“*‘ ^°“*"ur ergo hocloco, quod particularesEccleCx 

man elt fa?uum ^*^®^”** * czremoniarum difsimilitudincm , modo funda- 

videtur Propheta efle aut fpi- Monctanteconclufionem cumpe- 
aiis , cognofeat qua: feribo vobis , quod tum imperitos, peritos quidem, 

^•^ini fint mandata, fi quis autem i<>no- Ecclcfiafticafcri- 

^bignoret. ^ piif>fciant clTe praecepta Dei, qui con- 
io ro8cruH<»c ,r..r • hifiottis non cftautor: Imperitos ve- 

»'.nol?nt?„ ^Pr""*®'? '•"j*'". '.“'i*’* E«Je(Ijs oriuntur ex eo quod imperiti & iena- 

Atilium er peritiorum &do(ftorum locum occupent. Quare 

"uHum verb, ■ Cur Paulus vocet eaquxhic fcripfltmandataDomim-.cum 

«•«i limini n i’*’" D '" 7 "®" "®® “*^»mento extetfRefpondeo.Sunt man- 
nus Dr,)? " ’ ^ j' "*® * P!“ ° P 5 *«'P!“n'ur, quantum quidem ad genus attinet,quate- 
'um quo & ordinem m EcdeEa publiczzdilicationis & pacisgratia. Ve- 

Rant nir J «'fcumftantusattinetlibera funt, vt res alix medix, qux non perpituo obli- 
«Odata^ a ®*""''PP“"’‘^"°'’''^“*'‘'“'®“’'^‘‘'"‘*-‘^*'"‘*®‘^'‘'"''''eudumeftinterman. 
Pertin* • *i«'efi»ft»tum, Ccprxcepta moraliaad pietatem immediate 

**€ntia,Nam hxc duo genera diueriimode obligant. 

. ItaqiiefratresjemulaminiProphetiatn, Concludo eftprxfentis difpntatio- 
'nguis loqui ne prohibeatis. Omniade- "'sdelinguis & Prophetiatquxduo 
fnter &(ccundum ordinem fiant. itavult adhiberi in Ecclefia,vtidifi- 

fiant.hoc^:A « j . j. ^eruiint’ decenter & ordine 

cleliaft “ Omnia decentur & ordine fiant, fundamentum eft gubernationis Ec- 

cum “e^^eum & ordo ad xdificationem mandatur,Ita prohibetur quicquid 

fa oub.r^°- 7 ."J.® Pugnat.ex hocfundamenro, tanquam principio, primum vniuer- 
Ecclefil n *®*^‘®* ^‘^'“dixi , extrui debet. Deinde ex eo confirmatur,quod pi* 

dificat^ ’ r ‘°"®*®*“P"“""^®"‘**‘'"'‘*‘“'"*>‘l“®e®““*decoro&ordiniadx. 

tium ni.”®i'V Obligantigiturad oboedientiam ea pane etiam diuino iure. Ter- 

uiutaV. i u i®f.“li" “eE“‘eujs ritus ordinare , feruientes decoro & ordini , &eos rurfus 
tut ri P™““‘'‘decaula,inodoidquoddiuinumeft,ideft, decorum &ordoretinea- 

r* * quarto. 01ir\/^ vrrr3r)iri<Mt..c * t /• 


&n> 

Ec- 

jtof 

;rgo 

leat 

int» 

»rc 


Cq- 
aH" 
clc- 
uc- 

CCfll 

bet 

inc* r' 
aU' 


!tC- 

lO' 

bli- 

•ro' 

t>iia 

pra 


tijf ^ * ijuuu ulumuin ciijia C— , ..... 

vt traditiones impixomnino fugiendx fint, vt qni ab autore confit- 
ciunt „ profeax fint: ita etiam traditiones inutiles , qux ad xdificationem non fa. 

t,ncquaquam pios ad obctdienciam obligant. 

' C A P V T XV. 

Summa Capitis Decimiquinti. 

c<»if « i nfurrtSmu Chrifii n$s tUm excitiuulti.ftdttmum immnitUs ^ tenti viumus, w tee 

r Apojiglfif, * 


Ordo ^partes Capitis Decimiquinti, 


r t 


Quatuor 



234 * 


C - A 


X V. ' 


Q^dtuorjiwt huius capitii i>r£ctpud pdftes i qud ad eundem fiopum referuntUTt /. 
fa[iio de Euangelio. &eiufdem fummaria ({uadam repetitio. 2, Contentio in qua confutatur error cp 
rum^qui negarunt refurre^ionem , & confirmatur vera'fententia iufla xonfirmattone^ afi>erfis nonnUUi*^ 
de effectibus refurre^tonis Chrifii. $. E^l de tnodo.qualitate. ordine &fine exufoitandorum plena infirHi 
dio 4. E^iconclufio exhortatoria, vt in bac doctrina maneant firmi & ftabtlesCorinthij. Efl autem noc 
caput ideo diligentius legendum & cognofeendum , quia nufquam meltus autperfedius traditur refurreiliO' 
nis rnyfierium , adeo vt ad iujiam methodum mbil prorfus dejtderetur. Qu,are & nos in eodem exphe*^ ^ 
erimus dtligentiores. 


\0 


EXEGESISDECIMI Q^V INTI CAPITIS 


CVM OBSERVATIONE DOCT 


I N A R V M. 


N 


o T V M autem vobis facio fra- 
tres Euangelium, quod Euange- 
lizaui vobis , quod & accepiftis in 
quo & ftatis, per quod cciamfal- 
uabimini, fi quo fermone Euan- 
gclizaucrim vobis tenetis, nififruftra credi- 
di ftis. 


Exordiolo hoc fibi aditum facit 
ad expofitionem requentem : 
repetitur fumma Euaiigelij. SuiUau-r 
tem quinqj in hoc exoraiolo prattera- 
micam & fraternam compellationem) ^ 
qua eos excitat ad attentionem. 

mum teftaturApoflolus feEuangen* 
um Corinthios docuifle, ac eorum A- 
poftolumfuifle. Deinde, approbat il' 


Traditi enim vobis in primis quod& 
acceperam, quod Chriftus mortuus fit pro 
peccatis noftris iuxta feripturas &quodlc- 
pultus fit , & quod fulcitatus fit tertia dic fe- 
cundum feripturas. 


lorum ftudium qui praedicatum Euangelium alacritcrreccperunt. Tertium,laudatcon- 
ftantiamquod in recepto Euangelio perftiterinc. Non enim fatis eft beneincoepilh 5 )*^‘|‘ 
quis in benecoeptis perfeuerec. Quartum, frudum Euangeli j afsignat falutem credenti- 
um. Quintum, monet de periculo defedionis, nempe quod falute excidant, fi fidem abie- 
cerint. Hxebreuitereo pertiiient,vt Corinthi; non facile linant fc turbari ab Ijs, qui Eu- 
angelium euercere conabantur, negantes refurredionem mortuorum. 

Materiam Euangelij exponit , ni- 
mirum mortem refurredioneni 

Chrilli, id cfi, humiliationem pafiip" 
nis , qua fatisfecit pro peccatis noftfis: 

& exaltationem & triumphum, 
quem nos vidores conftituit: mod» 
in eumfirma fide recubuerimus. Se- 
pulturx mentionem facit, quia eft cuidcntifsimum mortis argumentum. Quod autem 
non meminerit dePeenTus ad inferos,ideo fit, quia eft triumphi & vidoriac pars fuper fet^ ^ 
pente quem fua refurredionc proftrauit.Obferuanda eft igitur hfc breuifsima Euangeh) + 
fum ma, qualis & illa eft, Rom.4.. Traditus eft proptCr peccata noftra,& refurrexit propte^ 
iuftificationem noftri. Verum hic fciendum cft,per mortem Chrifti intelligi omnia Chri- 
fti myftcria,quxipfam prxcefierunt,vtnatiuitas, praedicatio, labores in docendo, acaift- 
tiones, damnatio, crux,&c. Refurredionis vero ex mortuis voce,comprchendirur quid- 
quid poft illam fccutunfi eft.Vt reftitutio ad vitam aeternam, perpetua gloria, & fumma fe- 
lrcit.is.Haec nobis rum'dernum lalutaria erunt, quando Chriftum fide poflederimus iuxm 
illud Pauli , Si credideris in corde tuo, quod Dens ipfura excitarit ex mortuis, faluaberif* 
cordeenimeredicurad iufticiam. Item, omnis qui inuocaueritnomen Domini faluabi- 
tur.Eft enim inuocatio propria nota credentium. ^ 


Et quod Cxphx vifus fuit , Deinde i- 
p fis duodecim , poftea vi/iis fuit plus quam 
quingentis fratribus fimul, ex quibus plii- 
res manent ad. hunc vfqiie diem , quidam 
etiam obdormierunt. Deinde , vifiis eft 
lacobOjPoftcaApoftolisomnibu^ Poftre- 
mo vero omniunl vcluti abortiuo fuit & 

mihi' 


Quofdam adducit refurredion:* 
Domini reftes ajjTiTtldis, qni luis 
rum oculis Dominum poftquam ex- 
citatus eft viderunt: vt horum telb" 
umteftimonio confirmati de Doniip* 
refurredionc non dubitemus. 
tataucem hic praecipuas apparitif’*^^* 
feXjOmifsis alijs^apudLuc. 24.. 
lunt difcipuli ilii duo > qui redicru»*^ 


10 


20 


3o 


qt 

Pt 

cai 

r*i 

in 

toj 


4-0 


tifl 

cci 

cit 

ce 

th' 

«a 


5o 


. ^i 

cii 

ot 

Vii 

lOi 

re, 

4i 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


fn 

yt. 

M6 

d9 


lO 


:it 

Li» 

a- 

TJ> 

.r-20 

li- 

h' 

il' 

n- 

ti- 


>i- 

m 


0 - 

is: 

er 

Ia 


e- 

m 



er 

•i' 

c- 

c- 


s« 

i- 


is 


>- 

c- 

i- 

li 

i- 

;s 


jt 

s> 


ad CORINTHIOS. 2j‘f 

Petro.Cuius apparitionis mentione hic facit Apoftolus, dub- 
rurfii referente Ioh an ne ter.' femelabfenteThbm^, 

niinar pifcantibus. Porro cum Apoftol’ hic duodecim no- 

receptam appellationem per lynccdoche, tametfi iam ludas mortuu^erar, 
Chril> quam hic ponit Apoliolus^ed qua apparuit quingentis fratribus, id eft, 

^“^uis.dequa Pauli teftimoniu nobis fiifficit.Nam alioqui niilqua in (acris hiflori]s 

anteneafcenlionem vel poftea, incertum ell. 
omnibus Apoftolis vifum efle. per Apoftolos non folum vndecim illos, <ed 
difcipulos, quibus eratetia praedicandi munus comillum intelligo. Polire- 
bellatu quoqi villim, de qua apparitione &Lucasin Adlis,&ipre aliquoties 

n Mariae Magdalenae, equaeiecerat/.dsmo- 

^PPa Pluribus limul mulieribus (it vi fus. Lucas &. Marcus rellanrur, quod 

fjg^jj.*^^^*^‘^*^'^ob’^dircipuliseuntibusHrnaus. His apparitionib®li addideris Prophetias, 
'8*j'^jVt r€rraemotum,(epulcru vacuum, lintea reperta, conciones angelorum, cf- 
crederibus,Spiritus fandi milsionem, dona quibus Chnftus in coelo 
primitiuaEccle(iam,llupedamir'Cula quibus Apoftoli fide rcfurrei^lionis 
^?fur & obfignarunr, habes certa in feientiam (vt paulus loquitur 2. Corinfh.5.) 

P^pniinicac.His ergo nos confirmati no moueamur vcl diabolorum vel ho- 
moli fubruere in certilsima fui ipforam pernicie 

Cjjj^'”^^'^''5p^«^ Potiusconfilio Pauli obtemperantes, perpetuo memores limus reltifcirati 
Qjp- Al^^odepracfentilsimum remedium aduerliis omnes huius mundi a:rumnas 

ell articulus arcerifionis, de ouoOa- 
Epef 4. vtalia infinita teftin^onia omittam. & debetafcenfio intd- 
enarrat, de naturali & phyfica fublationein ca!u,id 
^ I vbicunqueclljitavtChriftus corporali locatione fit in aliquo loco 

«]uipD Cyprianus: afeenditin coelos, non vbi verbu Deus antea non fuerat, 

^ebar coelo & manebat cum patre, fed vbi verbum caro facium no /e- 

fp L .j|^®^>vbi corpus antea non habuerat corporalerh locationem. Huncarticulurn qui 
3 q P ‘mea illudere tentanc,eqertunc fidem, 6cveianaChri(li humanitatem negaiir. 

%ocnim fum minimus Apoftolorum, Cur fe abortiuu dixerit, rationem 
fuiyj diojnus vocari Apoftolus pro- reddit: nimirum quod ex perfecutoro 
P'«Mquod pcriecutus fum Ecdefiam Dei. Apoftolus. Ex his ergopi, 

nem r perabortjuum figniti- 

^*uitiam nkr ® interpretatur, hominem contemtum propter Tuam in Ecdefiam 
Aratii diuin* clementix,qui quantumuis magnos peccatores 

toris Nam vult Deus omnes homines faluos^ieri.non vult mortempecca- 

''Medvtconuertatur&viuat. ^ 


1-0 


Sed gratia Dei fum, id quod fum, &gra- 
'■««usnonfuitinmeinanis. 


Haec necelTarla prolepfis cll, ne 
tanqua minimi momenti apparitio- 
nem Paulo fadam arpernentur. Di(^ 


5 o 


Snidem^^**^r fe, gratia delliriitum,& iam gratia donatu Deoq; reconciliatum. Homo 

^itur & in (e nihil quod Deo vero probari potell efficere valcr,fcd gratia Dei effi- 

ccpfy ^^^.lutareorganon. Deinde obferuandum &hocell,quod gratia aflecu tus ac- 

tholi ^ j grAtiae,quicquid boni invfum Ecclefi.c facir.vnde nos fumimusca- 

nihil valeamus nifi malum: ita cpfccuti gi aciam 
nperante,nos idonei ad agendum reddamur. 


Sed amplius quam illi omnes labora- 
' ^^«■‘cn, ledgratia Dei quae me- 

®^>jceret,n 


Quod non fuerit gratia Dei in Ic 
inanis ollendir ex eo, quod plushbo-. 
rauerirquam omnes reliqui Apolloli, 
Verum nequis gloriplius hqcdiv 5 lum 


ioci etia r L ^ cxiriixcruntaei^ioero nroiuiuww<iii.i^iiLuiii.icacircuimtatu 
t®>nifi *^^\^j?®^5‘^‘Vt‘culus,cos refutat. Na quis non videt Paulu. nihil plane fibi tribue- 
<iiuinje Ecclefiac. Quod autem organo fit fa Aus (alutare,roli gratia? 
acceptum refert.fignificat autem hic Gratia, 6c caulTam fic eiFcdum, nempe fauo- 

V 4 rem 



jj4 c * » V t X V. 

rem Dei quo in Apoftolum cooptatus eft, &virtutem quaiam potuit aliquid Deo gf*- 
tum in ApoftoUtu facere. 

Et e«'0 igitur & illific praedicamus, & ConcluCo commonefaaionis de 
j j Aie fumma Euangelii, quam vnanimi 

Ita credi i conftnfu Apoftoli praedicarunt, iw 

inquit prodicamus, nempe Chriftum mortuum pro peccatis, fepultum & excitatum tc*r- 
tiodie. Ita vos quoque credidifHsconuic^i feripturarum & miraculorum teftimonijf* 
Porro refpc( 5 tu fequentium hoc coclufio propofitionis locum occupat, ac fi diceret, Cbri" 
ftus igitur vere excitatus eft. j 0 


Q^od fi Chriftus praedicatur ex mor- 
tuis fufcitatus efle, quomodo dicunt qui- 
dam inter vos non efie refurredioneni 


mortuorum. 


ficienti cauffa in a<Slu, fcquatur efFcdus fuo ordine & tempore. 


Cofirmatio eft refurrecftionis mor- 
tuorum, abipfius vera caufia & 
damenco fiimta. Chriftus rcfurrcxit 
l mortuis, ergo mortui furgent. Con- 
fequentia inde patet, quod pofita fu»- 


Ab inficatione propofitionis col- 
ligit abfurdum, vnde rutfui inficatio 

dcftruitur: fi refurreiftio mortuorum 

non eftmcque Chriftus refurrexit, At Chriftus rcfurrcxit, Igitur eft rcfurre<ft io mortuo- 
ru m.foia propofitio ponitur. 


Nam fi refiirreftio mortuorum non eft, 
Chriftus quoque non refufeitatus eft. 


Quod fi Chriftus non eft fufcitatus, in- 
anis eft praedicatio noftra: inanis autem eft 
& fides veftra. inuenimur autem dcfalfi te- 
ftes, quod teftificati fumus de D e o, quod 
fufeitarit Chriftum, quem non fufcitaiiit, 
fi videlicet monui non fufeitantur, nam fi 
mortui non fufeitantur, Chriftus quoque 
non eft fufcitatus. quod fi Chriftus non eft 
fufcitatus, fides veftra inanis eft, adhuc eftis 
in peccatis vcftris, nempe qui 6 c obdormi- 
erunt in Chrifto, perierunt. 


Multas abfurdas co___j^ _ 
fesex negata refurredione Chrifti>®^ 
quarum abfurditate colligit negat* 


propofitionis veritatem. Nam ca 


eft 


natura rerum immota. A quocunqu® 
falfi aliquid aut abfiirdi collighp*^ 
in bona confequentia, neceffe eft 3® 
lud quoqj falfum & abfurdum elTc> ^ 
cius contrarium fiuc cotradidorium 
efle verum. Colligit autem iii hac pC' 

ricopa quinque abfurdas hypothefe* 
exnegau refurredione Domini.qP*' 
rum prima eft, quod Apoftoloru pt*' 
dicatio ftupendis miraculis confirma- 
ta,fitinanis. 2. Quod fides quae verbum prxdicatum rccipit,fitfruftranca. Quod non 

folum ipfi,vcrumetiamipfc Deus fit falfusSc mendax tcftisdcfuofilio.4. Quod creden- 
tes cStramanifefta oracula Deifintadhucin peccatis fuis.obnoxijir^ Dei & damnationi* 4.0 
y. Quod qui in fide Chrifti obdormicrunt,cotra promifsiones diuinas perierint prorfus> 
non fecusatq, alij qui Chriftum non agnoucrunt. Veru cum clara voce Dei>c6fenfn 
petuoEcclcfix,& ftupendis miraculis dcmonftrctur harum hypothefium falfitas,necclfc 
eft eam propofitionem,cxquaimota confequentia concluditur iftafalfitas,falfam 
fiirda,quxeft hxcrChriftus non fufcitatus eft a mortuis, quod li aute hxcfalfa & abfurd* 
eft, eius contradidoria, qux eft, Chriftus eft excitatus ex mortuis, eft vera 8c immota.e^^ 
qua veritas principalis propofitionis inferturmimirum quod mortui rcfurgent.atqi 
Paulus obliquo quodam dudu principalem propoficionem colligit. 

Si in hac fblum vita fpem in Chrifto Sirefurredio mortuorum non eft» 5^ 
habemus, miferrimi omnium hominum fp« promifsionu cum hac vita finj^' 
fumus. quod fi ita fit , necefle eft Ch riftian® 

^ omnium hominum miferrimos cnf» 
vt qui tot mala in hac vita fuftinent Chrifti & Euagelij caufla.Veru cum Deus promiif^* 
cofoUtionem, liberationem & compenfationem xrumnarum huius vitx,fpes in Chrin^ 
non perit in hac vita.quarc vt fperatis potiamur bonis, neceffe eft vt a mortuis refurgam ‘ 
verum fi quis obieccrit,quod aniiha immortalis cum fit, pofsit ea bona percipere 
corpus non reflirgat. Refpondeo nullam felicitatem, nec corpori necanimapromif»^^ 
efle, nifi in Chrifto mortuo dcrefufcitaco. 


io 


20 


P 

ii 

A 

n 

o 

u 


t 

ft 

n 

d 

d, 


ft 

n 

io et 
pt 


0 ] 

ni 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


so 




ad c O R i K 
Nuntautem Chriftus fufcitatuseftcx 
^rtuis, primitiae eoru qui obdormierunt. 


T H I o S. 


237 


*5/ 

Affiimfitpropofitionem fuprapro- 
batamjncmpcquod Chriftus fu fcita- 
tus fttcx mortuis, vt oftcndat quo- 
. - X '';urafeutypo 

,fed Chriftus 


modoillii^fi. ^ 1 tus fttcx mortuis, vt oft 

veteris eais acprimu argumetum a figu 

«fteoruou^hHnr reliquos quoqj ftuaustanaificarunt.fed Chriftus 

«•nt ‘i“‘ “bdormieruntin Deo per illum confecrati 

**“tur.fianm«!.!, i “ morcuisuta quoq; & alij poft eum fuo tepore excira- 

doretus per Drim[,i““^ metaphora pnmitiarum & caufla & ordo refurreaionis.Theo- 
'UoeuiuSt p7i «mm eandem habent natura cum 


oerh ^ per hominem mors, 

riim quoque refurrcdio mortuo- 

^ enim per Adam omnes mori- 

^ mur,Sic&in Chrifto omnes viuificabun- 


Dixit Chriftum ftiifte primitias rc- 
furgentium, id nunc probat cx colla- 
tione contrariaru caulTaruincontra- 
rijsclFciftibus, Contrarix caulTs funt 
Adam& Chriftus. harum cauiTarum 
contrarij elFc(ftus funt mors & vita, 
3rs r -n • « igitur pcr Adam pcc- 

dum D« 1 n P*' Chriftum luftum vita.ficuti Apoftolus ad Roro.y. Quemadmo- 

‘ouftitu-n,?.,* peccatores: ita vniusiufticia multi 

^brifto lefii r “*^®ccati quidem ftipendium mors, lufticix vero donum vita aeterna in 
^«ni.Nam “•'^ 5 ^®^^*/^Jcicndum cft hiefiguram eflc,qu5 vocatur communicatio idioma- 
'^^*^%nAturxeft&ofircij,tribuiturperron^fubappellationehumane 

Sc ^Jn r"’ f perfona alTu mfit,vt iuftici* Dei fatisfacerct.Eft enim Chriftus autor 

^*^tis Iccundum vtramqj naturam. 


orin autem in proprio ordine. 

Chriftus, deinde qui Chriftilunt 

^^'^^duentueius. 

Adai 


40 


Dilcrimen fteitinter efFeaus caul^ 
(arum contrariarum, quoad tempus 
attinet, yt ita obieiftiotii occurrat, 
Adamv<» 1 ;« r, . . videlicet: Omnes mortui sut per 

Spondet i Ergo vitx reparatio per Chriftum non deberet deferri. Re- 

?^nes 4d fi primitix & reliqui frudus colliguntur quide 

vt primiti* refurrexit, nos vero vt frudus wliaui 
6 «us m aduentu ipfius, atqj tunc «ternum confecrati Deo viucmus. 

quando tradiderit regnum Docet finem & metam curfus no- 
cum aboleuerit omnem pote- ^ri forc,vbi aduencrit Dominus, cum 

virtutem. ^ aboleuCTit omnem principatum, fd- 


n. o • • i n . ‘‘^«lvuius vius eirinnacmortaii Vita. 

*'®turam Qua ^ uui D E o & pam.id cft>D e o qui eft patcr.ido; non fecundum diuinam 
j "in*" PAtre & Spiritu fando «qualiter regnabipin «ternum.Sed fccun- 

hab!r ‘2 fecMz. Porr6 Chrifti regnum de quo hic loquitur, duas 

diabolorun^*|. • ndclium,& dcbellationcm contumacium hoftium Chrifti> 


principatum, .wi- 

licet cuius vfus cft in hac mortali vita. 


►f um fic impiorum hominum. ’ 

ipEun regnare, donec po- 
inimicos fuos fub pedes fuos, 
enim hoftis mors, omnia 

^^n^rubiccitfubpedesfuos. 


Petitis teftimonijs cx P/al, iio. & 
Plal. 8. k perfedione feu integritate 
regni Chrifti, probat mortuorum re»* 
(urredionem. Chrift’ tu m demu pa- 
tri regnum tradet, vbi (ecundum feri- 


ac 


4 « .. ucaiam vitam» 

om omnia dixerit, clarum eft, quod • r i 

‘“biecit. Cum autem fubxccerit i\- P'"'?'P->. vt ntov- 


— Y vt mor- 

tem aliquando omnino fubijciendam 

liom* 




.i- 


258 C A P r ’ T X V. 

li omrria, Tum & lilius ci fubijcietur, qui doceatiquod cum fa<f^um ftierit,Chri- 
illi fubiecit omnia, vt fit Deus omnia in ftusquogj patri fubijcietur, quatenn» 

•I nc ipfcChriftus cum fua Ecclcuavnurn 

corpus conftituat: quod corpus De* 
contemplatione felix & beatum perpetuo fructur,vt fit omnia Deus in omnibus>id cft,yt 
omnia ad Deum tanqua vnicum fuum principium & finem reducantur, & illi dcuincia* 
tur.Loquitur autem de pijs tantum, no de diabolis & impi js, quos quida ex hoc loco fal-* 
uandos aliquando perperam concluferunt.lnterim vero Cbriiius fempcr eminebit, tuiti 
quiaefi Deus Patri & Spiritui fando in omnibus squalis, tum quia Ecclefis caput efi* ^ ^ 

Quid alioqui faciunt, qui baptizantur Argumentum hoc defumtumcfli 
pro mortuis? Si omnino mortui non fufci- cSfuctudine Catechumenorum, qu* 
tantur, quid etiam baptizant&r pro mor- m wrtum moyis 

■ y ^ dcrent,&; omnino de Vita dcfpcraret» 

petebant baptifmum, vt fecum ferret 

falutis fus obfignationem.Baptizantur ergo pro mottiifs,qui ita baptizatur, vtfibi mor- 
tuis &non viuis profitilloru baptifmus,vtqin paulo ante mortem baptizarentur. Nab* 
certe, fi nulla cft corporum refurredio,fruftra baptizantur. Hic prxfentis argumetationi* 
verus fenTus ert.qucmadmodum Epipbanius, libro primo, T omo 2 .aduerlus Cerinthia- 
nos, his verbis tcitaturiEt hac de cauffa trad itio,qu*ad nos deuenit, eundem fandum A- ^ 
pofiolum dixiflcait:Si omnino mortui n5 refurgent,ctir baptizantur pro mortuis/Cf te- 
rum alij rede interpretantes hoc didu dicunt, quod morti vicini, fi fuerint in pietatis do~ 
drina inftrudi,ob hanc fpem ante obitu lauacro digni fiant.oftcndenres, quod qui mor- 
tuus cft etiam refurgct,&obid indiget remifiione peccatoru pcrlauacrum. HadenusE- 
piphanius. Aliorum expofitionem, qui vel pro mortuis,interpretantur vice mortuorum? 
vel pro mortuis id fuper fcpulcra mortuorum exponunt, rcijcio. Quia Paulus nequaquj 
hos ruperfiitiofos ritus fine grani reprehenfionc prxteri|fTet. Suntqui argumentu dudu 


putant a generali fine baptifmi,vt baptizari pro mortuis idem declaret, atqj baptizari, vr 
mors ipf3cxtinguatur,fiuc in refurredione a mortuis, cuius nimiru fymbolueftbaptil' 


mus,Rora.($.Hic quidem fenfus bonus & pius cft,rcd forma verborum Pauli eum no vi- 
detur recipere:quarc interpretationem primo loco fignatam prxferendam iudico. 

Argumentum a fuoexcmplopen^* 
* isha * ^ , 


- 3 ^ 


cuius hxcvisefl: Si tantum fpedarem 
hanc vitam, & non exiftimarem m« 
aliquando fu (citatum iri, plufquam 
ftulcus, immo infanuscfTcm, quimt 
pericula adirem, quotidie mortis 
riculis obi jcerer, adeo quod criam b®" . 


Quid etiam nos periclitamur omni ho- 
ra? quotidie morior per noftram gloriam 
fratres, quam habeo in Christo Iesv 
Domino noftro. fi fecundum hominem 
pugnauiad beftias Ephefi, quid mihi vtili- 

tatiSjfi mortui non (ufeitantur? ntuiisooijccrcr,aaeoquocicnam 

ftijs obiedus fuerim, vt contra illiis i|J 
fpedaculumpugnarem.Hxcadcograuia&ingenria pericula nequaquam fu birem, fi no 

ftatuerem in alia vita mihi pr^mium horum ccrtaminii efle repoli tum.Hfc fumma nrgO' 
meti P;fulirt i eft.Periclitari omni hora & quotidie mori pro eodem accipit, nifi quod po- 
fterius graui® videatur & fpccialius fit.quotidic enim mori, e(l mortis periculo perp«to® 
obijci.Pcr gloriam noftram,Uiramentum eft, quo confirmatur quod dixit de pcriculojijj 
quo aftidue fuit. Glori* aure ideo meminit, vc& admoneat Corinthios degloriofapoR 
hanc mortem vita, & eande opponat ignominix qua patj cogimtur pij, donec in hac vi- 
ta fucrint.Secundum hominem, id cft, huius viixrefpedu canipm,no cogitans de futo^* 
gloria qu* rcpofica eft in ccelo legitime certatibus. Hiftoria Pauli pugnantis cptra befti^^ , ^ 
nuUibi extat, nifi hic : quare quidam hxc metaphorice in telll^it de furiofis1ud*is,qnn^ 
excicaut t Ephefij Demetrius contra Apoftolum. vt legitur Aifta.capite p. rr. 

Antiebefis cft proximi argumend» 
fumtaex prouerbio familiari Epien^ 
reis : cuius etiam meminit Efaia* 22 * 
capite, cuius fenfus hic eft: Si non clTet refiirredio morcuoru, in qua premia iuftis & P®' 
h* iniuftis rcddentur,pr|fentis vit* volupus po cfTct negligenda,Immo fapiencer 
mftituerent Epicurci,qui proptereaquod putant morte omnium rerum extrema &vld' 
mam claufulam circ,iudicanc indulgcndu efle hnius vit* voluptatibus. Verum cu id 


Edamus debibamus, cras cnimmoric 
mur. 




lo 


3o 


40 


50 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy l 


iS ' t/ E IS 'E ^ a<S SiS S ^ S is S c 3 ^ 8 






If. 

m 

le 

tn 

ot; 

c- 

In 

IO 

LI' 

[)- 

1« 

in 

ifl 

ir 

t» 


4® 


os ^ 


[It 

2 « 

e- 

m 

i- 

10 

0 | 


^0 


APCOR.1KTHIOS. 

Epicurei feniio dc vit* prf fciuis voluptatibus & dc mortuorum 

Ne (educamini, Mores bonos colloquia In medio do<$bin« exhortationem 

corrumpunt mala. more Prophetico &; Apottolico inter- 
na , texuitrquo dodrina efficacius accom- 

tum ^^^*^^“^j'®”^“*>E**opo(itio exhortationis cft,nc (inat fc feduci Corinthii Epicurco- 
eft TK propofitionis fumit a dido Menandri, ex comoedia cui nome 

bic ”?^*^’S“®*^^^rnodum quidam Crocus Scoliadesannotauir.Ed autem vcriu> »am- 
continens grauifsimam dodtrinam & admonitionem, nimirum quod bo- 
j3 non (it aliunde magis periculum, quam ex prauorum hominum colloquio. 

M rc tales fugiendi funt,non fccus atque omnis pietatis & honcllatis pelles. 


Euigilatc iuftc,& ne pcccctis. 


Exhortationem (pecialem ad ge- 


nus transfert. In voce itcuhnv coiilTde- 
>ricdee 
uirurb. 

vu It ergo A poitolus, vtdelomno peccati euigil 
20 Hebraica anchiteE explicat) quo amplius non peccemus. 


j.^ , nuscransrertjinvocc&Ki-w^Hi coiiiide- 

jQ^^'®.^nictaphora.Dicitiir autem to proprie de ebrijs qui a fomno demum hunc 

peccato confert ebrijs, qui turbato cerebro nihil non imprude- 
, 1 . . 8nnt. Vult ergo Apoftolus, vt de fomno peccati euigilemus, quo iam vacare liceat m- 


^gnorantiam Dei quidam habent. Ratio cur multi peccati ebrietad 

indulgeant, nimirum quod non no- 
^ .'^^-non ftatuuntipfum prf lentem infpcdorem omnium adionura interiorum 

'^°n cogitant Deum vindicem fcelerum ciTc. adeo coeca ignoratione Dei 


orant, Q^are turpe fuerit tales fedari magidros. 


quor. 


Ad pudorem vobis incutiendum lo- 


3o 


Hoc cft, hxcideoa medicuntur, 
vt vos pudeat iftos feidari magiflros, 

2 ui cum Deum no norunt, nihil redte 
e rebus diuinis dilTerere pofTunc. 


At dicet aliquis , quomodo fu(citantur 
^*^^ui?quali autem corpore prodeunt? 


TranEtad tertia huius capitis par- 
tem, qua fupradixi contineiedodri- 
®Xufc* A - na dc modo, qualitate, ordine detine 

uandoru.propoEtio figurata cft interrogatione, quo aptius cohxrcat cu fuperiorib. 


tu quod feminas non viuifica- 

J^nifi mortuum fuerit, & quod (eminas 
du ^ ^^^P^s,quod iia(cctur, (eminas, (cd nu- 
^■^gtanum:Exempli caufla, tritici aut ali- 
^us reliquorum. Deus autem illi dat cor- 
^ <luemadmodum volucrit,& vnicuique 
proprium corpus. 


io 


Pulccrrimalimilitudine& maxime 
appofita modum refurredionis ofte- 
dit, Corinthios fp(bs adeoq^ pios om- 
nes deducens ad refurredionis quan- 
dam imaginem in natura rerum pro- 
pofitam. Quemadmodum, inquit, fe- 
men conicdum in terram dc veluti fc- 
pultum, non prius viuificatur quam 
mortuum, id cft, corruptum fuerit, 
Coro P’’°dit multo nobilius, mutata qualitate non fubftatia,atqj hoc eft,quod ait: non 
non * nafcetur feminas, fed nudu granum, Ita corpora noftra,funt femen Dei,qux 

^''J*^cantur nifi prius fcpulta fuerint, & tum prodibut multo nobiliora,cadem qui- 
vid |•^^^?“^Jl«dmutataqualitatc.Hxc^ummafimilicudiniscft, cuius alterumembrii 
,^i patilo po(i fcquitur, vbi aitrita & corpora noftra. Verum n?ulta interpo- 

<|Ucad gratia.Ciim autem addit, Vnicuiqj feminum fuum corpus:fignificat,quo4 

num femincoriaturtriticujcx hordei femine hordeum Scc. Ita homi- 

lepultis ipfi homines in rcfurrcdioncad vita prodeat, fuis proprijs cor- 
ii^il-^®*V'^n^'Cruem®,qiix funtfimiliain partibus qux hic tonferurur,dcqux luntdil^ 
fimilicudo cft in caufta.Nam vt Dei potentia fernina coieda in terram 
<lg^^^^^*^^nr:ita eiufdem Dei virtute humanacorporaiuxta decretu Ocire*'urgent.Dein- 
cqL (eminum procedit mors dc corruptio. Ita noftra reiurredio non fietnifipiius 

fuerint, exceptis ijs,qui adhuc viuent veniente Domino ad ludi- 
^’«terea,v,tideracprpu8 leminis furgit,mutacaqualitatc,dcmutataanditate in vi- 
riditatem 


L i;: 


ii' 





Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


24^0 


e A P V T 


X V. 


riditatcm quandam iucundifsima & pulccrrimam, Itacorpora noftra mortalitttc 
furgcnt ad immortalem vitam & gloriam, vt fint futura <ru/x//of 9* gloriofo corpon * 

PoltrcmojVt ex quolibet femine, eiufdem feminis, corp® exoritur, Ita eadem J 

minum,qu* humo condita iacucrunt,prodibut in refurredione vita. At difsiniin^l^ • 

Primum in hoc,Ex vnius feminis corpore nafcuntur multa corpora, fed non fic in hu"'' ' 
niscorporibus futurum cft.Surgent enim eadem humana corpora, non 
mero.Dcinde, feminum corpora viuificantur&cxufcitantur rurfus moritura : (cdali 

fc habet cum humanis corporibus, qux furgentad imortalem gloriaminon amplius co 
ruptioni obnoxia. 




Non omnis caro eadem caro, fed alia 
quidem caro hominum, alia vero caro pe- 
corum, aliaautem pifeium, alia vero volu- 
crium. Et funt corpora coelellia & tcrrefttia: 
Sed alia quidem coelcftium gloria, alia vero 
terreftrium,alia gloria folis,alia gloria Iunx, 
& alia gloria ftellarum. Stella enim dftella 
differt in gloria. 


Duo docet hac comparatione, pr*' 

mum,quod eadem corpora refurgenu 

Deinde, diferimen interea corpora» 
qux nunc habemus, & eadem cum e* 
recipiemus. Quod fane diferimen fO' 

lummodo in qualitate politum 
Quantum autem ad primum attinet» 
hiefenfus efl, Quemadmodum n^*J 
omnis caro cft eadem caro lO 


quoad fubftantiam attinet) fedexic* 
mine hominis nafeitur caro hominis: ex femine pifeiunafeitur caro pifciuicx (emine vo- 
lucrium nafeitur caro volucrium, &c.Ita ex corpori b* humanis fepultis, in refurre^iof*® 
mortuorum non prodibunt diuerfbru animantiu corpora,fed eadem humana cxcuft-Jt*'’ 
bunrur corpora.ato j ita illuftrat quod fupra dixit: Vnicuiq; feminum fuum corpus qua- 
tum fcilicetad fubllantiam attinet. Quatum ad fecundum attinet,hxceft comparationi* 
fumma, Quemadmodu maximum clldifcrimeintercorpora ccelcftia6ctcrreltria,idef » 
ea, qux in coelo confpiciuntur,& ea qux hic in terra funt. Nam illa his multo maiore g« 0 ' 
riam & honorem habent:Ita maxima erit differetia inter ea,corpora,qux hic cheumnetj' 

mus,&eade donata immortalitatis gloria. Deinde quemadmodu in coelo non cft cade ^ 

omnium corporu coelcftium gloria.Nam aliaeft gloria folis,alia lunx,& rcliqux ftcH* 
ter fc differut-.ita in refurredione mortuoru diuerfi erut honoris & glorix in fanto gf? 
dus:Id quod etiam Danielis coprobatur teftimonio, qui ait: Et multi de his qui dormin^ 
in terrxpulucre cuigilabunt.Alij ad vitam xterna, &alij ad opprobria & contemtu fcjP.' 
piternum.Qui autem do<fti fuerint, fulgebunt quali fplendor firmamenti, & qui ad iuh*' 
ciam erudiunt multos, ficutftellx in perpetuas xternitates. 


Ita & refurre£lio mortuorum, feminatur 
in corruptione, refurget in incorruptione: 
feminatur in ignominia, furget in gloriarfc- 
minaturin infirmitate, furget in potentia: 
feminatur corpus animale, furget corpus 
fpiritiiale. 


ftu accommodatio 
tudinis, in qua antithefin facitq^' 
drupliceeiulaem corporis, videhee 
rcfpcdu ftatus hui' vitx & futuri 
tus,poft refurredionem. Hic corpu* 
eft corruptioni obnoxium, ignomip*' 

ofum, infirmum, animalc:lUic erit ii^' 

corruptum, gloriofum,potens, 


pulcra.quid enim foedi'cadauere,a quo viui plane abhorret. Si (pedetur corporis in t ^ 
ra putrefcctis ignominia, quid quxfo turpius? fit enim clca vermium: immo inde vermf^ 
& pediculi nafcutur.Deinde, fi corpus hominis fpedas,vt animale eft,id eft,quaten'^' 
maipfi vitales facultates, cafqj imbecilles etteporarias probet, eft corruptioni obnoxiui^» 
fordidum, mille modis dcniqjinfirmu,prxfcrtimcu anima deftitutum feminatur, id c » 
fepelitur homo,qui animalis fuerat. Veru cotra, exu (citatu ex mortuis corpus erit 
a corruptione,libcru ab ignominia,liberum a priori infirmitate, vt vici fsirudini varif n 
quaquam fit obnoxiu,eritquoq}fpiritualc,diuinxnatur^ particcpsivndefit vteiufu\® ^ 
corpus fit xtcrnu,gloriorum,rplcndidu. Hxc igitur Epitheta animale & fpiritualc,no ^ 
fubftantia corporum refcrcntur,led ad caufTas &qualitates.CaufTx funt anima & fp^* J 
illa in priori corpore,hicin pofteriori dominabitur. Qualitates funt, animale elTc, qn® 
conucnit homini in hac vita:fpirituale elTe,quod coucnit homini in futura vi 
ria,qux contingit corporibus noftris,non fblum confolari nos debetin morbis, cotem 


10 

ct: 

A 

da 

m; 

tri 

to 

nc 

io fu 

te. 

de 

Cj 

tu 

lu 

iu 

fti 


3 o 


fic 


ar 

th 

Iti 

qi 


^0 


di 
re 
ili 
gc 
et 

Pt 

tai 

cg 

ib 

te: 

rc 

tu 

in 

efl 

lo 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


R I N T I O S. 


4» 


10 


j ^^■^jVcrumctiam monebit vt (ancorum corpora in honore habeamus, ea honorifice 

ide * feruem* loca vbi Tuik faneftoru fepulchra:quas loca coemeteria 

hex ■ fandorum corpora veluti confopita iacent, donec tuba Archange- 

f«quamur itaque exempla fandorum Patrum, Patriarcharum & pio- 
chr maximam curam habuerunt hortorum , in quibus collocata erant fepnl- 

a piorum. Verum contra impiorum & hoftium Dei cbrpora deftinata perpetuse igno- 
a pijs nec honorifice deducenda, nec cum fandorum corporibusfcpcli- 
^•Nam Efaias ait;Non habebit confbrtium cUm cis in fepultura. 

Eft corpus animale, cft&fpirituale, ficut Comparationem politam cofirmat 

tiam feri ptuni cftrfadus ell primus homo acaufisi Adamcau&eH animalis ho- 

A^am in animam viuentem, Poliremus A- 

‘‘smihanimainviuificantem. ' .sjpf*fmt.Chr.ftuscaufaeftfp^^^ 

-idt. jrr lis hommis* Tales enim per conluni'- 
tri *‘®g®neratione nafeutur ex eo, qualis jpfe i^m cft excitatus ex mbrtuis. Verum hic 

Cor > Vnum, qualitatem animalem fic iii nos efle ab Adamp propagatam,vC 

no ex eius fubHanria acceperimus, Anima vero ho item adeoq^ Apoftoluni 

feos^ .®*^®Adamu m fadum elTe in anima viuificantcm,led in 'anima viucntem,aducrfus 
20 voluerunt a traduce deriuari. Alterum cft, Chriftitm quoqj ad tempus 

te d ^ yiucntfem, excepto peccato, (piritu fcilicet in co vim integram rio cxcrcn- 

> onec omni infirmitate fuperata glorioftls refurgerct,& in coelo ad dexteram patris fc- 
>^®lpedu a Paulo ficcohfidcrari,&nbs quoque in illo. Tertiu,lic efle fpiricualb 
tu d fubftantia,fcd qualitate, id eft,jetcrnu, gIoriofum,potcns,vt haca (piri* 

tum - natura accipiat hypoftaticc, id eft, perlbnaliter ipfius corpori & anims ii 

ius verbum fieret caromoftra vero corj:Jora fore 1 piritUalia no nouf alitu- 

^^*®,^diundionc,qux lpiritusdicatur,fed ipfius fjjiiritus, id cft, diuinaenartir* Chri» 
jjl l^^®>tdq 5 no per hypoftarica vitione, fcd participationem.Cuius erit vinculum ideni 
^^ipiritus,qui iam efncit,vt illum quamuisiii calo fedcnte,fide tamen amplexi fpepof* 
j Q eamui in tcrHs,tunc vero efficiet, vt illo prxfente prsfentes perfruamur. 


Ac no prius, quod Ipirituale cft, fcd quOd 
^tmale, Deinde, quod Ipirituale. 


Oftendit cx caularum ordine ne- 
cclTariu eftc,vt prius nafcamur animai 
les homines, quam renafeamur in fpi- 
vtenim primus Adam nofter parens eft, quatenus naftimuc animales homines, 
i^^^^tisqui fecundus eft Adam, nos fuo regenerat Ipiri tu. Quare animale prscedictd 
'1 oa elt fpirituale, tempore & origine. 'imi 

trimus homo e terra, terrenus, Secuh- Clarilsimaeft hxc collatib. Primu 
1*0 ^^^oiple Dominus, e coelo, qualis ter- cofert caulas in ftiis qualitatibus. De- 

fenusille,tales&naitcrrenl funt: &oualis «nde.“nf«£t effe<aus in qualititibu* 



5o 


^tiam ■ • — ***&*"'^*'* *7 pireiaceaiipuracucii:nimiruni}quoci 

ittiaginciii coeleftis. quemadmodum in hac vita gcftaui- 

pj, . hiusimaginem Adsc, quatenus abeo 

corruptioni obnoxij fumus : Ita geftabimus aliquando imagine Chrifti exufei- 
coll^ '^°^.^t^h,videlicet,cum corpota noftra cofbrmla erunt gloriofb ipfius corpori.Prirno 
vt membro abufi funt Manichaei, dicentes Chriftfi corpus fuu e calo attulilTe in 

hic n Id quod vt falfifsimum eft, ita pugnat manifefte cu fententia Pauli, qui 

forum ^^atetia diuerforu corporum loquitur,fed de qualitatibus, pro refpcdu dincr- 

tc “ .‘'^cuumeorunde corporum.Primushomo terrenus eft, vt qui lapiat terrena, rebus 
rcL ^*^.^ddi<5tus,& cortuprioni obnoxius. Secundus c ccelo caleftis,id eft,lapitcalcftiai 
t'um ^ addiiftus eft,& immortalis. At locils hic dcfignatur,cum ait:E calo. Vc- 
cftjlcd obferua orationis formam. Secundus homo ipfe Dorhinus e calo. Pro- 
ch d ^^’^?®*^‘^unicationem idiomatum intelligehdum cft, hoc modo : Secundus homo 
^ohan^ Iccundus homo eft etia DeuS & Dominus caleftis, fimilis cft locutio 

•B*Nemo afccndit in calum,nifi filius hominis, qui dcfcciidit de calo. ’ * 

Exegfills eft fuperioris lententi*. 

X fanguis 


locantem dico fratres, quod caro 6c 




€ A 9 W 7 


*4.1 € A P r 7 K V. 

failguis regni Dei hereditatem accipcrc non clare enim enunciat, corpus hocani- 
polfunr, neque corruptio incorruptionem male cum qualitatibus quas nunc ha- 

p""' 

Vt ex terreno fiat cttlefteicX animali, fpirituale: no quidem mutata fubftanci fcd immu- 
tatis qualitatibus.Hunc efie veru huhis loci fcnftim, apparet ex eo quod Tequ tur de corru 
ptione & incorriiptionc.tt Paulus infra dicir.Oportet corrupti bile hoc induere in corru- 
ptibilitatem, & mortale hoc induere immorulitatem. Praeterea Epiphanius Minichfoi 
refutans, qui ex hoc loco refutarunt refurredionem corporum, ait : non de carne hac qu* 
laboribus fatiganda eii , qux faoc^ificata cft & Deo complacuit: fcd de ea qux in peccatis 1 9 
verfauefi,didum Apofloli intelligendum* 


Ecce myftcrium vobis dico , non omnes 
quidem dormiemus, omnes mutabi- 
mutin momento, in idu oculi ad vltimam 
tubam. Canet enim tuba & mortui fufeita- 
buntur incorrupti, de nos mutabimur. 


Confirmata refurrcAione mbrtuO' 
rum, & ofienfaqualitace corpoiu rc- 
fu (citandorum , modu rerurrc<9:iom* 

aggreditur, breui cxordiolocxcicani 

le(5orcm,vtattente legat: & iimul 
currensobie(5fionicarnis,dum myl^®' 
rium,idefi, rem arcanam 6c adhuc oc- 

. , . cultam nominatrefurre^ftibnem mor- 

tuorum. Deinde exponit modum, nempe, vtquos Dominus adueniensviuosexfan<^'^ 
inucnerit, repente no interuenicnre morte nec corruptione illa ordinaria immuter, vteu 
fandbis qui l eriirrexerintin nube Domino occurrant. Sic enim feribie Apofiolus i. ( hclf» 
4 ..Hocenim vobis dicimus verbis Do m i n i, quod nos viui,qui reliqui erimus in aducii' 
tu Domini, no prf ueniemus cos qui obdormierint* Nam ipfe Dominus cum hortationis 
clamore & voce Archangeli ac tuba Dei defccdet de caIo,& qui mortui fuerint inChriho 
tefurgenr primum, Deinde nos viui qui reliqui erimus, rapiemur fimul cum illis in nuhf* 
in occurfum Domini in acre,& ita fempcrcum Domino erimus. Atqj hic articulus fidei 
noffrx cft, quo confitemur nos credere Dominum venturum iudicatum viuos Sc mortu- 
os. Quod autem Paulus fc veluti vnum exiliis facit, quos Dominus viuos deprehendet, eo ^0 

(it, quia & tempus illud incertum cft, & vult fingulosnoftrum ita comparatos clle^ch 

Gngulis momentis Dominus veii tutus ell^r. 


Oportet enim corruptibile hoc induere 
incorruptionem , & mortale hoc induere 
immortalitatem. 

mutatio, qua deponitur corruptio & mortalitas, 
liatura enim qux hic corruptioni obnoxia cft, 
mortalitatis gloriam 


Immutationis, qux vice mortis erit» 
necefsicatem exprimit. Corpora 
rcfurreiftionem erunt incorrupw ^ 
immortalia. Igitur neceffaria erit inv 
i& induitur iii corruptio & immorcalit*"'** 
illic erit incorrupta quo nihil impediat 


Cum autem corruptum hoc induerit in- Firtis refUrreaiohis explicatur & 
corruptioncm,(5c mortale induerit immor- comprobatur Efaix tcftin.onid, 
talitatem, tunc fiet (ermo, qui fcriptuseft: capite 25. ait: Abforpfit mortem io 

abfbrptacftttiorsin vidoria. tcrnum/euvt Paulus habet. Ad via^I' 

. / /- j I 11 riam,ideft,vrquead viaoriam,»d«i'» 

Ita vtfitprorfus debellata morsjnouifsimus hoftis a Chrifto vidore Oipcraiidus. 

Vbiefttuus 6 morsftimulus>VbituaIn- Idem confirmat Ofex teftimonio; ^ 
fcrncvidforia.^ quod vetus interpres aliter Scredi^^ ^ 

• • • » 1 . n «xpcelsit) quam nunc habent Cra^ 

«xcmplaria,ita enim habet: Vbi cft mors vnftoria tua? Veru 70 . interpretes habent,^^?^^^^ 
cpntcncio tua 6 mors.fcd fcntcniia manet eadcm.Si ereo fic legimi»^ 
tomorTr* viAormortisin fe &in fuisfhofti p%ft^f 

tcDom incoatuseft,rcfu^^^^ 

Drodibunt^^Ver aduentu, quando mortui e fepulchrls fuis m 

Aiic viAnrr«r«- 6 infcmc, atq^ hoepado erit comi natio Prophetica, qua Chri' 

ftu. vi<aor*omin«ur mo.ti.vtaliquanL fuper « triumphu agat, 

deti^ 


iO 




C O R 1 N . T I O 


^4? 


^cns.Ero pcftes tuacjid cft,vice peftiuni>id eftj^nterimam , Et cxcifid tui feu morfuS tuus, 
occft, excidam te & perimam, atqiic ita more Hebraico (entenria eadem repetituf : idq^ 
certitudinis attcntionis,& vehcrti en tiajcaufa.Cacteru de vocabulo inferni obferuandum 


n lll i i wi u u U 1 II 

‘bquod vbi Paulus & feptuaginta interpretes habent, ibi textus Hebraicus Scheol 
abetjfcnfu quidem eodem, fed diuer{aEtymoIogia,«t<A>f^nim dicitur, quali «^/c/Vfja priui 
J|ua particula a & iJ^y quod eft viderc,Eft ergo locus dvttMof folis expcrs,cuiurmodi cft 

cpulchrum in quod hominis cadauer recondituJr^ led Scheol Hebraicu aShaal,ideft,a 


poftulando nome habet, quali perpetuo petat,& nunquam faturetur,vnde Pfal.a/. Infer^ 
jq ficpcrditio nunquam faturantur. Hanc Etymologiam exprelsitLa6tantiushoccar- 
^me : Inferni infatiabilitercaua guttura pandit. Neq^aliter accipitur, li Petro creditur, Plal/. 
^ ACto.a.^oniam non derelinques anima meam in inferno, id ell,vtfciprum interpre- 
aturOauid, Non lines lan^tum tuum videre corruptionem. Nefefch enim illic vtLeuit, 
^•buper anima nullus contaminetur in populis fuis,pro cadauerc accipitur. 


Aculeus autem mortis peccatum eft. 
Jittus vero peccati lex. Sed Deo gratia, qui 
edit nobis viftoriam per Dominum no- 
^^nilEsvM Christvm. 


Quiaftimuli feu aculei metionem 
fecit, inde fumit pulcherrimum argu- 
mentu , quod probat mortis tyranni- 
dem fublatam efle. Confert enim mor 
2 q , teminfedo feu ferpenti, qui armatur 

uieo,& line aculeo inermis & innoxius eft. Mortis aculcu feu telu quo vulnera infligit, 
^pminat peccatum (mortis enim caufa peccatum eft JHic aculeus qui eft peccatu, omnem 
ir habet. Nam lex vim exitialem peccato miniftratiidqj per occafionejquia 

Dei m6ftrat,propter legis & voluntatis Dei tranlgrefsione. Porro hoc peccati robur 
^eiieficio Chrifti tollitur,qui legi latisfecit,&credentibus fuamiufticiam imputat. Hinc 
l^°^®^cluditur hoc pa(fto:Chriftus legi fatisfecitj&fuftulit ira Dei, adeo vtlex non am- 
P ms damnet credentes, legis virtute fu blata peccatum quoqj abolitum eft,quod non ali- 
eft ^ quam a lege habet.peccato abolito, quod mortis eft aculeus, mors ipfa inermis 

p,’^^^plius Chriftoeiufque membris nocere non poteft. Hoc autem completum eft in 
3o d ”^.»4^^ndoipfe e mortuis exufcitatuseft,in omnib.pijsincoaturhaec vi<ftoria,quaii 
° Chrifto per fide inferuntur, cofummabitur vero in ipfius aduentu,quando omnes pij 
®^^\^^buntur ad irnmortalitatis gloria.Hic locus Pauli, prxterqua qtiod Corifirrnatrefur- 
^sctionem mortuorum, multiplicem doCtrina continet. Primum enim docet, '^od niori 
P®^c^tipcena,vt quapropter peccatum in totum genus humanum pcruafcrit.Eft enim 
Paulus ait Rom.d. Stipendium peccati mors. Deinde, quid fit peccatum, nemptftirtus 
Ou^tj^k propter legis transgrefsionem,cui coniunda eft ira & maledidioUrFum 

eo h^eficium Chrifti fit tollere robur feu virtute legis,vt non aippliusdamnate pofsip 
^ ^'^'^^^hrifto in feruntur.Hanc virtutem abolendi vim legis , ali j rei quam Chrifto trir 
j^^®^®’®h'pfumChriftumcontumeliaafficere. Atq;itahacbreuifententia,Paulus'mon- 
mortis & vitae fontes. Verum cum interferit gratiarum adione dicens, Gratia 
dedit nobis vidoriam , Inuitat nos fuo exemplo, Vt Sc fide Chrifti beneficia am- 
P <^mur,& Deo perpetuas gratias pro hoc ingcnti& ineffabili beneficio agamus* 


Itaq; fratres mei diledi firmi fitis,immo- 
\ abundantes in opere Domini, femper 
^^cutes,quod labor vefter non fit inutilis in 

h^oiiaino. 


Conclufio exhortatoria eft , exdo- 
drina refurredionis extruda , quae 
hoc Enthymemate clauditur. Vefter 
labor ope & bonitate Dei idcfficidc, 
P non cft inutilis* Na cum requiturpoft 

to mortalitatis gloria.Tgitureftote firmi nefluduetisquouisdodrinac ven- 

5 0 n * r A ‘"f^niobiles fiipcr folido fundamento Chrifto Domino, in ipfum fiiiccra fide & 
P J^^edarecumbentes.Eftote abundantes in opere Domini, renunciantes operibus Satha- 
Hic ergo tria nobis commendat Paulus,dodrin* finceritatem Sc firmitatem , fidei co- 
vitae innocentiam, qu« in pijs exerciti js & bonis operibus eft pofita.Obferuc- 
no hoc loco vfus falucaris cogitationis de mortuorum refutredione , qui eft vt 

s excitet ad acre pietatis ftudium, & cofblctut nos in laboribus & aerumnis huius vitae. 


fl 


miM 


CAPVT XVI. 


X z 


Summa 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhagen. 
LN 802 2° copy 1 


a+4 


A P V T 


X y u 


Summa Capitis Decimijexti. 

Admonitis Corinthijs de pauperum cura habenda & promipene faiia^defuo ad tpfis aduentu,connnendai 
ipfis Thimotheum & cur minus ad rpfis venerit ApoUo exponet. Deinde hortatur ad conftantiam conmmtn^ 
dans ipfis Stephanafamiliamyatque adeo omnes qui eius in laboribus imitantur exemplum. 

Ordo (fpartvs Capitis Decimifixti. 

Qmahoc capite clauditur EpifioU,multa familiaria in eo congerit Apoftolus,qua nos in oBo partiam^ 
partes, t. Efi exhortatio adcoileBam faciendam in vpm pauperum, z EB promifiiofui aduentus. 
commendatio Timothei. 4. Excufatio cur minus ad ipfos venerit ApoUos. Exhortatio ad confiantiam in 

doBrina,fide & charitate. 6. Commendatio efi familia Stephana minifiri verbi laborantis atque ontniufH 
adeo laborantium in verbo Domini. 7- Continet falutattenes ^ imprecationem eorum, qui non amant De- 
minum ieJumChrifium. i- ClaufulaeBfaufia imprecationis. 


EXEGESIS DECIMISEXTI CAPITIS 

CVM OBSERVATIONE DOCTRINARVAL 
O R R o de colleda in fandos 


21 ? 


quemadmodum conditui Eccle- 
fijs Galatiae, ita & vos facite. 


Exhortationis ad collcdam facieO' 
cndam in vfura pauperum propofid® 

cftrquam munit exemplo Ecciefiaruni 
- . .. O. . Galatiae.Locusobrcruandus, quod vt 

linccrorumminiftrorum verbi cft hortari populum ad libcralitacem ersa pauperes, 
populi cftlibcralemrcexhibcreerga fandos, qui eorum auxilio indigent, ad Gal.z. Me- 
morat PauIus,quod Apoftoli Icinuicem admonuerint, vt pauperum curam haberen t>pte 
mebantur enim inopia tum temporis prxeipue fandi, quierant lerofblymis, orrafainc 
fub Claudio Cxftreiuxta vaticinium Agabi Prophetae, quemadmodum refert Liicas Ad. 
n.ColledaAo^rtcft Eleemofyna in vfum pauperum coileda&repofita. Gr«ceAo;JAaAf- p 
^^,id eft, colligendo dida,quo vocabulo abutuntur facrificuli, cum illud ad fuas ptecU' 
las transferunu ^ 


in vna fabbatorum vnufquifque veftrum 
apudfcfeponat,thefaurizans quod profpere 
fucccflcritj ne cum venero tunc colledse 
iiant^ 


Modum feponendae Eleemofyna 

exponit, vultvt quilibet certum diem 

in dprimana conftituat,in quoapi’^ 
fe feponar,quod irrogatur® eft in pau- 
peres, nc cum venerit Apoftolus, tum 

^ ^ r • . 1 ^ P*’inium idque tardius colledx fifliit* 

Cum autem addittheraurizans, quod profpere fucccfTcrit, duo innuit: Vnum, quod opd- 4 «? 
mus&tutifsimustefaurusfitquicquidinpauperesconfertur. Altcruquodquilibctco- 

fi»rat miantu oro racultatum rarionp. ^ ^ 


~ vj^.w^uiuiii^Hupcicsconrertur. Altcru quodqmljbctco- 

fetat quantu pro facultatum ratione, quf ex Dei benignitatecon tieerun t liceal , fienificat 
emm vocabulum .i».&.-«i,profperetur,nempeDeo benedicente, fignificatereopareirevt 
ex ijsq^me nobis contigeruntex Dei benignitate, aliquidconferamuMjs, ifiquos 
nos vult elle lioeralesudque m teftimonium gratitudinis noftra erga Deum 


DeuS. 


Vbi autem aducnero quos probaueritis 
per Epiftolas cos mittam, vt perferant gra- 
tiam vcftram in leriifalem, quod fi fuerit o- 
perspfccium me quoqjproficifci, mecum 
proficifeentur. 


Haec eo perti n e n t,vt i n tcll /ga n t Co- 
rinthi; fe non fruftra fumtus fadu- 
ros, modo per fidos nuncios resag^i' 
tur,huCaccedit, quod etiam Apofto; jO 
Ius fuam opera polliceatur, fialioquj 
vifiim fuerit operaeprcciui Exempla 

- . P^uli nos imitemur, fandorum pau- 

pertate prellorum curam habentes. Gratia hic ptr Metonymiam pro eo quod aliquis 
tuito confert accipitur. Obfeructur etiam hiclocus quodnonfoluminprxfcmes&m- 
dig^nas.verumetiam in abfentes & exteros, quinbftra opeindigcntdeccatnosefTeli- 


Veniamautead vos cum Macedoniam 


Promittititfead Corinthios ventn- 

tranfief^' 


tra 

ruj 

bci 

pn 

dc] 

Pu 

io pii 
fali 
irri 
qu 
ani 

hu 

pn 

ni: 

fer 

rat 

cai 

uc 

tir 

qu 

c 6 

3o cx 
Eu 
rit 
cii 


ab 
m 
qi 
40 eu 


«0 

tic 

m 

fp 

tC] 

nc 
fe< 
50 H 
rit 
an 


tu 

bi 

Vc 

ns 


Early European Books, Copyright© 2010 ProQuest LLC. 

Images reproduced by courtesy of the Royal Library, Copenhager 
LN 802 2° copy 1 


nt»' 


. ifi Id 

mt» 

)Hl0 


«n- 

itio 

uni 

ivt 

Iti 

Ac- 

prc 

tinc 

la. 

iM' 3O 
CU' 


n« 

ero 

>ua 

lU- 

jrrt 

nr. 

>tj' 4O 
co- 
eat 
!Vt 
5U5. 



tl- 


Prandero. Macedoniam enim pcrtranfitu- 
Jiisfuni ,apud vos forte permanebo, vel hy- 
ernabo, vtvos me deducatis quocunque 
proficifear. Nolo enim vos in tranfeurfu vi- 
^re,fcdfpcrome aliquandiu manfumma- 
P^d vos, fi Dominus permilerit. 


CO&INTHIOS. 245- 

rum fignificans fimul quo & ipfe erga 
cos ftudio fit,& quomodo illi vicifsim 
erga fe alfeai iffht. Nam vt mentio hy- 
berna